این نوشته نقد فنی سینما نیست؛ تمرکز آن بر ایدهٔ اخلاقی، علمی و تاریخی فیلم است. من فیلم را ابتدا بهخاطر حضور مایکل سی. هال دیدم، اما نقش اصلی را بوید هالبروک در نقش توماس لاکهارت بازی میکند. مایکل سی. هال نیز در نقش کارآگاه هولت، رئیس و برادرزن لاکهارت، ظاهر میشود.
In the Shadow of the Moon در ابتدا یک فیلم جنایی و معمایی به نظر میرسد. در سال ۱۹۸۸، چند نفر به شکلی عجیب کشته میشوند و توماس لاکهارت، پلیسی جوان، مسئول بررسی پرونده میشود. چند سال بعد، قتلهایی مشابه تکرار میشوند و لاکهارت متوجه میشود که با یک قاتل معمولی روبهرو نیست. فیلم بهتدریج از یک داستان پلیسی فاصله میگیرد و وارد قلمرو سفر در زمان، آینده و احتمال وقوع یک فاجعهٔ بزرگ اجتماعی میشود.

ایدهٔ مرکزی فیلم این است: اگر بدانیم بعضی افراد در آینده در شکلگیری یک جنگ یا فاجعه نقش خواهند داشت، آیا حق داریم به گذشته برگردیم و پیش از وقوع آن فاجعه، آنها را بکشیم؟
پاسخ فیلم به این پرسش، نه پیچیده است و نه شجاعانه؛ بلکه خطرناک و سادهانگارانه است. فیلم عملاً منطق تروریسم پیشگیرانه را بهعنوان راه نجات عرضه میکند: چند نفر را حذف کن تا میلیونها نفر نجات پیدا کنند. این همان منطق قدیمی و فاسدی است که هر جنایتی را با یک هدف بزرگتر توجیه میکند.
قربانیان در زمان کشتهشدن هنوز آن فاجعه را بهطور مستقیم اجرا نکردهاند. آنها نه بهخاطر جنایتی که انجام دادهاند، بلکه بهخاطر آیندهای که احتمال دارد در شکلگیری آن نقش داشته باشند، مجازات میشوند. این تفاوت بسیار مهم است. میان «فردی که مرتکب جرم شده» و «فردی که شاید در آینده در یک جریان خطرناک اثرگذار باشد» فاصلهای اخلاقی و حقوقی وجود دارد که فیلم عمداً نادیده میگیرد.
نکتهٔ مهمتر این است که این افراد مستقیماً تمام فاجعه را به وجود نمیآورند؛ آنچه در داستان اهمیت دارد، ایدهها، شعارها و ایدئولوژیهایی است که از طریق آنها گسترش پیدا میکند. اما اگر مسئله ایدهها هستند، کشتن آدمها لزوماً ایدهها را از بین نمیبرد. ایدهها را نمیتوان با گلوله حذف کرد. ممکن است حامل یک ایدئولوژی از میان برود، اما خود آن ایدئولو افراد دیگر باقیها، سازمانها و ذهن افراد دیگر باقی بماند.
اینجاست که فیلم گرفتار چیزی میشود که در تاریخنگاری به آن نظریهٔ مردان بزرگ یا Great Man Theory میگویند. بر اساس این نگاه، تاریخ عمدتاً محصول تصمیم چند شخصیت قدرتمند و استثنایی است. اگر آنها را حذف کنیم، مسیر تاریخ هم تغییر میکند. در سایهٔ ماه این نظریه را نه نقد، بلکه بهعنوان موتور اصلی داستان به کار میگیرد.
سازندگان ساختارهای اجتماعی،که سراغ ساختارهای اجتماعی، نهادهای سیاسی، تبلیغات، بحران اقتصادی، شبکههای افراطی و زمینههای فرهنگی بروند، همهچیز را به چند فرد تقلیل میدهند. گویی تاریخ یک دستگاه ساده است که با بیرون کشیدن چند قطعهٔ خراب، دوباره درست کار میکند. این نه تحلیل تاریخ، بلکه سادهسازی تاریخ برای ساختن یک داستان هیجانانگیز است.
از نظر علمی نیز فیلم کماعتبارترین سناریوی ممکن را انتخاب میکند. در بحثهای نظری دربارهٔ سفر در زمان، چند راه مختلف برای حل تناقضهای زمانی مطرح شده است. در اصل خودسازگاری نوویکوف، گذشته نمیتواند به شکلی متناقض تغییر کند. در مدل جهانهای شاخهای، تغییر گذشته احتمالاً فقط شاخهای تازه از جهان ایجاد میکند، نه اینکه همان تاریخ قبلی را پاک کند. حتی یک احتمال دیگر این است که قوانین طبیعت اساساً اجازهٔ سفر به گذشته را ندهند.
اما فیلم سراغ مدل بازنویسی تاریخ میرود: یک خط زمانی واحد که با کشتن چند نفر در گذشته، آیندهاش عوض میشود. البته هیچکدام از این مدلها تاکنون از نظر تجربی اثبات نشدهاند و علم برایشان عدد احتمال مشخصی ندارد. بااینحال، اگر معیارمان سازگاری منطقی و تعداد فرضهای لازم باشد، سناریوی فیلم کمپشتوانهترین و پُرفرضترین گزینه در میان مدلهایی است که دربارهشان صحبت کردیم.
فیلم فرض میکند آینده مانند یک نقشهٔ قطعی و قابل خواندن است. اما رفتار انسان و جامعه چنین نیست. آیندهٔ یک جنبش به تصمیم یک نفر وابسته نیست؛ به اقتصاد، رسانه، خانواده، آموزش، نهادها، واکنش مخالفان و هزاران تصمیم کوچک دیگر وابسته است. اگر چند نفر حذف شوند، هیچ تضمینی وجود ندارد که افراد دیگری جای آنها را نگیرند یا همان بحران از مسیر دیگری شکل نگیرد.
In the Shadow of the Moon در سال ۲۰۱۹ ساخته شد؛ در دورهای که بحث دربارهٔ قطبیشدن اجتماعی، خشونت نژادی و گسترش جریانهای برتریطلب در آمریکا بسیار پررنگ بود. این فضای اجتماعی میتوانست زمینهٔ ساخت فیلمی جدی دربارهٔ ریشههای افراطگرایی باشد. فیلم اما راه آسانتر را انتخاب میکند: بهجای بررسی اینکه ایدههای خطرناک چگونه در جامعه رشد میکنند، چند فرد را به هدف تبدیل میکند و قتل آنها را به شکل یک مأموریت نجاتبخش نمایش میدهد.
بیپرده بگویم: فیلمنامه به جای تحلیل، میانبُر میزند. به جای پرداختن به مسئولیت جمعی، ساختارهای اجتماعی و قدرت ایدئولوژی، یک راهحل خشونتآمیز و کودکانه ارائه میدهد: آدمهای بد را پیش از بدشدن بکش تا جهان نجات پیدا کند.
جذابیت معما، فضای علمیتخیلی و بازی بازیگران نمیتواند این مشکل را پنهان کند. فیلمسازان با بستهبندیکردن خشونت در قالب سفر در زمان، موسیقی و فضای قهرمانانه، آن را از نظر اخلاقی قابلقبول جلوه میدهند. اما پشت این ظاهر پرزرقوبرق، همان منطق خطرناک باقی میماند: «هدف آنقدر بزرگ است که هر جنایتی را توجیه میکند.»
از نظر من، در سایهٔ ماه فیلمی ضدانسانی است؛ نه فقط چون دربارهٔ قتل و خشونت است، بلکه چون انسانها را به ابزار تبدیل میکند. فیلم به جای آنکه نشان دهد هیچکس حق ندارد خود را صاحب اختیار جان دیگران بداند، به قهرمانش اجازه میدهد همزمان قاضی، دادستان و مجری حکم باشد.
اگر نقد یا نظری دارید خوشحال میشم در قسمت کامنت ها ذکر کنید