
اگر روانشناسی بخواهد انسان امروز را بفهمد، شاید دیگر نتواند فقط به خانواده، دوستان، مدرسه، محل کار و جامعهای که فرد در آن زندگی میکند نگاه کند. یک محیط مهم دیگر هم به زندگی ما اضافه شده است: فضای مجازی.
این فضا فقط جایی برای دریافت اطلاعات روانشناسی نیست. اتفاقاً بخش مهمتر ماجرا چیز دیگری است. ممکن است یک بلاگر هیچوقت درباره افسردگی یا اضطراب صحبت نکند، اما سبک زندگی، نوع روابط، شیوه حرف زدن یا نگاه خاصی به موفقیت و شکست را به میلیونها نفر نشان دهد. یک ترول ممکن است درباره سلامت روان چیزی نداند، اما با تمسخر، تحقیر و تحریک دیگران، نوع خاصی از رفتار اجتماعی را عادی کند.
پس شاید لازم باشد از خودمان بپرسیم: آیا روانشناسی به اندازه کافی به محیط رسانهای انسان امروز توجه میکند؟
انسان همیشه تحت تأثیر محیط خود بوده است. خانواده به ما یاد میدهد چه چیزی طبیعی یا غیرطبیعی است، دوستان بر رفتارمان تأثیر میگذارند و فرهنگ به ما میگوید چه چیزی ارزشمند است.
اما امروز فرد میتواند در یک روز با صدها یا هزاران انسان دیگر هم مواجه شود؛ انسانهایی که بیشتر آنها را هرگز از نزدیک نخواهد دید.
ممکن است صبح با یک بلاگر درباره موفقیت و پول مواجه شویم، ظهر ویدئویی از یک سبک زندگی بسیار تجملاتی ببینیم، عصر شاهد دعوای دو نفر باشیم که هزاران نفر آن را تماشا میکنند و شب وارد گروهی شویم که در آن تمسخر و تحقیر دیگران نوعی سرگرمی محسوب میشود.
هیچکدام از این محتواها لزوماً «محتوای روانشناسی» نیستند، اما همه آنها بخشی از محیطی هستند که فرد در آن فکر میکند، مقایسه میکند، قضاوت میکند و درباره رفتار خودش و دیگران تصمیم میگیرد.
وقتی درباره خطرات فضای مجازی صحبت میکنیم، معمولاً به اطلاعات غلط یا شبهعلم فکر میکنیم. اما مسئله میتواند بسیار گستردهتر باشد.
فرض کنید فردی هر روز محتوایی میبیند که در آن تحقیر دیگران خندهدار است. یا مرتب افرادی را میبیند که زندگی خود را بینقص، بسیار موفق و همیشه شاد نشان میدهند. یا در یک جامعه آنلاین قرار گرفته که پرخاشگری، توهین و حمله به مخالفان بخشی از هویت گروه محسوب میشود.
هیچکدام از این موارد به تنهایی ثابت نمیکنند که فرد دچار مشکل روانی خواهد شد. انسانها واکنشهای متفاوتی دارند و عوامل بسیار زیادی بر رفتار و سلامت روان اثر میگذارند.
اما این سؤال همچنان مهم است که قرار گرفتن مداوم در چنین محیطهایی چه اثری بر هنجارهای رفتاری، توجه، قضاوت اجتماعی و تصور فرد از زندگی دارد؟
ترول فقط یک مزاحم اینترنتی نیست
برای مثال، ترول اینترنتی را در نظر بگیریم.
ممکن است رفتار او را فقط نوعی شوخی یا مزاحمت ببینیم. اما از زاویه روانشناسی اجتماعی، موضوع میتواند جالبتر باشد. وقتی تمسخر، تحریک، تحقیر و خشم بارها تکرار میشوند و در مقابل، توجه و واکنش زیادی دریافت میکنند، ممکن است چنین رفتاری برای دیگران هم به بخشی از فرهنگ یک محیط تبدیل شود.
اینجا دیگر فقط یک فرد مسئلهدار وجود ندارد؛ یک الگوی تعامل اجتماعی شکل گرفته است.
همین موضوع درباره برخی بلاگرها نیز صدق میکند. یک بلاگر ممکن است هیچ قانون یا هنجار مشخصی را تبلیغ نکند، اما بهطور مداوم نوع خاصی از زندگی را جذابتر از انواع دیگر نشان دهد. مخاطب هم ممکن است آگاهانه تصمیم بگیرد از او تقلید نکند، اما همچنان بارها در معرض آن الگو قرار میگیرد.
تأثیر اجتماعی همیشه به شکل «این را ببین و از آن تقلید کن» اتفاق نمیافتد.
گاهی مسئله این است که یک رفتار آنقدر دیده میشود که کمکم آشنا و عادی به نظر میرسد.
یک تفاوت مهم فضای مجازی با بسیاری از محیطهای اجتماعی گذشته این است که ما فقط انتخاب نمیکنیم چه چیزی ببینیم؛ الگوریتمها نیز تا حدی انتخاب میکنند چه چیزی دوباره به ما نشان داده شود.
اگر یک نوع محتوا توجه بیشتری جلب کند، احتمال مواجهه دوباره با محتوای مشابه ممکن است افزایش پیدا کند.
در نتیجه فرد ممکن است تصور کند چیزی که مرتب در صفحه خود میبیند، نماینده کل جامعه است؛ در حالی که ممکن است فقط بخشی از محتوایی باشد که سیستم بر اساس رفتار قبلی او بیشتر در معرض دیدش قرار داده است.
این مسئله میتواند در موضوعاتی مثل ظاهر بدن، سبک زندگی، روابط عاطفی، موفقیت، سیاست، خشونت، شوخی، مصرفگرایی یا حتی شیوه برخورد با دیگران اهمیت پیدا کند.
به نظرم اینجا باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت.
روانشناس قرار نیست پلیس فضای مجازی باشد و هر چیزی را که از نظر خودش بد است ممنوع کند. همچنین نباید تصور کنیم متخصصان روانشناسی پاسخ همه مسائل اجتماعی را دارند.
اما از طرف دیگر، بیتفاوتی کامل هم چندان منطقی به نظر نمیرسد.
اگر یک الگوی رفتاری یا اجتماعی در مقیاس بسیار وسیع منتشر میشود و میتواند بر روابط، نگرشها یا رفتار انسانها اثر بگذارد، طبیعی است که روانشناسی درباره آن سؤال داشته باشد.
روانشناس میتواند درباره سازوکارهای احتمالی صحبت کند، شواهد موجود را بررسی کند، درباره چیزهایی که هنوز نمیدانیم صادق باشد و از تبدیل نگرانیهای اجتماعی به ادعاهای قطعی خودداری کند.
این همان جایی است که مسئولیت اجتماعی روانشناسی مطرح میشود.
اما حضور روانشناسان در فضای عمومی یک مشکل جدی دارد.
علم معمولاً با جملههای کوتاه و قطعی سازگار نیست.
یک پژوهش ممکن است نشان دهد بین دو متغیر ارتباطی وجود دارد، اما در شبکه اجتماعی خیلی راحت تبدیل شود به:
«این کار باعث افسردگی میشود.»
یا یک پدیده پیچیده اجتماعی تبدیل شود به:
«الگوریتمها مغز ما را نابود میکنند.»
چنین جملاتی ممکن است جذاب باشند، اما همیشه دقیق نیستند.
بنابراین روانشناس رسانهای با یک وظیفه دشوار روبهروست: سادهسازی بدون سادهانگاری.
او باید بتواند یک موضوع پیچیده را در چند دقیقه توضیح دهد، بدون اینکه عدم قطعیتها، محدودیت شواهد یا پیچیدگی مسئله را حذف کند.
این کار آسان نیست. اما اگر متخصصان فقط به دلیل دشواری آن کنار بکشند، فضای عمومی همچنان خالی نمیماند؛ افراد دیگری آن را پر خواهند کرد.
یکی از خطرهای نگاه کردن صرفاً به فرد این است که ممکن است همه چیز را به ویژگیهای درونی او نسبت دهیم.
اگر فرد دائماً خودش را با دیگران مقایسه میکند، شاید فقط لازم نباشد درباره عزتنفس او سؤال کنیم. شاید باید بپرسیم هر روز چه چیزی میبیند.
اگر فرد دائماً درگیر خشم و بحثهای آنلاین است، شاید فقط نباید درباره ویژگیهای شخصیتی او سؤال کنیم. شاید لازم باشد محیط آنلاین او را هم بشناسیم.
اگر نوجوانی رفتار خاصی را طبیعی میداند، شاید بد نباشد بدانیم چه کسانی را دنبال میکند و در چه جوامعی حضور دارد.
این به معنای مقصر دانستن شبکههای اجتماعی نیست. انسان فقط محصول محیط خود نیست. اما محیط نیز چیزی جدا از انسان نیست.
شاید یکی از مهمترین تغییرات عصر دیجیتال این باشد که روانشناسی دیگر نمیتواند سلامت روان را فقط در رابطه میان «فرد و درمانگر» ببیند.
انسان امروز در محیطهایی زندگی میکند که بخشی از آنها فیزیکی و بخشی دیجیتال هستند. او در هر دو محیط با دیگران تعامل دارد، مقایسه میکند، هنجار یاد میگیرد، توجه خود را تقسیم میکند و درباره خودش و جهان قضاوت میکند.
روانشناس قرار نیست همه این محیط را کنترل کند. چنین چیزی نه ممکن است و نه مطلوب.
اما میتواند آن را ببیند، درباره آن سؤال بپرسد و در صورت وجود شواهد، درباره پیامدهای احتمالی آن صحبت کند.
شاید مسئولیت اجتماعی روانشناسی در عصر شبکههای اجتماعی دقیقاً از همینجا شروع شود: نه با تلاش برای کنترل فضای مجازی، بلکه با تلاش برای فهمیدن آن.
زیرا اگر محیط زندگی انسان تغییر کرده است، روانشناسی هم باید تغییرات این محیط را جدی بگیرد.