پزشکی قانونی آبوهوا؛ روایتی از جنایتِ یک طوفان در دادگاه

تصویرش سخت نیست. یک کشاورزِ شصتساله در حوالی تربتجام، پشت چاهِ نیمهخشکی که سالها آبِ زمینهایش را تأمین میکرده، ایستاده. امسال هم مثل پنج سالِ گذشته، بارانِ موقعش نباریده. زمینهایش ترک خورده، گندمها سبز نشده و بدهیهایش به بانک، از سقفِ خانهاش بلندتر شده است.
اگر به او بگویند «برو شکایت کن»، اولین سؤالش این است: از کی؟ از خدا؟ از آسمان؟ از دولت؟
اما دانشمندان اقلیمشناسی و حقوقدانان بینالمللی، این روزها پاسخِ دقیقتری به این سؤال دادهاند: شاید روزی بتواند از همان غولهای نفتیِ نصفجهان شکایت کند؛ همانهایی که با سوزاندن سوختهای فسیلی، کُرهٔ زمین را به لبهی پرتگاهِ گرمایش کشاندهاند.
اما این «روزی» کی فرا میرسد؟ و مهمتر از آن، یک خشکسالیِ خاص در خراسان، چطور میتواند در دادگاهی در لاهه یا نیویورک، «اسنادِ علمیِ محکمهپسند» داشته باشد؟ پاسخ در دلِ علمی به نام اسناددهی اقلیمی (Climate Attribution Science) نهفته است.
علم اسناددهی دقیقاً چیست؟
پیش از هر چیز، بیایید این علمِ نسبتاً نوپا را با دقت تعریف کنیم، نه به زبانِ روزنامهای، بلکه با ارجاع به بالاترین مراجع علمی جهان.
هیئت بیدولتی تغییر اقلیم (IPCC) به عنوان معتبرترین نهاد علمیِ اقلیم در جهان، اسناددهی را چنین تعریف میکند:
فرآیند ارزیابی سهمهای نسبی عوامل علیِ متعدد در یک تغییر یا رویداد، همراه با اعلامِ درجهٔ اطمینان از آن ارزیابی.
به عبارت سادهتر، اسناددهی به دانشمندان میگوید که به جای پیشبینیِ آینده، به بازسازیِ علّیِ گذشته بپردازند. آنها برای این کار، دنیایِ امروزِ ما (که ۱.۲ درجه گرمتر شده) را با یک دنیای مجازیِ جایگزین (Counterfactual World) مقایسه میکنند؛ دنیایی که در آن انقلاب صنعتی رخ نداده و انسان هرگز گازِ گلخانهای به هوا تزریق نکرده است.
آکادمی ملی علوم، مهندسی و پزشکی آمریکا (NASEM) در گزارش تازهٔ خود، یک کلمه را به این تعریف اضافه کرده و آن را به حوزهی حقوق گره زده است علّیت. (Causation) گزارشِ NASEM تأکید دارد که اسناددهی، دیگر فقط یک بازیِ آماریِ دانشگاهی نیست؛ بلکه به دنبال اثباتِ یک رابطهٔ علّیِ مشخص است. به همین دلیل، حقوقدانان از این علم به عنوان جامِ مقدسِ دعاویِ اقلیمی یاد میکنند.
ماجرای خشکسالی خراسان؛ چرا اثباتِ آن سختتر از موجِ گرماست؟
حالا برویم سراغ اصلِ ماجرا. اگر کشاورزِ خراسانی بخواهد برای خشکسالیِ امسالِ خود، اسنادِ علمیِ محکمهپسند فراهم کند، اولین مانع، خودِ «نوعِ پدیده» است.
گزارش NASEM به صراحت اذعان دارد که همهٔ پدیدههای آبهوایی برای اسناددهی، در یک ردهٔ اعتماد نیستند:
موجهای گرما و بارانهای سنگین: به دلیل ارتباط مستقیم با دمای هوا، اعتمادِ اسناددهی در این حوزه بالا است. مثلاً دانشمندان با اطمینان میگویند موجگرمای اروپا که در ژوئن ۲۰۲۶ بیش از ۱۰٬۰۰۰ کشته بر جای گذاشت، بدون گرمایش انسانی «عملاً غیرممکن» بود.
خشکسالی، طوفانهای پیچیده و آتشسوزی: اما اینجا ماجرا فرق میکند. خشکسالی یک پدیدهٔ چندعاملی است. در خراسان، تنها ۳۰٪ کاهش باران ربط به تغییر اقلیم دارد و ۷۰٪ باقیمانده به عواملِ محلیِ دیگری مثل تغییر الگوی کشت، مدیریتِ غلطِ سدها، برداشتِ بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی و حتی گردوغبار بازمیگردد.
دانشمندان برای جداسازی این عواملِ درهمتنیده، مدلهایشان را به شدت پیچیده میکنند. گزارش آکادمی ملی تأکید میکند که اعتماد به اسناددهی برای رویدادهای محلی و پیچیدهای مانند خشکسالی، به شدت کاهش مییابد و عدمقطعیتِ مدلها در این حوزه بسیار بالاست.
علاوه بر این، روشهای مختلف اسناددهی میتوانند برای یک رویدادِ واحد، نتایجِ بسیار متفاوتی تولید کنند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ که موجگرمای رکوردشکنِ ۲۰۲۱ در شمالغرب اقیانوس آرام را بررسی کرد، نشان داد که برخی روشها آن را یک رویدادِ «یکدر-هزار-سال» توصیف کردند، در حالی که برخی دیگر گفتند رویدادی با چنین شدتی ممکن است هر ۵۰ سال یک بار رخ دهد. اعلامیههای سادهانگارانه همیشه مشکوک هستند، زیرا احتمالاً فقط یکی از رویکردهایِ معتبرِ متعدد هستند، فیلیپ موت، اقلیمشناس دانشگاه ایالتی اورگن.
پس به کجا باید شکایت کرد؟
فرض کنیم که روزی علم اسناددهی به بلوغی برسد که بتواند با قطعیتِ ۸۰٪ بگوید: ۳۰٪ از شدت خشکسالی خراسان، ناشی از گازهای گلخانهایِ منتشرشده توسط ۲۰ شرکت بزرگ نفتیِ جهان بین سالهای ۱۹۶۰ تا ۲۰۲۰ است. حالا این کشاورز باید به کجا پناه ببرد؟
مسیر اصلی، دادگاههای حقوقیِ کشورهای توسعهیافته و مراجع داوری بینالمللی است.
امروز نمونههای عینیِ این دعاوی در جریان است. گزارش NASEM تأکید میکند که مطالعات اسناددهی به طور فزایندهای در دعاوی حقوقی برای مسئول دانستن شرکتهای سوخت فسیلی از نظر مالی در قبال خسارتهای مرتبط با اقلیم، مورد استناد قرار میگیرند. برخی پژوهشگران حتی در تلاش هستند تا بخشهایی از این خسارتها را به انتشار گازهای گلخانهای از منابع و شرکتهای خاص نسبت دهند. مبنای حقوقیِ این شکایتها، تخصیص تقصیر است. یعنی شاکی میگوید: شما سهمِ مشخصی در ایجادِ این خطر داشتی؛ پس باید سهمِ مشخصی از خسارتِ من را هم تقبل کنی.
اما کشاورز خراسانی در این میدان، سه مانعِ بزرگ دارد که ریشه در شرایط ناعادلانهٔ جهان دارد:
۱. شکافِ دادهها (Data Gap)
گزارش NASEM اذعان میکند که کیفیت دادههای تاریخیِ موجود، به ویژه در کشورهای در حال توسعه (Global South) به شدت محدود است و این موضوع اعتماد به اسناددهی را در این مناطق به مراتب پایینتر از کشورهای توسعهیافته میکند. دلیلش ساده است: برای شبیهسازیِ دقیق، به ایستگاههای هواشناسیِ پرشمار، دادههای ۵۰ سالهٔ بدونِ نقص و پردازشگرهای ابریِ قدرتمند نیاز است. آیا خراسان چنین زیرساختی دارد؟
۲. مسئلهٔ علّیتِ واحد
برخی از برجستهترین اقلیمشناسانِ جهان، مانند دکتر مایکل مان، معتقدند که اساساً اسناددهی برای یک رویدادِ منفرد (Single Event) ممکن است از نظر فلسفهٔ علم، غیرممکن باشد. اقلیم یک سیستمِ آشوبناک است. نمیتوان با قاطعیت گفت که «این» بارانِ خاص، نیامده چون «آن» گازِ خاص را فلان کارخانه ۴۰ سال پیش در آمریکا تولید کرده است. این چالشِ علمی، همچنان یک تیرِ خلاص بر پیکرِ بسیاری از دعاویِ حقوقی است.
۳. اکراهِ قدرتهای جهانی
جهانِ توسعهیافته به شدت مخالفِ باز شدنِ این بابِ حقوقی است. زیرا اگر یک خشکسالیِ خراسان منجر به محکومیتِ یک شرکتِ نفتی شود، «سیلِ دعاوی» از آفریقا، آمریکای جنوبی و آسیا سرازیر خواهد شد. قدرتهای بزرگِ اقتصادی، با لابیگری در نهادهای بینالمللی، قواعدِ اثبات را چنان سخت میکنند که عملاً این مسیر، برای کشورهای فقیرِ دادهمحور، به بنبستِ قانونی میخورد.
آیا این شکایت، با رعایت همهٔ جوانب، مفید است؟
پاسخِ صادقانه به عنوان یک تحلیلگر: در کوتاهمدت، خیر؛ اما در بلندمدت، بله؛ و حتی ضروری است.
در کوتاهمدت، یک شکایتِ مستقل از خراسان با تکیه بر علمِ اسناددهیِ فعلی، به دلیل عدمقطعیتِ بالا در خشکسالی و کمبودِ دادههای قابلِ قبولِ جهانی، با احتمالِ نزدیک به صفرِ پیروزیِ قضایی مواجه است. هزینهٔ حقوقیِ آن دهها برابرِ خسارتِ کشاورز است و شرکتهای نفتی، ارتشی از وکلایِ مجرب برای تخریبِ شهادتِ کارشناسانِ علمی دارند.
اما در بلندمدت، این مسیر، یک فشارِ راهبردیِ غیرقابلانکار است:
۱. آگاهیبخشیِ جهانی: حتی اگر پرونده باخته شود، جلساتِ دادگاه، اسنادِ علمی و شهادتِ متخصصان به یک سندِ تاریخی تبدیل میشود که ثابت میکند. مظلومِ اقلیمیِ قرن ۲۱، کشاورزِ خاورمیانهای است که یک قطره نفت به زمین تزریق نکرده، اما بیشترین تاوان را داده است.
۲. فشار بر توسعهٔ زیرساختها: خودِ آمادهسازیِ این پرونده، ایران را مجبور میکند که به فکرِ راهاندازیِ ایستگاههای دقیقسنجِ اقلیمی در خراسان، تربیتِ متخصصانِ مدلسازیِ اقلیم و ایجادِ بانکِ اطلاعاتیِ بلندمدت بیفتد. اینها سرمایههایی هستند که تا ابد برای مدیریتِ داخلیِ بحران آب هم به کار میآیند.
۳. تغییرِ قواعدِ بازی: علم و حقوقِ اقلیم در حالِ جهش هستند. شاید تا یک دههٔ دیگر، کنوانسیونهای بینالمللی، استانداردهایِ اثبات را برای کشورهایِ در حال توسعه، تسهیل کنند. کسی در این میدانِ حقوقی پیروز خواهد شد که از امروز، بایگانیِ علمیِ خود را تکمیل کرده باشد.
سخنِ پایانی؛ صدایِ ترکخوردگیِ زمین را ضبط کنید
شکایت، فقط به پایِ میزِ دادگاه ختم نمیشود. شکایت، یعنی ثبتِ یک روایتِ مستند از بیعدالتی. کشاورزِ خراسانی شاید امروز نتواند غرامتِ چاهِ خشکشدهاش را از غولِ نفتیِ خارجی بگیرد، اما صدایِ ترکخوردگیِ زمینِ خراسان، اگر با زبانِ علم (اسناددهی) و با لحنِ حقوق (تخصیصِ تقصیر) به جهان مخابره شود، روزی در تاریخِ پروندههایِ اقلیمی، به عنوانِ یک سندِ ثبت خواهد شد.
راه، امروز با «ثبتِ دقیقِ داده» شروع میشود، با «باورِ متخصصانِ داخلی» ادامه مییابد و با «فریادِ عدالتخواهیِ بینالمللی» به پایان میرسد. شاید آن روز، دیگر هیچ شرکتِ بیمه و هیچ دولتی نتواند پشتِ عبارتِ «بلایِ طبیعی» قایم شود و هر قطرهِ آبی که میبارد یا نمیبارد، صاحبِ مشخصی در ترازویِ عدالت داشته باشد.
پی نوشت: این مقاله برگرفته از گزارش NASEM با عنوان Attribution of Extreme Weather and Climate Events and their Impacts» است که در مجلهی Science توسط Julia Vaz در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶ گزارش شده است. این گزارش ۲۵۴ صفحهای بهروزرسانیِ ارزیابیِ سال ۲۰۱۶ از همین نهاد است.
📌 مطالب مرتبط در ویرگول (پیشنهادی از نویسنده):
۱۰ ابزار هوش مصنوعی کاملاً رایگان که زندگی هر محقق و نویسنده مقالهای را متحول میکنند
انجام مرور سیستماتیک ادبیات (Systematic Review) با کمک هوش مصنوعی در کمترین زمان
شکاف پژوهشی را با ۵ مقاله کشف کن | تکنیک «مرجع غایب» که اساتید راهنما به شما نمیگویند!
تشخیص منابع جعلی و اشتباهات استنادی با هوش مصنوعی | روشی که داوران مقاله از آن استفاده میکنند!
ماتریس تضاد یافتهها (Conflict Matrix of Findings) | تکنیکی برای پیدا کردن قلب تپنده شکاف پژوهشی
پرامپت نویسی برای استخراج خودکار منابع و ریفرنسها از متون طولانی
۵۰ ابزار هوش مصنوعی رایگان که واقعاً در ایران بدون VPN سنگین کار میکنند (تست بهمن ۱۴۰۴)
۱۵ ترفند مخفی Sci-Hub، Library Genesis و Z-Library که کمتر کسی میدونه
۹ مهارت هوش مصنوعی که باید در سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶) یاد بگیریم | لیست کامل LinkedIn Skills on the Rise
گنجینه طلایی: بیش از ۷۰ منبع علمی ضروری که هر دانشجو و محقق باید داشته باشد!
۱۰ ابزار هوش مصنوعی کاملاً رایگان که زندگی هر محقق و نویسنده مقالهای را متحول میکنند
بهترین ابزارهای هوش مصنوعی رایگان برای نوشتن پایاننامه و پروپوزال