
Root mat که با نام پرولیفراسیون ریشه نیز شناخته میشود، یک عارضه گیاهی مخرب است که به ویژه در سیستمهای کشت بدون خاک، مانند کشت در بسترهایی نظیر پشمسنگ، کوکوپیت، یا پرلیت، بروز میکند. این بیماری نتیجه ورود پلاسمید ریشهزا (Root Induction plasmid یا Ri-plasmid) است که معمولاً توسط باکتریهای ** Agrobacterium ** و ** Rhizobium spp. ** حمل میشود. این پلاسمیدها حاوی ژنهایی هستند که قادرند با انتقال مستقیم به ژنوم سلولهای پایه (basal cells) گیاه، فرایندهای طبیعی رشد و تمایز سلولی را مختل کنند.
مرحله ی آلودگی:
پس از ورود Agrobacterium یا Rhizobium به گیاه از طریق زخمهای موجود در سیستم ریشه، این باکتریها توانایی انتقال بخشهایی از DNA خود (پلاسمید) را به سلولهای گیاهی دارند. این انتقال از طریق یک فرآیند پیچیده مولکولی صورت میگیرد که در آن باکتری به سلول گیاهی متصل شده و پلاسمید را به درون آن تزریق میکند. پلاسمید Ri حاوی ژنهایی است که بیان آنها منجر به تولید مقادیر بیش از حد از هورمونهای گیاهی، به ویژه اکسینها و سیتوکینینها، میشود. این عدم تعادل هورمونی، سلولهای گیاهی را وادار به تقسیم سلولی غیرکنترل شده و تمایز غیرطبیعی میکند.
علائم :
نتیجه این فرایند، رشد خطی، متراکم و غیرطبیعی سیستم ریشه است. ریشهها به جای رشد نرمال و گسترش در بستر، به صورت تودههایی فشرده و درهم تنیده ظاهر میشوند که اغلب به رنگ سفید و شبیه به یک "حصیر" متراکم (mat) دیده میشوند. این رشد غیرطبیعی، سطح جذب آب و مواد غذایی توسط ریشهها را به شدت کاهش میدهد. در نتیجه، گیاهان دچار ضعف عمومی، کاهش اندازه میوهها، و در مقابل، افزایش رشد رویشی (برگها و ساقهها) میشوند، زیرا گیاه برای جبران کمبود مواد غذایی، انرژی خود را صرف تولید برگ و ساقه میکند.
Crown gall یا گال تاجی، یک بیماری گیاهی شناخته شده است که مشخصه آن، ایجاد تومورها یا برجستگیهای غیرطبیعی بر روی قسمتهای مختلف گیاه، عمدتاً در نواحی طوقه (محل اتصال ریشه و ساقه) و سیستم ریشه است. این بیماری ناشی از فعالیت پلاسمید تومورزا (Tumor Induction plasmid یا Ti-plasmid) است که توسط باکتری ** Rhizobium radiobacter ** (که پیشتر با نام Agrobacterium tumefaciens شناخته میشد) حمل میشود.
مرحله ی آلودگی:
مانند Root mat، عامل بیماریزایی Crown gall نیز پلاسمید Ti است. این پلاسمید حاوی ژنهایی است که پس از انتقال به سلولهای گیاهی، منجر به تولید هورمونهای رشد (اکسین و سیتوکینین) و همچنین ترکیباتی به نام اُپینها (opines) میشوند. اُپینها ترکیبات غیرعادی نیتروژندار هستند که به نفع باکتری عمل کرده و به عنوان منبع غذایی برای باکتریها مورد استفاده قرار میگیرند، در حالی که گیاه این ترکیبات را نمیتواند متابولیزه کند. تولید بیش از حد هورمونها، عامل اصلی رشد تومورهاست.
گسترش آلودگی:
Rhizobium radiobacter یک عامل بیماریزای بسیار گسترده است و قادر به آلوده کردن گیاهان در بیش از ۶۰ خانواده گیاهی مختلف میباشد. تومورهای ناشی از Crown gall معمولاً ظاهری کروی یا نامنظم دارند و بسته به مرحله رشد و بافت گیاهی، میتوانند متفاوت باشند. گالهای جوان معمولاً صاف، سفید تا صورتی رنگ و نرم هستند، اما با افزایش سن، سطح آنها ناهموار شده، رنگشان به قهوهای تیرهتر متمایل شده و بافتی چوبپنبهای (corky) پیدا میکنند. این تومورها میتوانند به طور فیزیکی مانع از جریان آب و مواد غذایی در گیاه شوند و با فشردن بافتهای سالم اطراف، به رشد و بقای گیاه آسیب جدی وارد کنند.
میزبانهای اصلی در کشاورزی:
در زمینه کشت گوجهفرنگی و بادمجان، این بیماریها به ویژه در مواردی که از پایههای پیوندی استفاده میشود، اهمیت پیدا میکنند. پایههایی که معمولاً برای پیوند گوجهفرنگی روی بادمجان (یا برعکس) استفاده میشوند، خود میتوانند میزبان این باکتریها باشند. بنابراین، آلودگی میتواند از طریق پایه به پیوندک منتقل شده و باعث بروز علائم در هر دو قسمت گیاه گردد. همچنین، گوجهفرنگی و بادمجان به طور مستقیم نیز میتوانند توسط این باکتریها آلوده شوند. طیف وسیعی از سبزیجات دیگر نیز در برابر این عوامل بیماریزا حساس هستند.
دکتر مریم خلق احمدی