تصور کنید در آزمایشگاه یک دانشگاه معتبر، تیمی از جوانان نخبه روی یک پروژه حیاتی پزشکی یا صنعتی کار میکنند. ناگهان خبری میرسد: «فروش فلان قطعه یا نرمافزار به ایران ممنوع شد.» این تصویر، شروعِ فصلی تازه در تاریخ علم ماست. سالها بود که عادت کرده بودیم فناوریهای پیچیده را آماده و بستهبندیشده از آنسوی مرزها بخریم. اما وقتی تحریمها مثل یک دیوار بلند در برابر مسیرهای عادی تجارت قد علم کردند، دانشگاه با یک دوراهی بزرگ روبرو شد: متوقف شدن یا دوباره ساختن.
در ابتدا، تحریمها فشار سنگینی بودند؛ هزینهها بالا رفت، دسترسی به منابع علمی و تجهیزات آزمایشگاهی سخت شد و پروژههای زیادی در صف انتظار ماندند. اما درست در همین نقطه، اتفاقی در عمقِ کلاسهای درس و راهروهای دانشگاه افتاد. اساتید و دانشجوها متوجه شدند که دیگر نمیتوان فقط به ترجمه و مصرف اکتفا کرد. آنها مجبور شدند دستبهآچار شوند.
اینجاست که شرکتهای دانشبنیان از دلِ یک «ناچاریِ بزرگ» متولد شدند. جوانانی که تا دیروز فقط درگیر فرمولهای انتزاعی بودند، حالا باید دستگاهی میساختند که نمونه خارجیاش را به ما نمیفروختند. تحریم، به شکلی ناخواسته، باعث شد تا اعتمادبهنفسِ فنی در ایران رشد کند. مهندسی معکوس شروع شد، اما خیلی زود به نوآوری رسید. ما یاد گرفتیم که چطور از دلِ محدودیت، راهحل بیرون بکشیم. داروهای خاص، پهپادهای شناسایی، قطعات نیروگاهی و کاتالیستهای پتروشیمی، یکییکی به دست همین تیمهای دانشگاهی ساخته شدند.
دولت هم با درک این موقعیت، بستری حقوقی فراهم کرد تا این تیمها از اتاقهای کوچک دانشگاه به سولههای صنعتی بروند. دانشگاه دیگر فقط جایی برای گرفتن مدرک نبود؛ تبدیل شده بود به موتور محرکِ اقتصادی که در برابر تکانههای بیرونی مقاومت میکرد. این دوره، دورهٔ گذار از «علم برای علم» به «علم برای حل مسئله» بود.