ایده اولیه را دکتر محمود حسابی در سال ۱۳۰۷ به علیاصغر حکمت، وزیر معارف وقت، پیشنهاد داد، اما چند سال طول کشید تا طرح تفصیلی آماده و در نهایت در هشتم خرداد ۱۳۱۳ قانون تأسیس دانشگاه تهران در مجلس شورای ملی تصویب شود . روایت حکمت از لحظهای که این طرح را به جلسه هیئت وزیران برد، هم گویای همین دوگانگی است: او گفت تهران با همه آبادانیاش «حیف است» که عمارت مخصوص «اونیورسیته» نداشته باشد، و رضاشاه پس از اندکی تأمل فقط گفت «بسیار خب! آن را بسازید» . همین یک جمله کافی بود تا بودجهای اختصاص یابد و باغ جلالیه، میان زمینهای خالی آن روزهای شمال تهران، برای دانشگاه انتخاب شود؛ هرچند بعضی وزیران بهجتآباد را ترجیح میدادند و دورافتاده بودن جلالیه را ایراد میدانستند، اما نظر شاه بر همه چیز غالب شد .
از نظر سیاسی، دانشگاه تهران از همان آغاز نه صرفاً یک نهاد آموزشی، که بخشی از پروژه بزرگتر دولتسازی بود. پیش از آن، جوانان برای تحصیل به فرنگ میرفتند و برخی برنمیگشتند یا با افکار چپ و مخالف بازمیگشتند؛ رضاشاه خودش گفته بود این جوانان «بلشویسم در چمدان» سوغات آوردهاند . پس دانشگاه در داخل کشور، هم راهی بود برای صرفهجویی و کنترل بیشتر، و هم تلاشی برای تربیت نسل تازهای از کارمندان و متخصصانی که وفادار به ساختار باشند . این نگاه، نسبت دانشگاه با دانشجو را از همان روز اول دوگانه کرد: دانشجو فرصت بیسابقهای داشت که در خاک خودش علم بیاموزد، اما همزمان بخشی از ماشین اداری تازه به حساب میآمد که قرار بود صندلیهای ادارات نوپا را پر کند . به عبارت دیگر، دانشگاه تهران اولین دانشگاه نوین ایران بود، اما نه زاییده یک جنبش اجتماعی مستقل، بلکه نهادی که از بالا و با اراده حکومت متولد شد .
از نظر فرهنگی و اجتماعی، تأسیس این دانشگاه یک تغییر جهت مهم بود: آموزش عالی از انحصار مدارس سنتی و حوزهها بیرون آمد و نهادی غیردینی و دولتی شکل گرفت. اولین دانشکدهای هم که عملاً سنگ بنای کار شد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی بود؛ جایی برای تربیت قاضی و کارمند حقوقی، تا کمکم سایه روحانیون از نهادهای قضایی کم شود. دانشگاه تهران در نخستین سال فعالیتش با حدود ۱۱۹۸ دانشجو و ۱۰۹ استاد کار خود را آغاز کرد ، و اگرچه این اعداد در مقیاس امروز کوچک به نظر میرسند، در آن روزگار معنایی بزرگ داشتند: اعلام این که ایران میخواهد متخصص و دانشمند را در خانه خودش تربیت کند، نه صرفاً وارد کند. اما این «خانه» از همان ابتدا زیر نگاه دولت بود، و دانشجو، پیش از آنکه یک اندیشمند مستقل باشد، عضوی از یک نهاد دولتی محسوب میشد.
حالا سالها گذشته و دانشگاه تهران هنوز همان باغ جلالیه را دارد، با همان سردر فلزی که حکمت امیدوار بود «تا ابد برقرار» بماند . اما پرسشی که از همان روز اول همراه این دانشگاه بود، هنوز هم تازه است: آیا این نهاد جای اندیشیدن است یا جای تربیت کردن؟ شاید بشود گفت اولین دانشگاه نوین ایران، از همان آغاز هم وعده پیشرفت داشت و هم سنگینی تعریفی که دیگران برایش نوشته بودند.