سرشت و منش در زادماه نهفتهاند. گناه ز دوژ اهریمن جان میگیرد. سرخپوستان به خون نیاگانشان پوشیدهاند.
کبودی شب زیر چشمانم نشسته. گونههایم تاب سنگینیاش را ندارند. گرانتر از شبهای پیش است. پندار چنین گیهان بِسامانی را گنگ و نیمپهلو در لبانم میخواند. رو به پایین میسُرَد و کمی آرامتر از ناگهان، ناپدید میشود. دمی دیگر همچو پَرهیبی از موهای کبود * او* در بالای سرم نمایان است. تارگون و زیبا، نرم نرمک راهش را به گردون پست پیدا میکند تا سایهاش را از من بدزدد. آرام آرام رو به بالا رفته و اینک به کنار دیوارکوبها رسیده. یا از بام میگذرد یا از پنجره. گمان میکنم که بام باشد. راهش را کژ میکند و از پردههای کبودرنگ چهاردیواری که مرا از نگاه کردن به سپهر کبود باز میدارند، گذر میکند. اینجور که پیداست کبودیها تن و یادم را دوره کردهاند.
گردون پست، آسمان کوتاه و گسترده و مهواری است که شبانگاهان میان ما و سپهر پدیدار میشود. پندارها، سوداها، امید و ناامیدی ها و هرچه ازین گون، از سرتاسر هَرباسپ (زمین) در آن شناور میشوند و به سوی دلی (چه بیراد و چه خواب) میشتابند. همهی پندارها خاستگاه دارند که دل پدیدآورندهشان است ولی تنها اندکی از پندارها خواستگاه نیز دارند و میکوشند تا به دل دلخواه برسند. نکند یکباره گمان ببرید در همان شب نخست تیر این پندارها به آماج برخورد خواهد کرد که چنین چیزی یک در بسیار است. من از پندارها و سوداهای زندگانی همهی جانداران دارای آگاهی و اندیشه در گذشته و اکنون (چشم به راه واژهی آینده نباشید؛ پیشگوها نیرنگباز هستند.) سخن میگویم. اندازهای هست که بشود بیشمار نامیدش! پس پیداست که پیمودن راه خواستگاه از میان این انبوه بیشمار در شب نخست شدنی نیست. به راستی که برای بیشتر این دست از پندارها در هیچ شبی شدنی نیست و با گذشت چند ایوار، یا در میان تودهی پندارهای دیگر گمگشته و سرگردان میشوند و یا به خاستگاهشان برمیگردند. آری دل به دل راه دارد ولی تنها برای شمار اندک و برگزیدهای. برای آن پندارهای دیگر که خواستگاه ندارند و بیشترین هستند، میتوان نوشت رسشگاه دارند! به دیگر سخن همینجور در گردون پست رها میشوند تا به خاستگاه خود بازگردند و یا پس از گذشت دورَکی (که میتواند هزاران سال هم به درازا کشد!) از روی بخت و سرنوشت به یک دلی (رسشگاه) برسند. شبانه هزاران^3 پندار بیخواستگاه (که برای آسانی به گزیده آن را "پندار" مینامیم.) به دلهای ناگهانی برخورد میکنند. ولی از آنجا که هزاران^2 زبان گوناگون (بیشتر زبانهای مرتگ؛ و تنها دربرگیرندهی زبانهای گفتاری نیست چون پندار میتواند هر چیزی باشد.) در این هرباسپ بوده و هست، کم پیش میآید که ما این پندارها را به درستی دریابیم. نمونهی کمیابش بند نخست این نبشته که سیاوی شب در لبانم خواند و نمیدانم از دل کدام دیوانهای ریشه دوانده تا به من رسیده.
دیردمانیست که پندارهایم خواستگاه ندارند. چون میدانید، پندارهای پیشینی که به سوی دل * او* پر دادم در همان شب نخست از پای درآمدند و بیشترشان چنان دَبَنگ بودند که راه برگشت هم گم کردند و اکنون در گردون پست برای خود پرسه میزنند. به ریختی دگر: از یاد بردمشان.
نمیخواهم همه گناهان را به گردن آنها بیاویزم. به هر روی، اینکه هنگام مستی و سستی دلم وای پندارپراکنی به سوی *او* میکند برای کارکرد آن بیچارهها آشفتگی میآورد. جدا از اینها، اندیشهای از خیابان ویرم گذر کرد که چه دروغهای شگرفی میشود با ابزارهای مستی و سخنبازی سرهم نمود. میتوان به هنگام میزدگی هر چه گفت و سپس مستی را وَهانَگ کرد. انگار که باده در خود به جز کمی سرخوشی و سرچرخی، انگلی واژهدان دارد که زوانت را در گفتمان با دیگران هار میکند! یا آن چرندی که درباره گونهها گفتم این را در سرم انداخت که از برای سخنبازی میتوانی بگویی: «برایت نَگِریستَم چون گونههایم تاب سنگینی سرشک برخاسته ز اندوه دوریات را نداشتند...» و اینگونه دلسنگیات را در کون خویش فرو دهی. هرچند این خوشباوران با کمیابیشان روزگار را برای ما فریبکارها سخت کردهاند.
هر کس بخواهد از شرم بگوید پاسخش در نامگهای صادق هدایت است.
دمانی به گردون پست نیازی نداشتم. راه میان من و *او* برای پندارپراکنی باز بود و سرراست. من هم بیکار نماندم و با تیزبینی فراوانی که مادرزادی به دست آوردهام، آن راه بلند و پهن را گام به گام با دستان خود آتش زدم. دو سال و بیشتر یا سه سال و بیشتر به درازا کشید. دشوار و سخت بود ولی خب نمیتوانستم در ویران کردن و به گند کشاندن بد باشم. آری بزرگنمایی میکنم و همهچیز هم که به گردن من نیست ولی این پیرامون کسی را برای سرزنش کردن نمیبینم. میدیدم هم دلم نمیآمد سرزنش کنم. در میان زبانههای دوزخی که بپا کردهام، گاه شکافی پدیدار میشود و *او* موشکی کاغذی برایم پرت میکند. من هم دودل میشوم که از دل سخن بورزم یا باز همچون سدها روز گذشته واژگانی که برای من نیستند را روی آن موشک کنار هم بچپانم. همیشه یک گزینه بوده. اگر از دل نویسم هم دانسته موشک را به آتش سو میدهم. سدها روز و یک واژه از دل نگفتم. واژگان این نبشته هم هیچکدام برای من نیستند. زیر لب میگویم * تو* و اینجا مینویسم *او*. همهشان را وام گرفتهام. از همهشان پشیمانم. گر برای من بودند هم اینچنین بود. از کودکی تاکنون درباره همهی واژگانی که گفتهام و نوشتهام، چه آنها که از برای خود و دلم بودند و چه آنهایی که وامگرفته یا دزدیدهام، پشیمانم. ولی دیگر نمیخواهم از پخش هیچکدامشان شرمگین شوم.
دمان بسیاری از پگاه میگذرد. گردون پست نیست که پندارهایم را در خود گم کند؛ پس اینجا میگذارمشان. دو سه کس را دارم که اگر ازشان بخواهم درد دلم را بخوانند یا گوش دهند با مهربانی میپذیرند. (هرچند اینها درد دل نیستند. یک مشت پراکندهنویسی برخاسته از بیخوابی هستند.) ولی از این کار خوشم نمیآید. گرچه خوش دارم گوش شنوای آنها باشم و تا هنگامیکه دهان باز نکنم گوش پرتوانی هستم. (آری درخت هم میتواند هنجامش دهد و من خشنودم که با اینچنین جاندار سپنتایی سنگیده میشوم.)
درباره جستارهای ویژهتر میتوانم خود را نگاه دارم و تا به کنون هم داشتهام. ولی برای نگهداری از چرندیاتم دیگر توان ندارم (نه که پیش از این داشتهام!) و نیاز است که رهگذری دو بندش را بخواند و ناسزایی برای دمان تباه شدهاش ول دهد که همین برایم بسنده باشد.

نزدیکترین پرتوری بود که توانستم برای گردون پست پیدا کنم. از آنجایی که نمایههای کهن این پدیده هزاران سال پیش نیست شدهاند، خردهگیری از پرتور بالا روا نیست.
بهروزرسانی برای کارکنان ایستگاههای گیهانی و ... را پیگیری خواهم کرد. نمیپنداشتند آدمی اینچنان از خاک زمین دور شود مگر به ریخت دود!
گویی خیام پنداری رهسپار گردون پست بود که چنین سرود:
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جاه و جلالش نفزود
وز هیچکسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
ترانههای خیام | صادق هدایت
2585/1/24