نقدی بر فیلم بُت ساخته حمید نعمتالله

حمید نعمتالله در «بت» بار دیگر به سراغ آدمهایی رفته که جهان پیرامونشان به شکلی خشن و در عین حال روزمره، در حال فروپاشی است. «بت» داستان دختری به نام لیلا را روایت میکند که به خاطر تواناییاش در نخوابیدن طولانیمدت، طعمه ماشین پولساز شبکههای اجتماعی میشود؛ کالایی که قرار است روی صفحه گوشیها و لایو اینستاگرامی، منظره تماشای ابتذال جمعی باشد!
فیلمساز با ارجاعات زیرکانه به آثار شاخص سینمایی (همچون «کندو» اثر فریدون گله، «تنگنا» اثر امیر نادری، «رضا موتوری» اثر مسعود کیمیایی و «مگر آنها به اسبها شلیک نمیکنند؟» اثر سیدنی پولاک) خط پیوندی میان این رنج معاصر و سنت دیرپای انسانهای طعمهشده در ساختار قدرت ترسیم میکند. کاراکترهایی که در چرخدندههای یک جامعه بیرحم و سودجو خرد میشوند.
لیلا دختری ناشنوا و معصوم که شغل خانوادگیاش زنبورداری است در واقع همان زنبور ملکهای است که روی سرش تاج میگذارند، اما نه از روی احترام، بلکه تا به واسطه تولید مستمر، از او بهرهکشی ابزاری شود! نعمتالله، جهانی را به تصویر میکشد که در آن حتی نزدیکان شخص (برادر و زنبرادر او) هم در راستای سقوط اخلاقی جامعه، دست در دست هم میدهند تا از توانایی عجیبش، پروژهای برای ثروتاندوزی خودشان بسازند.
آیا انسان در مواجهه با این ماشین ابتذال و منفعتطلبی، حق انتخاب دارد؟ آدمهای «بت» با هر انتخاب بیش از پیش در باتلاق فرو میروند؛ شاهرخ و مژده خیال میکنند با فروش توانایی لیلا، راه نجات و ثروت را پیدا کردهاند، اما در نهایت میبینیم که تمام وعدههای دادهشده، سراب بودهاند و همهچیز در چنگال بازیهای کثیف سوداگران از بین میرود. پایان فیلم، پایان یک توهم است. این پایانبندی، مخاطب را درگیر یک تناقض گزنده میکند: تماشای تلاشی نافرجام برای اثبات وجود در دنیایی که انسانها را تنها تا زمانی میخواهد که برایش ارزش مصرفی داشته باشند. در عصر دیکتاتوری یوزر، جامعه چنان تشنه سرگرمیهای سخیف و هیجانات کاذب است که ارزشهای انسانی کاملا رنگ میبازند. عنوان فیلم (بت)، کلیدواژه اصلی معنایی آن است. بت صرفا یک تندیس باستانی نیست؛ بلکه هر آن چیزی است که انسان هویت، کرامت و حیات خویش را به پایش قربانی میکند: دیده شدن، فالور، اعتبار مجازی و ثروت بادآورده!
چرا دو شخصیت مهم فیلم (لیلا و یحیی) لال هستند؟ در این جهان پر از هیاهو، این انتخاب یک تمهید هوشمندانه است. در زمانهای که زبان آدمها ملوث به دروغ، تزویر، معاملهگری و توجیه پستیها شده است، آنان که معصوماند یا زبان ندارند یا زبانشان بریده شده! در واقع، سکوت لیلا و یحیی را میتوان نوعی طرد آگاهانه گفتمان مسموم رایج قلمداد کرد.
در داستان فیلم با یک هارددیسک مواجهیم که متعلق به سرکرده شرکت تبلیغاتی است؛ این هارددیسک چه معنایی دارد و داخل آن چیست؟ این هارد، در حکم جعبهسیاه حیات تکنوکراتیک و سرمایهداری فاسد است. به زعم من، فیلمساز گریز هوشمندانهای میزند به شبکه تجارت کثیف امثال جفری اپستین؛ جایی که اساس آن، بر محوریت همین اطلاعات انباشتشده، تصاویر پنهان و اسناد باجگیری میچرخید.
فیلمساز ایدههای جذابی در سر دارد؛ از آسیبشناسی فضای مجازی و اقتصاد توجه گرفته تا نقد افول انسانیت در جامعه امروز... حتی اشارات نامحسوسی میکند به پرفورمنس ریتم صفر (با اجرای مارینا آبراموویچ) که در آن تن یک آدم به منظره نمایش پستی دیگران بدل شد؛ اما این ایدهها در دیگ جوشان فیلمنامه به خوبی پخته نشدهاند یعنی نعمتالله در تبدیل این ایدهها به یک درام منسجم و تنشمند دچار مشکل شده. حضور شخصیتهای متعدد بدون اینکه کارکرد دقیقی داشته باشند، فیلم را شلوغ و سردرگم کرده است. ما با انبوهی از خردهروایتها طرفیم که به خوبی هضم نشدهاند: از اسفندیار (صاحب کافه) گرفته، تا حسنی (مسئول شرکت تبلیغاتی)، رفیق شرطبند شاهرخ (با بازی بانیپال شومون)، یحیی (پیک موتوری عاشقپیشه) و پیامکهای ناشناسی که یحیی را تحریک به انتقام و دزدیدن هارد میکنند. علیرغم اینکه فیلم زمان زیادی دارد ولی در پرداخت شخصیتها لنگ میزند؛ بیشتر شخصیتها عملا تبدیل به تیپ و نماد شدهاند!
روایت میان کافه، زنبورداری، شرکت تبلیغاتی و پاتوقهای زیرزمینی معلق میماند و ریتم کند فیلم، به جای اینکه تعلیق برخاسته از بیخوابی لیلا را به جان مخاطب بیندازد، گاه مایه خستگی و ملال میشود. منطق روایی هسته مرکزی فیلم هم در پذیرش این حجم از بیدروپیکر بودن ثبت رکوردهای عجیب به شدت زیر سوال میرود.
«بت» در کارنامه حمید نعمتالله اثر درخشان و بینقصی نیست و ریتم ملالانگیزش مخاطب را خسته میکند، اما همچون یک مانیفست تند اعتراضی، انگشت روی نقطه کور جامعهای میگذارد که در آن عواطف انسانی، نیازمندیهای مالی و کرامت بشر قربانی ماشین بیرحم ثروتاندوزی و شهرت مجازی شده است.