تا وقتی کسی دلتنگ توست
«و زندگی برای همه...» ساخته محسن اصدقپور از موقعیتی نامتعارف آغاز میشود: در جهان اثر، حتی برای خودکشی نیز باید مجوز گرفت! فیلم، داستان مردی به نام نادر را روایت میکند که برای دریافت این مجوز وارد ساختاری اداری میشود؛ مجوزی که تنها زمانی صادر خواهد شد که هیچکس دلتنگ او نباشد. چنین ایدهای قبلا در فیلم کوتاه «یک راه خروج» ساخته آرتور هارلی دستمایه کمدی قرار گرفته است؛ فیلمی که در آن مردی در مسیر دریافت مجوز خودکشی با زنی آشنا میشود و همین مواجهه، امکان بازگشت او به زندگی را فراهم میکند. در فیلم اصدقپور نیز نادر در چنین مسیری با دوست قدیمی خود روبهرو میشود و تجربه سادهای چون خوردن بستنی، به یادآوری زیباییهای فراموششده زندگی بدل میشود؛ تمهیدی که یادآور «طعم گیلاس» عباس کیارستمی است.
فیلم شروع امیدوارکنندهای دارد اما روند روایت بهتدریج از موقعیت جالب اولیه فاصله گرفته و به فضایی متکی بر گفتوگوهای طولانی و مرور خاطرات در محیطی ساحلی تغییر مسیر میدهد؛ تغییری که انرژی دراماتیک اثر را فرونشانده و موجب کندشدن ریتم آن شده است. بااینحال، تاکید فیلم بر مکعب نورانی نشان میدهد که دغدغه فیلمساز بیش از هر چیز، پیوندهای انسانی/عاطفی هستند؛ اینکه حتی وقتی تصور میکنیم دیگر کسی دوستمان ندارد، هنوز افرادی هستند که بودنمان برایشان ارزشمند است.

زندگی پس از تاریخ مصرف
سینمای داستانی هنگامی که از مرزهای واقعگرایی عبور میکند و قدم به قلمرو استعارههای گروتسک میگذارد، ابزار قدرتمندی برای بازنمایی بحرانهای عمیق انسانی به دست میآورد. «خداحافظ آشغال» ساخته برادران ارک با تکیه بر همین بیان نمادین (و فضاسازی درخشانی که بهویژه در طراحی صحنه و صداسازی نمود پیدا کرده) تنهایی یک پیرزن را به بستری برای نقد ساختارهای اجتماعی تبدیل کرده است. در این اثر، پیرزن و آشغال دو روی یک سکهاند. جامعهای که بر پایه ارزشهای مصرفی بنا شده، نه تنها کالاها بلکه انسانها را نیز پس از انقضای تاریخ مصرفشان دور میاندازد. پیرزن، که فرزندانش او را در آپارتمانی رها کردهاند، خود به زبالهای انسانی در چشم این ساختار تبدیل شده است. از همین رو، انزجار اولیه او از فوران فاضلاب، به سرعت جای خود را به همذاتپنداری و الفت میدهد.
پیرزن خوابهایش را به زلالترین عنصر خانه (آب) میگوید تا آنها را به اعماق تاریک فاضلاب ببرند—جایی که آشغالها و تودههای متعفن در انتظارند تا جواب این درددلها را با صعود خود به سطح آشپزخانه او بدهند. در دنیایی که آدمها از دادن کمترین سهم از عاطفه دریغ میکنند، یک توده آشغال به تنها مونس و همدم پیرزن تبدیل میشود. همسایگانی که سالها نسبت به تنهایی و زیست بیصدای پیرزن، بیتفاوتی نشان دادهاند، تنها زمانی سراغ او را میگیرند که بوی این شرایط، مرزهای خانههایشان را تهدید میکند. با ورود فرزندان به خانه پیرزن و زدودن آشغالها، پیام "نترس" بر دیوار حمام نقش میبندد؛ پیامی که نشان میدهد یک توده زباله، درک و همدردی بیشتری نسبت به انسانهای اطراف پیرزن دارد. بغض پیرزن در خداحافظی با زبالهها، نشان میدهد که چطور در جوامع به ظاهر متمدن، گاهی آشغالها انسانیتر از انسانها رفتار میکنند.

از خیالبافی تا سرخوردگی
«در چشمان یک عاشق» ساخته رضا پردل تصویری دقیق از حالوهوای آشفته دوران بلوغ و عشق خام دختری نوجوان به مردی متاهل است. فیلم از همان ابتدا با نقل جملهای از «عشق سوان» مارسل پروست، کلیدی برای ورود به جهان ذهنی شخصیت اصلی در اختیار مخاطب میگذارد؛ در داستان پروست، «سوان» نه به خود «اودت»، بلکه به تصویری که از او در ذهنش ساخته دل میبازد و میان واقعیت و تصور عاشقانه فاصلهای شکل میگیرد که سرانجام به رنج و سرخوردگی میانجامد. همین فاصله میان معشوق واقعی و تصویری که ذهن عاشق از او میسازد، در تجربه دختر نوجوان این فیلم هم دیده میشود؛ او رفتارهای عادی و حرفهای دندانپزشک را به توجهات عاطفی و علاقه متقابل تعبیر میکند. در اینجا باید از بازی جسورانه و ملموس «شبنم دادخواه» نیز یاد کرد که این فانتزی ذهنی را باورپذیر کرده و احساسات نوجوانی را که در مرز میان رویا و سرخوردگی معلقند، به خوبی به مخاطب منتقل میکند.
موسیقی بتهوون که با شور و ریتم خود در سراسر فیلم حضور دارد و حتی به شکل پادکست زندگینامهای او بر روی برخی نماها شنیده میشود نیز این مضمون را تکمیل میکند؛ آهنگسازی که زندگی عاطفیاش با عشقهای ناکام و معشوقان دستنیافتنی گره خورده بود و بخش مهمی از آثارش در کشاکش میان شور، رنج و تمنای وصال شکل گرفت. نواختن شتابزده پیانو در انتهای فیلم، هنگامی که دختر با خبر تاهل و مهاجرت مرد روبهرو میشود، خروج از خلسه خیالبافی و تخلیه هیجانی شکست عاطفی او را به خوبی به تصویر میکشد.
فیلم تاکید زیادی روی «چشم» و «دهان» دارد. سینما، هنر نگاهکردن است و چشمچرانی یکی از ظرفیتهای جداییناپذیر آن برای ساختن میل و خیال! صحنه خونریزی دهانی در طول درمان، بیش از هر چیز نشاندهنده گسست از معصومیت کودکانه و مواجهه با درد زنانگی است. مهمترین نقطه قوت فیلم در این است که فیلمساز تلاش کرده تجربه عشق نوجوانانه را نه صرفا در محتوا بلکه در فرم هم بازسازی کند. ریتم و ضرباهنگ، صداگذاری، گریم، کارگردانی و میزانسن، همگی در خدمت ساختن فضایی بیقرار، هیجانی و سیال قرار گرفتهاند که به آشفتگی ذهنی و نوسان عاطفی شخصیت اصلی نزدیکند.
