

صبح روز یازدهم سپتامبر ۱۹۷۳، شهر سانتیاگو، پایتخت شیلی، در حالی از خواب بیدار شد که هیچ نشانه آشکاری از وقوع قریبالوقوع یکی از سرنوشتسازترین رویدادهای تاریخ آمریکای لاتین در آن دیده نمیشد. برخلاف تصوری که ممکن است از یک صبحگاه انقلابی وجود داشته باشد، خیابانها خلوت نبودند و مردم عادی طبق روال معمول به سر کار میرفتند. با این حال، در پس این آرامش ظاهری، از ساعات اولیه بامداد، تحرکات نظامی غیرعادی و هماهنگشد های در جریان بود که فقط حلقه کوچکی از افسران ارشد از آن آگاه بودند. واحدهایی از نیروی دریایی در بندر والپارایسو، واقع در حدود صد کیلومتری غرب پایتخت، از شب قبل تحت فرماندهی معاون دریاسالار خوزه توریبیو مرینو عملیات خود را آغاز کرده بودند. این عملیات، که در ابتدا به عنوان یک مانور نظامی مشترک با ناوگان ایالات متحده که در آبهای شیلی حضور داشت توجیه میشد، در واقع مرحله نخست یک کودتای برنامهریزیشده برای سرنگونی دولت قانونی سالوادور آلنده بود. همزمان، در سانتیاگو، ژنرال گوستاوو لی، فرمانده نیروی هوایی، و ژنرال سزار مندوزا، فرمانده پلیس شبهنظامی کارابینروس، به توطئهگران به رهبری فرمانده کل ارتش، ژنرال آگوستو پینوشه پیوسته بودند. پینوشه که تا دو روز پیش از آن به عنوان یک افسر وفادار به قانون اساسی شناخته میشد، در آخرین ساعات به جرگه کودتاگران ملحق شده بود.
برای درک دلایل وقوع چنین رویدادی، باید به سه سال پیش از آن بازگشت. سالوادور آلنده، یک پزشک و سیاستمدار سوسیالیست با سابقهای طولانی در انتخابات، در چهارم سپتامبر ۱۹۷۰ با کسب ۳۶.۶ درصد آرا در یک رقابت انتخاباتی سهجانبه، به عنوان رئیسجمهور شیلی انتخاب شد. او رهبری ائتلافی به نام «وحدت مردمی» را بر عهده داشت که طیفی از احزاب چپ، از سوسیالیستها و کمونیستها تا رادیکالها را شامل میشد. به قدرت رسیدن او از طریق صندوق رأی، رویدادی بیسابقه در جهان بود؛ چرا که برای نخستین بار یک مارکسیست با برنامهای صریحاً سوسیالیستی، از مسیری دموکراتیک به ریاست کشوری در قاره آمریکا دست مییافت. آلنده از همان ابتدا اعلام کرد که قصد دارد شیلی را از طریق آنچه «راه مسالمتآمیز به سوسیالیسم» مینامید، دگرگون کند. این مسیر، برخلاف انقلابهای مسلحانه مانند کوبا، قرار بود با رعایت کامل قوانین موجود و نهادهای دموکراتیک طی شود. برنامه اصلی دولت او ملیسازی صنایع کلیدی، به ویژه معادن مس که ستون فقرات اقتصاد شیلی بود، سرعت بخشیدن به اصلاحات ارضی، و افزایش چشمگیر دستمزدها و خدمات اجتماعی برای طبقات کارگر و فرودست جامعه بود.
دولت آلنده کار خود را در نوامبر ۱۹۷۰ با سرعتی شتابان آغاز کرد. ملیسازی صنعت مس، که عمدتاً در اختیار شرکتهای آمریکایی مانند آناکوندا و کنکات بود، با تصویب یکپارچه و بدون هیچ مخالفتی در کنگره در ژوئیه ۱۹۷۱ به سرانجام رسید. این اقدام، اگرچه از حمایت ملی گستردهای برخوردار بود، اما عملاً به معنای قطع رابطه اقتصادی با ایالات متحده و ورود به یک تقابل ژئوپلیتیکی در اوج جنگ سرد بود. در عرصه داخلی، دولت با تصاحب یا مداخله در مدیریت صدها شرکت خصوصی، از جمله بانکها، کارخانههای نساجی، و شرکتهای توزیع مواد غذایی، دامنه کنترل دولتی بر اقتصاد را به شدت گسترش داد. اصلاحات ارضی که از دولت پیشین آغاز شده بود، به شکلی تهاجمیتر دنبال شد و هزاران هکتار از زمینهای بزرگ مالکان مصادره و میان دهقانان توزیع گردید. در کوتاهمدت، این سیاستها همراه با افزایش قابل توجه قدرت خرید کارگران، موجی از رونق مصرفی ایجاد کرد. نرخ بیکاری کاهش یافت و تولید ناخالص داخلی در سال اول رشد قابل ملاحظهای را تجربه کرد.
اما این موفقیت اولیه بسیار شکننده بود و دیری نپایید که اقتصاد شیلی نشانههای آشکار بحران را بروز داد. سیاست افزایش دستمزدها بدون پشتوانه افزایش تولید، به سرعت به موتور چاپ پول و در نتیجه تورم افسارگسیخته دامن زد. تورم که در سال ۱۹۷۰ حدود ۳۵ درصد بود، در سال ۱۹۷۲ به بیش از ۱۴۰ درصد رسید و در ماههای منتهی به کودتا، نرخ تورم سالانه به ارقامی بیش از ۳۰۰ درصد نیز نزدیک میشد. همزمان، کنترل قیمتها و ملیسازیهای گسترده به ایجاد بازار سیاه عظیمی انجامید. کالاهای اساسی مانند روغن، شکر، برنج و آرد نایاب شدند و صفهای طولانی برای خرید مایحتاج اولیه به صحنهای عادی در زندگی روزمره مردم سانتیاگو و دیگر شهرها تبدیل شد. کاهش سرمایهگذاری داخلی و خارجی، فرار سرمایه و افت شدید تولید در بخشهای ملیشده، که اغلب با مدیران کمتجربه منصوب دولت اداره میشدند، بحران را عمیقتر کرد. دولت ایالات متحده نیز به رهبری رئیسجمهور ریچارد نیکسون و مشاور امنیت ملی او هنری کیسینجر، سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت. بر اساس اسناد از طبقهبندی خارجشده، واشنگتن نه تنها تمام کمکهای اقتصادی به شیلی را قطع کرد، بلکه از نفوذ خود در نهادهای مالی بینالمللی مانند بانک جهانی برای مسدود کردن وامهای حیاتی استفاده نمود. هدف صریح این سیاست، به قول خود کیسینجر، «به زانو درآوردن اقتصاد شیلی» برای ایجاد زمینه سرنگونی آلنده بود.
این فروپاشی اقتصادی، کشور را به یک دوپارگی سیاسی و اجتماعی بیسابقه کشاند. جامعه شیلی که همواره به سنتهای دموکراتیک خود میبالید، اکنون به دو اردوگاه متخاصم تقسیم شده بود که یکدیگر را نه به چشم رقیب، که به چشم دشمنی وجودی مینگریستند. از یک سو، طبقه کارگر، کارگران کشاورزی و بخش بزرگی از روشنفکران از برنامههای آلنده حمایت میکردند و آن را رهایی از قرنها استثمار میدانستند. از سوی دیگر، طبقه متوسط که پساندازهایش در تورم نابود میشد، مغازهداران خردهپا که از گسترش بازار سیاه و کنترل دولتی زیان میدیدند، مالکان زمینهای مصادرهشده، و احزاب راستگرا و دموکرات مسیحی که زمانی متحد میانهرو آلنده بودند اما اکنون به مخالفان سرسخت او بدل شده بودند، دولت را عامل نابسامانی میدانستند. اعتراضات خیابانی، هم از سوی موافقان و هم مخالفان دولت، به امری روزمره تبدیل شد. اعتصابات، که برخی از آنها مانند اعتصاب بزرگ کامیونداران در اکتبر ۱۹۷۲ با حمایت مالی پنهان سازمان سیا انجام میشد، عرضه کالا را فلج کرد و کشور را به مرز فروپاشی لجستیکی رساند. خشونتهای سیاسی نیز افزایش یافت و درگیریهای خیابانی میان گروههای چپگرای افراطی مانند «جنبش چپ انقلابی» (میر) و گروه راست افراطی «میهن و آزادی» به یک جنگ فرسایشی با تلفات انسانی منجر شد. در این فضای ملتهب، کنگره که اکثریت آن در اختیار مخالفان بود، عملاً دولت را از کار انداخت و علناً آلنده را به زیر پا گذاشتن قانون اساسی متهم میکرد.
در این میان، نهاد ارتش که به طور سنتی در شیلی نقشی غیرسیاسی و حرفهای داشت، به تدریج به کانون اصلی بحران تبدیل شد. دکترین امنیت ملی که در آن دوران از سوی ایالات متحده در سراسر آمریکای لاتین ترویج میشد، ارتشهای منطقه را به سپر اصلی در برابر «تهدید کمونیسم» بدل کرده بود. آلنده که خود به خوبی از خطر کودتا آگاه بود، برای حفظ وفاداری ارتش تلاش زیادی کرد و حتی چندین افسر عالیرتبه، از جمله پینوشه را که به ظاهر فردی مطیع و بیآزار مینمود، به مناصب کلیدی منصوب کرد. با این حال، فشارها از پایین و بالا برای ورود ارتش به سیاست فزاینده بود. در ژوئن ۱۹۷۳، یک اقدام به کودتای نافرجام توسط یک هنگ زرهی (موسوم به تانکسوآزو) سرکوب شد که نشاندهنده عمق شکاف درون نیروهای مسلح و شکنندگی اوضاع بود. این رویداد باعث شد آلنده بیش از پیش به ژنرال پینوشه تکیه کند و او را در ۲۳ اوت ۱۹۷۳ به عنوان فرمانده کل ارتش منصوب کند. این انتصاب، که با هدف تحکیم وفاداری ارتش انجام شد، در واقع آخرین قطعه پازل را برای توطئهگران تکمیل کرد؛ زیرا پینوشه که تا آن زمان با تردید عمل میکرد، اکنون در رأس سلسلهمراتب فرماندهی، قدرت کامل برای هماهنگ کردن ضربه نهایی را در اختیار داشت. توطئهگران اصلی کودتا، یعنی مرینو در نیروی دریایی و لی در نیروی هوایی، از پیش با یکدیگر هماهنگ بودند و اکنون با پیوستن پینوشه و مندوزا، حلقه کامل شد.
نقشه کودتا برای روز یازدهم سپتامبر قطعی شد؛ تاریخی که به صورت نمادین، پیش از برگزاری رفراندومی که آلنده برای حل بحران وعده داده بود، انتخاب گردید. در ساعات اولیه بامداد، نیروی دریایی والپارایسو را بدون هیچ مقاومتی تصرف کرد. این شهر بندری استراتژیک، به عنوان پایگاه اصلی نیروی دریایی، نخستین و حیاتیترین گام برای قطع ارتباطات و تثبیت کنترل نظامی بود. پیام رمزی که شروع عملیات را اعلام میکرد، از رادیوی نیروی دریایی مخابره شد. در سانتیاگو، همزمان با انتشار خبر تحرکات در والپارایسو، رادیوهای مخالف دولت که از شب قبل برنامههای خود را با فراخوان به سرنگونی آلنده آغاز کرده بودند، به سرعت توسط واحدهای ارتش تصرف شدند. در مقابل، رادیوهای طرفدار دولت یکی پس از دیگری خاموش شدند. سالوادور آلنده که در اقامتگاه خود در محله لاس کوندس به سر میبرد، حدود ساعت ۶:۳۰ صبح از طریق تماس تلفنی رئیس پلیس کارابینروس از آغاز کودتا مطلع شد. واکنش اولیه او تردید و ناباوری بود، اما به سرعت تصمیم گرفت به کاخ ریاست جمهوری، لا موندا، برود.
آلنده در حالی که تنها با محافظان شخصی خود مسلح به سلاحهای سبک همراه بود، اندکی پیش از ساعت ۷:۳۰ صبح وارد لا موندا شد. در همان ساعات اولیه، پیامهای رادیویی کودتاگران از آلنده خواستند تا استعفا دهد و کشور را ترک کند. پیشنهاد آنها شامل یک هواپیما و تضمین خروج امن برای او و خانوادهاش بود. نخستین اخطار مستقیم از سوی ژنرال لی، فرمانده نیروی هوایی، بود که تهدید کرد در صورت عدم تسلیم تا ساعت ۱۱ صبح، کاخ توسط جنگندههای هاوکر هانتر نیروی هوایی بمباران خواهد شد. در داخل کاخ، آلنده به سرعت شروع به سازماندهی دفاع کرد. تعداد کل مدافعان لا موندا حدود ۴۰ نفر بود که شامل محافظان شخصی رئیسجمهور (گاپ)، چند تن از کارکنان کاخ، و تعدادی از اعضای حزب سوسیالیست که برای محافظت داوطلب شده بودند میشد. او به زنان داخل کاخ، از جمله دو دخترش که برای همراهی او آمده بودند، دستور داد که محل را ترک کنند. سلاحهای موجود در کاخ محدود به حدود ۳۰ قبضه مسلسل دستی، چند تفنگ و راکتاندازهای سبک بازوکا بود.
در حالی که نیروهای پیاده ارتش از صبح زود به فرماندهی ژنرال خاویر پالاسیوس در حال محاصره مرکز شهر و قطع راههای دسترسی به کاخ بودند، آلنده از آخرین امکانات ارتباطی برای ایراد پیام خود به ملت استفاده کرد. او از طریق یک خط تلفن که هنوز به رادیو ماگایانس، تنها رادیوی طرفدار دولت که همچنان روی موج بود متصل میماند، سخنرانی پایانی خود را ایراد کرد. در این سخنرانی که به صورت زنده پخش میشد، آلنده با لحنی آرام اما قاطع ضمن اشاره به تحرکات نظامیان، بر عزم خود برای باقی ماندن در سمت خود و دفاع از قانون اساسی تأکید کرد. او از کارگران نخواست که قیام کنند یا به خیابانها بریزند، بلکه از آنها خواست که از خودگذشتگی او را به عنوان یک درس تاریخی به یاد داشته باشند. او گفت که به وظیفه خود عمل خواهد کرد و لا موندا را ترک نخواهد کرد. این آخرین باری بود که صدای آلنده به طور عمومی شنیده میشد.
پس از پایان سخنرانی، سربازان مهاجم که در اطراف کاخ و ساختمانهای مجاور مستقر شده بودند، آتش سنگینی را به سمت لا موندا آغاز کردند. تیراندازی از خیابانها و پشتبامهای اطراف شدت گرفت. مدافعان کاخ با سلاحهای محدود خود به مقابله پرداختند، اما توازن قوا به شدت نابرابر بود. ساعت از ۱۱ صبح گذشت و با رد شدن ضربالاجل توسط آلنده، نیروی هوایی وارد عمل شد. حدود ساعت ۱۱:۵۲ دقیقه، دو فروند جنگنده هاوکر هانتر بر فراز آسمان سانتیاگو ظاهر شدند. این صحنه برای مردم شهر تکاندهنده بود. هواپیماها در ارتفاع پایین به کاخ ریاست جمهوری، نماد دموکراسی شیلی، یورش بردند و راکتهای خود را شلیک کردند. راکتها به طور دقیق به بخشهای شمالی و غربی کاخ اصابت کردند و باعث آتشسوزی و تخریب گسترده شدند. این نخستین بار در تاریخ آمریکای لاتین بود که یک رئیسجمهور قانونی توسط نیروی هوایی کشور خودش بمباران میشد. این حمله هوایی، مقاومت مدافعان را که تا پیش از آن در برابر آتش سنگین زمینی ایستادگی کرده بودند، عملاً در هم شکست. بخشهایی از کاخ در آتش میسوخت و دود غلیظی از ساختمان برمیخاست.
پس از بمباران، ژنرال پالاسیوس به نیروهای پیاده نظام دستور حمله نهایی را صادر کرد. سربازان ارتش با پشتیبانی تانکها، از چندین جهت وارد محوطه کاخ شدند. درگیریهای پراکندهای در طبقات پایین رخ داد، اما اندکی بعد، نیروهای مهاجم موفق به پاکسازی کامل ساختمان شدند. بر اساس روایتهای معتبر تاریخی که توسط شاهدان عینی و کالبدشکافیهای متعدد تأیید شده، سالوادور آلنده در جریان این یورش نهایی جان خود را از دست داد. مشهورترین و معتبرترین روایت، که توسط پزشک شخصی آلنده، دکتر پاتریسیو گیخون، که تا آخرین لحظات در کنار او بود تأیید شده، این است که آلنده با یک قبضه کلاشنیکف که از فیدل کاسترو هدیه گرفته بود، اقدام به خودکشی کرد. بر اساس این گزارش، او اسلحه را زیر چانه خود قرار داد و شلیک کرد. جنازه او در طبقه دوم، در سالن استقلال کاخ، در حالی پیدا شد که بخش زیادی از جمجمهاش متلاشی شده بود. این خودکشی برای جلوگیری از اسارت و تحقیر شدن توسط دشمنانش صورت گرفت. ساعاتی بعد، نیروهای کودتاچی جنازه را بیرون آوردند و ژنرالهای پیروز، از جمله پینوشه و لی، در اتاق فرماندهی خود در بیرون سانتیاگو، بر روی پیکر بیجان رئیسجمهور خم شدند تا مرگ او را تأیید کنند. با مرگ آلنده، مقاومت دولت قانونی به طور کامل پایان یافت.
پیامدهای فوری این رویداد، هولناک و فراگیر بود. از همان ساعات اولیه بعدازظهر ۱۱ سپتامبر، حکومت نظامی در سراسر شیلی اعلام شد. یک شورای نظامی متشکل از پینوشه (ارتش)، مرینو (دریایی)، لی (هوایی) و مندوزا (کارابینروس) تمام قدرت را در دست گرفت. کنگره منحل، قانون اساسی تعلیق و تمام احزاب سیاسی، به ویژه احزاب چپگرا، غیرقانونی اعلام شدند. موجی از بازداشتهای گسترده سراسر کشور را درنوردید. هزاران نفر از هواداران دولت آلنده، اعضای اتحادیههای کارگری، دانشجویان و فعالان سیاسی در خانههای خود، خیابانها و محل کارشان دستگیر شدند. بسیاری از آنان مستقیماً به بازداشتگاههای موقت و سپس به اردوگاههای کار اجباری در مناطق دورافتاده مانند صحرای آتاکاما فرستاده شدند. استادیوم ملی سانتیاگو و استادیوم شیلی که به نمادهای تاریک این دوره بدل شدند، مملو از زندانیان سیاسی شدند که در شرایطی دهشتناک نگهداری میشدند. در این اماکن، بازجوییها همراه با شکنجههای سیستماتیک انجام میگرفت. اعدامهای فراقانونی دستهجمعی بدون هیچ محاکمهای به اجرا درمیآمدند. کاروان مرگ، یک جوخه سیار ارتش به فرماندهی ژنرال سرخیو آریانو، مأموریت یافت تا با سفر به شهرهای مختلف، مخالفان را به طور جمعی اعدام کند. این سرکوب وحشیانه فقط محدود به کمونیستها و سوسیالیستها نبود، بلکه هر کسی که کوچکترین گرایش چپگرایانه داشت یا صرفاً مظنون به مخالفت بود، هدف قرار میگرفت. فضای رعب و وحشت به گونهای طراحی شده بود که هرگونه مقاومتی را در نطفه خفه کند.
در بلندمدت، کودتای ۱۹۷۳ شیلی را وارد یکی از طولانیترین و مناقشهبرانگیزترین دورانهای تاریخ خود کرد. ژنرال آگوستو پینوشه به سرعت از میان اعضای خونتا سر برآورد و خود را به عنوان رهبر بلامنازع تثبیت کرد. او تا سال ۱۹۹۰ قدرت را در دست داشت و در این مدت، یک نظام دیکتاتوری شخصی مبتنی بر خشونت و سرکوب را بنیان نهاد. در عرصه اقتصادی، حکومت پینوشه با پشت کردن به سیاستهای دولتمحور آلنده، گروهی از اقتصاددانان موسوم به «پسران شیکاگو» را به کار گرفت که برنامههای شوکدرمانی نئولیبرال را پیاده کردند. این برنامهها شامل خصوصیسازی گسترده شرکتهای دولتی، مقرراتزدایی، کاهش تعرفههای تجاری و باز کردن درهای اقتصاد به روی سرمایه خارجی بود. در حالی که این سیاستها در دهههای بعدی رشد اقتصادی قابل توجهی به همراه داشت و شیلی را به یکی از باثباتترین اقتصادهای منطقه تبدیل کرد، هزینه اجتماعی آن بسیار گزاف بود: نابودی صنایع داخلی، افزایش شدید نابرابری اجتماعی، و کالایی شدن خدمات عمومی مانند آموزش و بهداشت. بر اساس گزارشهای رسمی کمیسیونهای حقیقتیاب که پس از بازگشت دموکراسی تشکیل شدند، دوران دیکتاتوری پینوشه بیش از سه هزار کشته و ناپدیدشده اجباری بر جای گذاشت و دهها هزار نفر نیز زندانی و شکنجه شدند. کودتای ۱۱ سپتامبر ۱۹۷۳ نه فقط یک نقطه عطف در تاریخ شیلی، بلکه به رویدادی نمادین در تاریخ جهانی جنگ سرد بدل شد؛ جایی که تقابل ایدئولوژیک، مداخله خارجی، و فروپاشی نهادهای دموکراتیک، به یکی از تراژیکترین فصول تاریخ یک ملت انجامید و زخمی عمیق بر پیکر حافظه تاریخی شیلی بر جای گذاشت که اثرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن تا به امروز ادامه دارد.