ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۲۶ دقیقه·۱ ماه پیش

واقعه تکلو در دوران شاه تهماسب یکم

طایفه تکلو از گروه‌های ترکمان آناتولی بود که در سده پانزدهم میلادی، پیش از شکل‌گیری دولت صفوی، با طریقت صفویه ارتباط برقرار کرد و به‌تدریج در شمار هواداران مهم خاندان صفوی درآمد. خاستگاه اصلی این طایفه ناحیه‌ای در جنوب آناتولی بود که در منابع تاریخی با نام تکه‌ائلی شناخته می‌شد و بخش‌هایی از نواحی امروزی آنتالیا، اسپارتا و بوردور را دربر می‌گرفت. تکلوها همچون شماری دیگر از گروه‌های ترکمان، ساختار قبیله‌ای داشتند و پیوندهای خویشاوندی، وفاداری به سران طایفه و ارتباط با رهبران مذهبی و سیاسی در سازمان اجتماعی آنان اهمیت فراوانی داشت. در نیمه دوم سده پانزدهم میلادی، هنگامی که طریقت صفویه در اردبیل و مناطق پیرامونی گسترش می‌یافت، شماری از ترکمانان آناتولی نیز به این جریان پیوستند. نفوذ این طریقت در میان تکلوها با فعالیت حسن خلیفه، از مبلغان وابسته به شیخ حیدر، گسترش یافت. بر پایه گزارش‌های مربوط به تاریخ طایفه، شیخ حیدر حسن خلیفه را برای گسترش دعوت صفوی در میان تکلوها فرستاده بود و فعالیت او زمینه تشکیل گروهی از مریدان وفادار به خاندان صفوی را فراهم کرد. برخی از اعضای طایفه حتی در دوران حیات شیخ حیدر راهی اردبیل شدند و در حلقه پیروان او قرار گرفتند. ازاین‌رو، ارتباط تکلوها با صفویان صرفاً به لشکرکشی‌های شاه اسماعیل یکم محدود نبود، بلکه ریشه در مناسبات مذهبی و پیوندهای اجتماعی پیشین داشت.

با ظهور شاه اسماعیل یکم در پایان سده پانزدهم و آغاز حرکت او برای دستیابی به قدرت، گروه‌هایی از ترکمانان وابسته به طریقت صفویه به او پیوستند. تکلوها نیز در زمره نیروهایی بودند که در حوالی ارزرنجان به سپاه شاه اسماعیل ملحق شدند و در شکل‌گیری نیرویی که بعدها با نام قزلباش شناخته شد، مشارکت کردند. عنوان قزلباش به مجموعه‌ای از گروه‌های ترکمان اشاره داشت که با وجود پیروی از رهبر صفوی و برخورداری از نشانه‌های مشترک مذهبی، از نظر تبار، پیوندهای قبیله‌ای و حوزه‌های نفوذ سیاسی یکسان نبودند. تکلوها، شاملوها، استاجلوها، روملوها و ذوالقدرها از گروه‌های مهم این مجموعه بودند و افشارها نیز در جریان گسترش دولت صفوی به یکی از نیروهای مؤثر آن تبدیل شدند. این گروه‌ها در جنگ‌های شاه اسماعیل و تصرف مناطق مختلف ایران حضور داشتند، اما پیروزی مشترک آنان به معنای کناررفتن رقابت‌های قبیله‌ای نبود. هر طایفه سران، نیروها و شبکه ارتباطی خود را حفظ می‌کرد و پس از تثبیت حکومت، مشارکت در لشکرکشی‌ها به فرصت دستیابی به حکومت ولایات، درآمدهای محلی و مقام‌های عالی نظامی و درباری پیوند خورد. بنابراین، همان پیوندهایی که در نخستین سال‌های دولت صفوی به گردآمدن نیروها پیرامون شاه اسماعیل کمک کرده بود، در دوره‌های بعد می‌توانست زمینه اختلاف بر سر تقسیم قدرت نیز باشد.

در میان سران تکلو که در دوره آغازین حکومت صفوی شناخته شده‌اند، چوهه سلطان و شرف‌الدین بیگ جایگاه مهمی داشتند و برخی گزارش‌ها از یگن سلطان نیز در میان سران این طایفه نام می‌برند. اعضای تکلو در سطوح مختلف حکومت تازه‌تأسیس فعالیت کردند. از جمله، سارو علی تکلو به مقام مهر‌داری شاه اسماعیل رسید و در سال ۱۵۰۶ میلادی برای سرکوب شورش کرد سارم مأموریت یافت، اما در جریان جنگ کشته شد. برون سلطان تکلو نیز در منابع به‌عنوان حاکم مشهد معرفی شده است. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که تکلوها از همان سال‌های نخست استقرار صفویان، تنها نیرویی وابسته به سپاه نبودند و اعضای آنان در اداره مناطق و دستگاه حکومتی نیز حضور داشتند. در عین حال، حکومت صفوی برای جلوگیری از تبدیل پیوندهای قبیله‌ای به کانون‌های مستقل قدرت، ناچار بود میان وابستگان خود موازنه برقرار کند؛ زیرا قدرت یک سردار غالباً بر شمار جنگجویان وفادار به او، دسترسی به درآمدهای یک ولایت و توانایی‌اش در جلب حمایت سایر امیران استوار بود.

رویدادی که در سال ۱۵۱۱ میلادی در جنوب آناتولی رخ داد، رابطه تکلوها با دولت صفوی را پیچیده‌تر کرد. شاهقلی بابا تکلی، فرزند حسن خلیفه، رهبری شورشی را بر عهده گرفت که شماری از ترکمانان هوادار صفوی در آن مشارکت داشتند. این جنبش در نواحی پیرامون آنتالیا و دیگر مناطق جنوب آناتولی گسترش یافت و در جریان آن، نیروهای شورشی به دارایی‌های حکومتی و مناطق مختلف حمله کردند. بخشی از تکلوها در این شورش شرکت داشتند و پس از کشته‌شدن شاهقلی و شکست جنبش، گروهی از آنان به‌جای ماندن در قلمرو عثمانی به سوی ایران حرکت کردند. آنان پس از انتخاب حلیفه بابا به‌عنوان رهبر خود، راه شرق را در پیش گرفتند. در مسیر حرکت، گروهی از این ترکمانان در حوالی ارزرنجان به کاروانی تجاری که از تبریز می‌آمد حمله کردند و شماری از بازرگانان آن را کشتند. شاه اسماعیل در آن هنگام در خراسان بود و از جزئیات تحولات آناتولی اطلاع مستقیم نداشت. هنگامی که خبر ورود تکلوها به قلمرو خود را دریافت کرد، چوهه سلطان را مأمور کرد تا با آنان دیدار کند و ماهیت حرکتشان را روشن سازد. پس از مشخص‌شدن تمایل آنان به پیوستن به دولت صفوی، شاه اسماعیل در نزدیکی ری فرمانبرداری‌شان را پذیرفت؛ بااین‌حال، به سبب حمله به کاروان تجاری، شماری از بزرگان گروه تازه‌وارد را به مجازات رساند و دیگر افراد را میان امیران تقسیم کرد تا همه آنان زیر فرمان یک رهبر واحد باقی نمانند. این اقدام نشان می‌داد که پذیرش وابستگان یک طایفه در سپاه صفوی لزوماً به معنای واگذاری آزادی عمل کامل به سران آن نبود.

درگذشت شاه اسماعیل یکم در سال ۹۳۰ قمری، برابر با سال ۱۵۲۴ میلادی، مرحله تازه‌ای در مناسبات میان شاه و سران قزلباش آغاز کرد. شاه تهماسب، که در آن هنگام حدود ده سال داشت، در ۲۳ مه ۱۵۲۴ میلادی به سلطنت رسید. او از دوران کودکی در خراسان با ساختار حکومتی و مناسبات سران نظامی آشنا شده بود، اما هنگام رسیدن به پادشاهی هنوز تجربه لازم برای اداره مستقیم همه امور کشور را نداشت. در نظام صفوی، شاه از مشروعیت دودمانی و مذهبی برخوردار بود، ولی اجرای بسیاری از تصمیم‌های حکومتی به امیران قزلباش، حاکمان ولایات و مأموران دیوانی وابسته بود. در نتیجه، افزایش نفوذ یک امیر می‌توانست بر انتصاب‌های حکومتی، اداره سپاه و نحوه توزیع درآمدها تأثیر بگذارد. بااین‌حال، نباید این وضعیت را به معنای ناپدیدشدن اقتدار شاه یا پایان یافتن مشروعیت پادشاهی در سال‌های کودکی تهماسب دانست. پژوهش‌های جدیدتر درباره منابع عصر صفوی نشان می‌دهند که سران قزلباش همچنان شاه را در جایگاه فرمانروای خود به رسمیت می‌شناختند و مشروعیت امیران برای اداره حکومت، در نهایت، از مقام شاه ناشی می‌شد؛ هرچند تهماسب در سال‌های نخست ناچار بود بسیاری از امور اجرایی را به آنان واگذارد.

در آغاز سلطنت تهماسب، دیو سلطان روملو از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی و نظامی دربار بود. او که از سران طایفه روملو و از امیران مورد اعتماد خاندان صفوی به شمار می‌رفت، پس از به سلطنت رسیدن شاه جوان، نقش برجسته‌ای در اداره حکومت پیدا کرد. بااین‌حال، گسترش نفوذ او با منافع برخی دیگر از طوایف قزلباش سازگار نبود. کوپک سلطان استاجلو از جمله سرانی بود که با برتری روملوها مخالفت داشت و از قدرت قابل‌توجهی در تبریز و مناطق پیرامونی برخوردار بود. تکلوها نیز که در اصفهان، همدان و بخش‌هایی از عراق عجم جایگاه داشتند، نیرویی بودند که نمی‌شد در تقسیم قدرت از آنان چشم پوشید. دیو سلطان برای کاستن از شدت اختلاف‌ها، طرحی مبتنی بر مشارکت سه امیر در مقام امیرالامرایی در پیش گرفت؛ به این ترتیب که خود، کوپک سلطان استاجلو و چوهه سلطان تکلو در ساختار عالی فرماندهی سهیم باشند. این ترتیب در ابتدا امکان همکاری میان نیروهای رقیب را فراهم کرد، اما اختلاف بر سر حدود اختیارات و نفوذ هر یک از آنان ادامه یافت.

از سال ۹۳۲ قمری، برابر با ۱۵۲۶ میلادی، درگیری‌های داخلی شدت گرفت. استاجلوها با برتری دیو سلطان مخالفت کردند و کشمکش میان آنان و نیروهای روملو به جنگ داخلی کشیده شد. درگیری‌ها به آذربایجان، اردبیل و گیلان نیز گسترش یافت و نیروهای وابسته به دیو سلطان در چند مرحله بر مخالفان خود غلبه کردند. کوپک سلطان استاجلو در سال ۱۵۲۷ میلادی در حوالی شارور کشته شد و طایفه استاجلو ضربه مهمی دریافت کرد. در همان سال، پس از آنکه دیو سلطان نتوانست اختلاف‌های داخلی و تهدیدهای خارجی را به شکلی پایدار مهار کند، شاه تهماسب فرمان اعدام او را صادر کرد. دیو سلطان در پنجم ژوئیه ۱۵۲۷ میلادی کشته شد و چوهه سلطان تکلو، که پیش‌تر در چارچوب نظام سه‌نفره شریک قدرت بود، به اصلی‌ترین چهره نظامی و سیاسی دولت تبدیل شد. به این ترتیب، نفوذ تکلوها از جایگاه یکی از چند طایفه مؤثر قزلباش به موقعیتی نزدیک شد که امکان مداخله مستقیم در تعیین سیاست‌های حکومت را به آنان می‌داد.

مقام امیرالامرایی در دولت صفوی اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا دارنده آن در فرماندهی نیروهای قزلباش و هماهنگ‌کردن امیران نظامی نقش محوری ایفا می‌کرد. البته حدود دقیق اختیارات این مقام در دوره نخست صفوی همواره ثابت نبود و با توجه به شخصیت صاحب‌منصب، نظر شاه و مناسبات میان طوایف تغییر می‌کرد. چوهه سلطان پس از کناررفتن دیو سلطان توانست جایگاه خود را از راه حمایت از سران تکلو و حضور اعضای طایفه در مناصب مختلف تقویت کند. گزارش‌های تاریخی می‌گویند که او شمار قابل‌توجهی از مناصب و عنوان‌های نظامی را به اعضای طایفه خود واگذار کرد و افراد وابسته به خود را در مناطق مهم و برخوردار از درآمد مستقر ساخت. این سیاست برای تکلوها به افزایش قدرت و منابع مالی انجامید، اما هم‌زمان موجب نارضایتی سران طوایف دیگر شد. مسئله تنها افزایش شمار افراد تکلو در دستگاه حکومت نبود؛ اهمیت داشت که چه کسانی بر ولایت‌های پردرآمد، نیروهای نظامی و مسیرهای ارتباطی و مالی تسلط پیدا می‌کردند. ازاین‌رو، انتصاب‌های چوهه سلطان به موضوعی فراتر از اختلاف شخصی میان چند امیر تبدیل شد و در مناسبات درونی قزلباشان بازتاب یافت.

در این میان، طوایف دیگر نیز موقعیت‌های خود را حفظ کرده بودند. شاملوها از زمان شاه اسماعیل در خراسان و درباریان وابسته به خاندان سلطنتی جایگاه مهمی داشتند. روملوها همچنان بخشی از شبکه نظامی و حکومتی صفوی را تشکیل می‌دادند، هرچند کشته‌شدن دیو سلطان از قدرت آنان کاسته بود. ذوالقدرها، که در فارس استقرار داشتند، از نیروهای مهم قزلباش به شمار می‌رفتند و دربار می‌توانست در شرایط اختلاف میان دیگر گروه‌ها به آنان تکیه کند. افشارها نیز در نواحی کوهگیلویه و خوزستان از قدرت منطقه‌ای برخوردار بودند. استاجلوها پس از شکست‌های سال ۱۵۲۷ هنوز از میان نرفته بودند و سران آن طایفه در تحولات بعدی حضور داشتند. هیچ‌یک از این گروه‌ها یکپارچه و بدون اختلاف نبودند؛ وابستگی قبیله‌ای نقش مهمی داشت، اما روابط شخصی، پیوند با شاه، رقابت‌های محلی و منافع هر امیر می‌توانست موضع افراد یک طایفه را از یکدیگر جدا کند. از همین رو، در رخدادهای بعدی باید از نسبت‌دادن موضعی واحد به همه اعضای هر طایفه پرهیز کرد.

در سال ۱۵۲۸ میلادی، زمانی که حمله ازبکان به خراسان شدت گرفت، شاه تهماسب شخصاً به سوی شرق حرکت کرد و در نبرد جام، در ۲۴ سپتامبر همان سال، با نیروهای عبیدالله‌خان ازبک روبه‌رو شد. پیروزی صفویان در این نبرد، دست‌کم برای مدتی، فشار ازبکان را کاهش داد، اما وضعیت خراسان همچنان ناپایدار ماند. پس از بازگشت شاه و سپاه سلطنتی به مناطق غربی، نیروهای ازبک بار دیگر به خراسان حمله کردند و هرات در محاصره قرار گرفت. حسین‌خان شاملو که از سران مهم طایفه شاملو بود، در این دوره مسئولیت اداره خراسان و سرپرستی سام میرزا، برادر شاه تهماسب، را بر عهده داشت. او در برابر فشار ازبکان مدتی مقاومت کرد، اما سرانجام در سال ۱۵۲۹ میلادی ناچار به واگذاری هرات شد و با تضمین عبور امن از شهر خارج گردید. پس از آن، مدتی در سیستان و سپس در مسیر بازگشت به مرکز ایران به سر برد. این تحولات بر موقعیت او در دربار تأثیر گذاشت؛ او همچنان از پیوندهای نزدیک با خاندان صفوی برخوردار بود، اما در شرایطی بازگشت که چوهه سلطان بر دستگاه حکومتی تسلط بیشتری پیدا کرده بود.

حسین‌خان شاملو از نظر خانوادگی نیز با خاندان صفوی پیوند داشت. پدر او، عبدی بیگ شاملو، خواهر شاه اسماعیل یکم را به همسری گرفته بود و همین پیوند جایگاه خاندان او را در میان امیران درباری تقویت می‌کرد. برادرش، درمش‌خان شاملو، پیش‌تر از حکام خراسان بود و پس از مرگ او، حسین‌خان به مقام حکمرانی هرات رسید. در سال‌های نخست سلطنت تهماسب، حسین‌خان در چند مرحله مسئولیت اداره خراسان را بر عهده داشت و در نبرد جام نیز مشارکت کرد. بااین‌حال، شکست و واگذاری هرات به ازبکان در سال ۱۵۲۹ جایگاه او را پیچیده‌تر ساخت. هنگامی که پس از خروج از خراسان به سوی مرکز ایران حرکت کرد، در شیراز توقف داشت و در آغاز نسبت به حضور در دربار، که زیر نفوذ چوهه سلطان بود، احتیاط نشان داد. سرانجام با دریافت امان سلطنتی به اردوی شاه پیوست. گزارش «تاریخ ایلچی نظام‌شاه» می‌گوید که او در اردوگاه ییلاقی شاه در گندمان، در نزدیکی اصفهان، مورد توجه قرار گرفت و از التفات سلطنتی بهره‌مند شد. حضور حسین‌خان در کنار شاه، برای چوهه سلطان که قدرت خود را بر شبکه‌ای از امیران تکلو استوار کرده بود، چالشی تازه به شمار می‌رفت؛ هرچند این برداشت که او تنها از روی ترس یا حسادت به اقدام بعدی دست زد، فراتر از چیزی است که اسناد تاریخی بتوانند با قطعیت اثبات کنند.

بحران میان چوهه سلطان و حسین‌خان شاملو در سال ۹۳۷ قمری، برابر با ۱۵۳۰ تا ۱۵۳۱ میلادی، به درگیری آشکار انجامید. درباره جزئیات دقیق این رخداد، گزارش‌ها در همه موارد یکسان نیستند؛ اما روایت شناخته‌شده‌ای که در نوشته‌های مربوط به حسین‌خان شاملو بازتاب یافته، می‌گوید چوهه سلطان برای از میان برداشتن رقیب تازه‌وارد خود درصدد کشتن او برآمد و برای این منظور نقشه‌ای در پیوند با یک مهمانی ترتیب داد. حسین‌خان از این طرح آگاه شد و تصمیم گرفت پیش از اجرای آن اقدام کند. او گروهی از افراد شاملو را گرد آورد و هنگام فرارسیدن شب به سوی خیمه چوهه سلطان حرکت کرد. چوهه سلطان از خیمه خود گریخت و افراد حسین‌خان او را تعقیب کردند. در پی این حرکت، درگیری به فضای اردوگاه سلطنتی کشیده شد و برخوردی مسلحانه میان دو گروه رخ داد. بر پایه همین روایت، دو تیر به تاج شاه تهماسب برخورد کرد؛ رخدادی که نشان می‌دهد شاه در جریان درگیری در معرض خطر مستقیم قرار گرفته بود. نگهبانان سلطنتی، که در این گزارش از اعضای طایفه ذوالقدر معرفی شده‌اند، جانب نیروهای شاملو را گرفتند و چوهه سلطان در جریان زد و خورد زخمی مرگبار برداشت.

برخی روایت‌های مختصرتر، به‌جای شرح نقشه پیشین چوهه سلطان، واقعه را به‌صورت حمله ناگهانی حسین‌خان شاملو به او در ییلاق گندمان و کشته‌شدنش بیان می‌کنند. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان پذیرفت، این است که چوهه سلطان در جریان درگیری با نیروهای شاملو در اردوی سلطنتی کشته شد و واقعه در سال ۹۳۷ قمری قرار می‌گیرد. تعیین روز دقیق کشته‌شدن او، شمار کامل افراد حاضر و جزئیات تمام مراحل تعقیب و زد و خورد، با اتکا به گزارش‌های در دسترس ممکن نیست. اختلاف صورت روایت‌ها همچنین به این معناست که نباید همه جزئیات یک روایت را بدون توجه به تفاوت منابع، قطعی تلقی کرد. با وجود این محدودیت‌ها، کشته‌شدن چوهه سلطان پایان دوره‌ای بود که در آن یک امیر تکلو عملاً بر بخش مهمی از اداره حکومت صفوی سلطه داشت. این رخداد به‌تنهایی همه اختلاف‌های درونی قزلباشان را خاتمه نداد، بلکه درگیری‌ای را که تا آن زمان میان سران و شبکه‌های وابسته به آنان جریان داشت، به رویارویی گسترده‌تر میان گروه‌های قبیله‌ای تبدیل کرد.

پس از کشته‌شدن چوهه سلطان، درگیری میان تکلوها و نیروهای رقیب برای چند روز ادامه یافت. بخشی از تکلوها به نیروهای شاملو حمله کردند و در گزارش‌های تاریخی از کشته‌شدن شمار زیادی از ترکمانان در این برخوردها یاد شده است. بااین‌حال، منابع مورد اشاره ارقام یکسان و قابل اتکایی برای مجموع کشته‌شدگان ارائه نمی‌کنند و نمی‌توان برای این نبردها عددی قطعی تعیین کرد. درگیری در سطح کشمکش میان دو گروه محدود نماند. از یک سو، شماری از تکلوها درصدد حفظ مقام‌ها و موقعیت‌هایی بودند که در دوره چوهه سلطان به دست آورده بودند؛ از سوی دیگر، سران طوایف دیگر حاضر نبودند اداره نیروهای قزلباش و مناصب عالی حکومت بار دیگر در اختیار یکی از اعضای خاندان چوهه سلطان قرار گیرد. حمایت بخشی از شاملوها از حسین‌خان، پیوستن نگهبانان وابسته به ذوالقدر به نیروهای او و مشارکت گروه‌هایی از روملوها، استاجلوها و افشارها در صف مقابل تکلوها، دامنه درگیری را افزایش داد. گزارش‌ها در نام‌بردن از همه گروه‌های حاضر یکسان نیستند، اما از رویارویی تکلوها با مجموعه‌ای از نیروهای رقیب سخن می‌گویند.

در همین شرایط، شماری از تکلوها برای حفظ جایگاه خود به فکر سپردن مقام امیرالامرایی به قباد، پسر چوهه سلطان، افتادند. قباد می‌توانست برای بخشی از افراد طایفه نمادی از ادامه موقعیت پیشین باشد، اما منابع موجود به‌روشنی نشان نمی‌دهند که همه سران تکلو در این تصمیم اتفاق نظر داشته‌اند یا میزان حمایت از او در میان تمام شاخه‌های طایفه چقدر بوده است. تلاش برای مطرح‌کردن قباد با مخالفت جدی گروه‌های رقیب مواجه شد. شاملوها که حسین‌خان در رأس شبکه اصلی قدرت آنان قرار داشت، حاضر نبودند موقعیت تازه به‌دست‌آمده را به خانواده چوهه سلطان واگذار کنند. افشارها، استاجلوها و ذوالقدرها نیز از جمله نیروهایی بودند که در برابر ادامه برتری تکلوها قرار گرفتند؛ گزارش‌ها در برخی موارد از حضور روملوها در این صف نیز نام می‌برند. در این مرحله، نزاع بر سر مقام امیرالامرایی از اختلافی درباره جانشینی یک سردار فراتر رفت و به مسئله تعیین نظم قدرت در دولت صفوی تبدیل شد. بااین‌حال، نباید این وضعیت را به‌عنوان ائتلافی ثابت و همیشگی میان تمام اعضای این طوایف در نظر گرفت؛ آنچه شناخته شده، موضع و مشارکت بخشی از آنان در همین بحران مشخص است.

شاه تهماسب در این مرحله از بحران به‌تدریج موضع آشکارتری گرفت. تا پیش از آن، نقش او در اداره حکومت با نفوذ گسترده امیران قزلباش همراه بود؛ اما درگیری مسلحانه در اردوگاه سلطنتی و کشیده‌شدن کشمکش به بحران جانشینی امیرالامرایی، اقتدار شخص شاه را مستقیماً درگیر کرد. بر اساس روایت حسین‌خان شاملو، درگیری چند روز ادامه یافت و نیروهای تکلو در برابر نیروهای متحد استاجلو، روملو، ذوالقدر و افشارها قرار گرفتند. در گزارش‌های مربوط به این دوره، پایان نزاع با فرمان شاه تهماسب برای کشتن گروهی از تکلوهایی همراه دانسته شده است که در اردوگاه حضور داشتند. برخی متون تاریخی این اقدام را به‌صورت فرمانی فراگیر علیه طایفه تکلو بازگو کرده‌اند و عنوان «آفت تکلو» یا «بلای تکلو» نیز برای واقعه به کار رفته است. این نام، تاریخ این رویداد را به سال ۹۳۷ قمری پیوند می‌دهد، اما نباید از آن نتیجه گرفت که تک‌تک اعضای طایفه در همان زمان کشته شدند. باقی‌ماندن تکلوهایی در مناصب حکومتی در سال‌های بعد، به‌روشنی نشان می‌دهد که سرکوب، هرچند سنگین و گسترده، به نابودی کامل همه افراد این طایفه نینجامید.

از نظر توالی حوادث، دو روایت درباره سرنوشت تکلوها را باید در کنار یکدیگر قرار داد. در گزارش مربوط به کشته‌شدن چوهه سلطان، بر ادامه درگیری‌های قزلباش و صدور فرمان مجازات گروه‌های حاضر در اردوگاه شاه تأکید شده است. در روایت دیگر، پس از شکست نیروهای تکلو و ناکامی آنان در رساندن قباد به مقام امیرالامرایی، گروهی از بازماندگان به سوی بغداد گریختند. این دو گزارش لزوماً متناقض نیستند؛ می‌توان میان کشتار گروهی از افراد حاضر در اردوگاه سلطنتی و فرار بخشی از تکلوها پس از شکست درگیری‌ها تمایز گذاشت. بااین‌حال، اطلاعات موجود برای تعیین شمار دقیق کسانی که در جنگ کشته شدند، کسانی که در فرمان مجازات از میان رفتند و کسانی که موفق به فرار شدند، کفایت نمی‌کند. از همین رو، بازسازی یک فهرست کامل از کشته‌شدگان یا تعیین تعداد دقیق گریختگان، فراتر از شواهد موجود خواهد بود. آنچه روشن است، شکست سیاسی و نظامی شبکه‌ای از قدرت بود که در دوره چوهه سلطان به موقعیت برتر رسیده بود و پس از مرگ او دیگر نتوانست کنترل همان مناصب را حفظ کند.

مقصد گروهی از گریختگان بغداد بود؛ شهری که در این دوره یکی از مناطق حساس قلمرو صفوی به شمار می‌رفت و اداره آن با مسائل محلی، رقابت‌های حکومتی و تهدیدهای خارجی پیوند داشت. بغداد در آغاز دهه ۱۵۳۰ میلادی از نظر سیاسی در وضعیتی ناپایدار قرار داشت. پیش‌تر ذوالفقار موصلو، از سرداران وابسته به خاندان موصلو، در برابر حکومت صفوی شورش کرده و کنترل شهر و بخش‌هایی از عراق عرب را به دست گرفته بود. شاه تهماسب در سال ۱۵۳۰ میلادی به بغداد لشکر کشید، شهر را دوباره تصرف کرد و حکومت آن را به سلطان شرف‌الدین سپرد که عنوان خان نیز داشت. در این ساختار، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی تکلو در زمره چهره‌هایی بود که با اداره بغداد و مناسبات صفویان در عراق پیوند داشت. جایگاه او از آن جهت اهمیت داشت که در حالی که بخشی از تکلوها از مرکز حکومت گریخته و در پی پناهگاه بودند، در بغداد امیری از همان طایفه در موقعیت حکومتی قرار داشت که می‌توانست درباره پذیرش یا سرکوب آنان تصمیم بگیرد.

روایت مربوط به واقعه تکلو می‌گوید که هنگامی که گروهی از بازماندگان به بغداد رسیدند، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی آنان را نپذیرفت و در عوض دستور داد شماری از سرانشان کشته شوند. در میان کسانی که در این گزارش نام برده شده‌اند، قودوز سلطان قرار دارد. سپس سرهای کشته‌شدگان به تبریز فرستاده شد و بازماندگان دیگر نیز زیر فرمان محمدخان قرار گرفتند. این رویداد از نظر سیاسی مهم بود؛ زیرا محمدخان، با وجود تعلق به طایفه تکلو، در این مقطع جانب فرمانروایی صفوی را گرفت و در برابر گروهی از هم‌طایفه‌ای‌های خود ایستاد. رفتار او نشان می‌داد که پیوند قبیله‌ای همیشه بر وفاداری به شاه یا ملاحظات حکومت غلبه نداشت. برخی امیران تکلو در پی حفظ موقعیت خاندان و شبکه وابستگان خود بودند، اما برخی دیگر می‌توانستند از راه همکاری با حکومت مرکزی، مناصب خود را نگه دارند یا در ساختار تازه جایگاهی به دست آورند. بااین‌حال، منابع موجود اطلاعات کافی برای تعیین شمار کامل افرادی که در بغداد کشته شدند، محل دقیق اجرای حکم یا تمام جزئیات ورود گریختگان به شهر ارائه نمی‌کنند. بنابراین، نام قودوز سلطان و فرستادن سرهای کشته‌شدگان به تبریز را می‌توان به‌عنوان اجزای گزارش تاریخی ذکر کرد، اما افزودن صحنه‌های دقیق، گفت‌وگوها یا اعداد معین قابل توجیه نیست.

اهمیت بغداد در این ماجرا تنها به حضور گروهی از گریختگان محدود نبود. این شهر در مرز میان قلمروهای صفوی و عثمانی قرار داشت و کنترل آن برای هر دو حکومت اهمیت سیاسی و راهبردی داشت. دولت صفوی می‌کوشید با استقرار حاکمان وفادار، نفوذ خود را در عراق عرب حفظ کند، اما شورش‌های محلی و لشکرکشی‌های خارجی این کنترل را بارها دچار اختلال می‌کرد. به همین دلیل، محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی در موقعیتی قرار داشت که وفاداری او به شاه تهماسب می‌توانست بر سرنوشت اشخاصی اثر بگذارد که از نظر تبار و پیوند قبیله‌ای با او مشترک بودند. در منابع مربوط به طایفه تکلو از رفتار او به‌عنوان بخشی از شکست نهایی آن گروه یاد شده است؛ اما نباید نتیجه گرفت که تمام تکلوها در بغداد کشته شدند یا هیچ‌یک از آنان پس از این واقعه فرصت بازگشت به خدمت صفوی را پیدا نکردند. تجربه سال‌های بعد، خلاف چنین برداشتی را نشان می‌دهد.

در پی کناررفتن چوهه سلطان و کاهش قدرت تکلوها، حسین‌خان شاملو به یکی از اصلی‌ترین برندگان بحران تبدیل شد. شاه تهماسب او را به مقام امیرالامرایی منصوب کرد و در ساختار حکومت نیز اختیارهای مهمی به او سپرد. منابع درباره نحوه واگذاری این مقام تفاوت‌هایی دارند؛ در یک گزارش، انتصاب او تصمیم شاه پس از پایان درگیری‌ها معرفی شده و در گزارشی دیگر آمده است که سران قزلباش و بزرگان دولت درباره انتخاب او به توافق رسیدند و سپس شاه از آن آگاه شد. این تفاوت نشان می‌دهد که در دوره نخست تهماسب، تعیین مقامات عالی نه همیشه با یک فرمان ساده و جدا از مناسبات دربار، بلکه در پیوند با توافق‌ها و رقابت‌های گروه‌های صاحب‌نفوذ صورت می‌گرفت. بااین‌حال، نتیجه روشن بود: دوره برتری چوهه سلطان پایان یافت و قدرت دربار برای مدتی در اختیار شبکه‌ای قرار گرفت که حسین‌خان شاملو نماینده برجسته آن بود.

تجربه حسین‌خان شاملو نیز نشان می‌دهد که تغییر یک طایفه مسلط با برقراری فوری تعادل پایدار همراه نبود. او در سال‌های پس از واقعه، اعضای طایفه خود را در مناصب مهم گماشت و در اداره حکومت از شبکه وابستگان شاملو بهره گرفت. این روند شباهت‌هایی با شیوه‌ای داشت که پیش‌تر چوهه سلطان در حمایت از تکلوها به کار برده بود. شاه تهماسب که از درگیری‌های سال‌های نخست سلطنت تجربه اندوخته بود، به‌تدریج در برابر تمرکز قدرت در دست یک امیر موضع سخت‌تری گرفت. اختلاف میان او و حسین‌خان در سال‌های بعد بالا گرفت و سرانجام حسین‌خان در سال ۱۵۳۳ میلادی به فرمان شاه کشته شد؛ برخی منابع، تاریخ مرگ او را در سال ۱۵۳۴ یا ۱۵۳۵ میلادی ثبت کرده‌اند. این تحول به معنای پایان یک دوره از رقابت‌های قبیله‌ای و افزایش اراده شاه برای اعمال مستقیم‌تر قدرت بود، هرچند رقابت میان سران قزلباش در سال‌های بعد نیز به شکل‌های گوناگون ادامه یافت.

سرنوشت تکلوها پس از واقعه سال ۹۳۷ قمری تنها با فرار گروهی از آنان به بغداد یا پیوستن برخی به عثمانیان تعریف نمی‌شود. در میان اعضای این طایفه، افرادی باقی ماندند که همچنان در خدمت دولت صفوی بودند و از راه وفاداری به شاه توانستند جایگاهی رسمی حفظ کنند. محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی تکلو نمونه‌ای از این دسته بود. او پیش از واقعه نیز در اداره قزوین و بغداد حضور داشت و در سال‌های بعد بار دیگر به جایگاه مهمی در دستگاه حکومتی رسید. در سال ۱۵۳۷ میلادی، شاه تهماسب پسر خود، محمد میرزا، را به‌عنوان حاکم اسمی هرات تعیین کرد و محمدخان تکلو سرپرستی او را بر عهده گرفت. این انتصاب نشان می‌دهد که حکومت صفوی، با وجود سرکوب شدید تکلوها در بحران پیشین، میان سران وفادار و گروه‌های شورشی تمایز قائل می‌شد. بنابراین، تعبیر «آفت تکلو» نباید به معنای ممنوعیت همیشگی خدمت اعضای آن طایفه در دستگاه صفوی فهمیده شود.

محمدخان در سال‌های بعد در خراسان نیز به فعالیت ادامه داد و تکلوهایی که در پیرامون او باقی مانده بودند، در نبردهای حکومت صفوی با ازبکان مشارکت کردند. پس از مرگ او، حکومت هرات به پسرش قزاق سلطان رسید که در سال ۱۵۵۶ میلادی عهده‌دار این مقام شد. قزاق سلطان نیز در برابر ازبکان فعالیت داشت و از موقعیت محلی قابل‌توجهی برخوردار بود، اما گزارش‌های تاریخی می‌گویند که او به‌تدریج در هرات استقلال عمل بیشتری یافت و شاه تهماسب نسبت به قدرت‌گیری او نگران شد. در سال ۱۵۶۴ میلادی، هنگامی که بیم آن می‌رفت که قزاق سلطان علیه حکومت صفوی اقدام کند، گروهی از فرماندهان سپاه شاه برای بازداشت او حرکت کردند. بر اساس گزارشی از این واقعه، قزاق سلطان در همان دوره و در حالی که در بستر بیماری بود، بازداشت شد و اندکی بعد درگذشت. جزئیات مربوط به قصد او برای شورش، از جمله میزان آمادگی عملی‌اش برای اقدام علیه شاه، در منابع به‌صورت قطعی و یکسان ثبت نشده است. آنچه مشخص است، با مرگ او جایگاه مستقل تکلوها در هرات بیش از پیش تضعیف شد و آنان به‌تدریج بخش مهمی از املاک و مناصب خود را از دست دادند. این روند را باید دنباله طولانی کاهش نفوذ طایفه دانست، نه ادامه مستقیم درگیری‌های خونین سال ۱۵۳۰.

یکی دیگر از چهره‌های مهم تکلو در این دوره اولامه‌خان بود؛ امیری که پیش از بروز بحران، در دستگاه شاه اسماعیل یکم به مقام‌های بلندپایه‌ای رسیده بود. او در دوره پیشین مسئولیت‌هایی چون سرپرستی نگهبانان و تشریفات دربار را بر عهده داشت و در مقطعی نیز حکمران آذربایجان بود. پس از کناررفتن تکلوها از مقام‌های عالی و انتقال امیرالامرایی به حسین‌خان شاملو، اولامه‌خان با وضعیت تازه مخالفت کرد. بااین‌حال، درباره جایگاه و اقدامات او باید میان مخالفت با برتری سیاسی شاملوها و مشارکت مستقیم در تمام مراحل درگیری گندمان تمایز گذاشت؛ منابع موجود اجازه نمی‌دهند که همه اقدام‌های او را بخشی از یک طرح واحد و از پیش هماهنگ‌شده معرفی کنیم. آنچه در روایت‌های مربوط به دوره ثبت شده، مخالفت او با تغییر موازنه قدرت و تلاش برای بازیابی موقعیت پیشین تکلوهاست.

در سال ۱۵۳۱ میلادی، اولامه‌خان با گروهی از نیروهای تکلو به سوی تبریز حرکت کرد. در برخی گزارش‌ها شمار افراد همراه او حدود هفت هزار نفر ذکر شده است، اما این عدد را باید گزارشی تاریخی دانست، نه آماری که امکان تأیید مستقل آن وجود داشته باشد. حرکت او با مخالفت شاه تهماسب مواجه شد و هنگامی که خبر اعزام نیروهای سلطنتی را دریافت کرد، از ادامه پیشروی خودداری کرد و به سوی وان عقب نشست. اولامه‌خان در آنجا دعوت سلطان سلیمان قانونی را پذیرفت و به خدمت عثمانیان درآمد. پیوستن او به رقیب خارجی صفویان، یکی از مهم‌ترین پیامدهای سیاسی بحران تکلو بود؛ زیرا اختلافی که در ابتدا درون دستگاه قزلباش و بر سر مناصب حکومتی پدید آمده بود، اکنون بر روابط دو دولت نیز تأثیر می‌گذاشت. اولامه‌خان در سال‌های بعد به حکومت عثمانی خدمت کرد و در حملات به مناطق غربی قلمرو صفوی نقش داشت، اما موفق نشد موقعیت سیاسی پیشین تکلوها را در ایران احیا کند.

منابع درباره جزئیات کامل پیوستن اولامه‌خان به عثمانیان و گفت‌وگوهای احتمالی میان او و دربار عثمانی اطلاعات یکسانی ندارند. همچنین نباید انتقال او به خدمت عثمانی را به معنای تغییر فوری و کامل اعتقادات مذهبی او دانست. گزارش‌ها از پایبندی او به تشیع حتی پس از پیوستن به عثمانیان یاد می‌کنند، موضوعی که در نگاه برخی کارگزاران عثمانی می‌توانست بر میزان اعتماد به او اثر بگذارد. بااین‌حال، او همچنان به‌عنوان یک امیر نظامی در منازعات غرب ایران مورد استفاده قرار گرفت. بازگشت او به فعالیت نظامی در کنار نیروهای عثمانی در سال‌های بعد، نشان می‌دهد که پیامدهای واقعه تکلو از محدوده کشته‌شدن چوهه سلطان و شکست گروهی از هم‌طایفه‌ای‌هایش فراتر رفت. بخشی از کسانی که در دربار صفوی جایگاه خود را از دست داده بودند، راه خروج از قلمرو شاه را در پیش گرفتند و در دربار رقیب او به خدمت درآمدند.

با این همه، نمی‌توان واقعه تکلو را به معنای حذف کامل این طایفه از جامعه سیاسی و نظامی ایران دانست. برخی از اعضای آن در خدمت صفویان باقی ماندند و در دهه‌های بعد نیز مقام‌هایی به دست آوردند. محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی و پسرش قزاق سلطان از نمونه‌های مهم این استمرار بودند. در عین حال، قدرت تکلوها دیگر به جایگاه مسلطی که در دوره چوهه سلطان رسیده بود بازنگشت. کاهش نفوذ آنان حاصل مجموعه‌ای از تحولات بود: شکست شبکه سیاسی چوهه سلطان، کشته‌شدن شماری از سران، فرار برخی اعضا به بغداد و قلمرو عثمانی، از دست رفتن مناصب و درآمدهای مهم و محدودشدن قدرت برخی بازماندگان در مناطق شرقی. این روند در دوره شاه تهماسب تدریجی بود و نباید آن را با نابودی کامل یا تبعید همگانی تکلوها در همان سال‌ها یکی دانست. حکومت صفوی همچنان از نیروهای وابسته به این طایفه استفاده می‌کرد، به‌ویژه هنگامی که افراد آن وفاداری خود را به شاه نشان می‌دادند و حاضر بودند در چارچوب اقتدار او فعالیت کنند.

واقعه سال ۹۳۷ قمری در دوره شاه تهماسب یکم را باید از سرکوب تکلوها در دوره شاه عباس یکم جدا دانست. بیش از شش دهه پس از درگیری گندمان و فرار شماری از تکلوها، در سال ۱۵۹۶ میلادی رویدادی دیگر در آمل رخ داد. بر اساس گزارش‌های تاریخی مربوط به طایفه تکلو، گروهی از آنان قلعه آمل را تصرف کردند و حاضر به تحویل آن نشدند. در بستر شورش‌ها و ناآرامی‌های آن دوره، شاه عباس فرمان داد تکلوها در هر منطقه‌ای که یافت شوند کشته شوند. در برخی گزارش‌ها، این سرکوب به سال‌های ۱۵۹۶ و ۱۵۹۷ میلادی نسبت داده شده است. این فرمان از نظر گستردگی و شدت با سرکوب سال‌های شاه تهماسب تفاوت داشت و در شرایط سیاسی متفاوتی اجرا شد. واقعه نخست از رقابت بر سر امیرالامرایی، کشته‌شدن چوهه سلطان و بحران درونی سران قزلباش برخاسته بود؛ واقعه دوم به دوره سلطنت شاه عباس و برخورد حکومت با ناآرامی‌های تازه در شمال ایران مربوط می‌شد. شباهت دو رویداد در برخورد سخت حکومت با تکلوهاست، اما از نظر زمان، زمینه، فرمانروا و چگونگی وقوع یکسان نیستند.

در سال‌های پس از استقرار شاه عباس، ساختار قدرت صفوی به‌تدریج دگرگون شد و وابستگی حکومت به شبکه‌های نظامی قزلباش، در مقایسه با دوره آغازین، شکل متفاوتی یافت. بااین‌حال، نباید تغییرات این دوره را صرفاً نتیجه واقعه تکلو دانست؛ تحولات سیاسی در طول چندین دهه، سیاست‌های شاهان مختلف، شورش‌های داخلی و فشارهای خارجی در این روند نقش داشتند. کشته‌شدن چوهه سلطان، سرکوب بخشی از تکلوها و انتقال قدرت به حسین‌خان شاملو نقطه‌ای برجسته در تاریخ رقابت‌های قزلباشان بود، زیرا نشان داد که تصاحب مناصب حکومتی به دست یک طایفه، بدون حفظ پشتیبانی دیگر امیران و رعایت جایگاه شاه، می‌تواند به بحرانی گسترده منجر شود. اما همان‌طور که سرنوشت محمدخان شرف‌الدین‌اوغلی و قزاق سلطان نشان می‌دهد، وفاداری به حکومت صفوی امکان ادامه فعالیت برخی اعضای طایفه را فراهم کرد. بنابراین، تاریخ تکلوها پس از سال ۹۳۷ قمری نه تاریخ نابودی یکباره آنان، بلکه روندی طولانی از شکست سیاسی، پراکندگی، بازگشت برخی افراد به خدمت حکومت و کاهش تدریجی نفوذ مستقل آنان در ساختار قدرت صفوی بود.

شاهتاریخ
۰
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید