
محاصره و فتح والنسیا توسط السید (۱۰۹۲–۱۰۹۴)
در واپسین دهههای سده یازدهم میلادی، شبهجزیره ایبری صحنه دگرگونیهای شتابنده و بنیادینی بود که توازن قدرت را نه تنها در میان مسیحیان و مسلمانان، بلکه در درون اردوگاههای آنان به هم ریخت. فروپاشی خلافت اموی قرطبه در سال ۱۰۳۱ میلادی ساختار یکپارچه سیاسی اندلس را از میان برد و به پیدایش دهها حکومت کوچک محلی انجامید که به «ملوکالطوایف» شهرت یافتند. این واحدهای سیاسی که حاکمانشان از خاندانهای عرب، بربر و اسلاو بودند، بیش از آنکه در اندیشه دفاع از سرزمینهای اسلامی در برابر قدرتهای مسیحی شمال باشند، به رقابتهای داخلی، توطئههای درباری و جنگهای فرساینده با یکدیگر مشغول شدند. در چنین بستری، پادشاهیهای مسیحی شمال – کاستیا، لئون، ناوار و آراگون – با بهرهگیری از ضعف نظامی و تفرقه سیاسی طایفهها، پیشروی خود را به سوی جنوب آغاز کردند و روندی را رقم زدند که بعدها بازپسگیری نام گرفت. فتح طلیطله در ۱۰۸۵ میلادی به دست آلفونسو ششم، پادشاه کاستیا-لئون، ضربهای هولناک بر پیکره اسلام در اندلس وارد کرد و نشان داد که ملوکالطوایف دیگر یارای ایستادگی در برابر تهاجم سازمانیافته شمال را ندارند. همین رویداد، زمینهساز ورود مرابطون از شمال آفریقا به صحنه شد؛ یوسف بن تاشفین، امیر مرابطون، در ۱۰۸۶ میلادی در نبرد زلاقه نیروهای آلفونسو ششم را در هم شکست و به سرعت اقتدار خود را بر امیرنشینهای مسلمان گسترش داد. اما این حضور تازه نیز به معنای برقراری آرامش نبود، بلکه رقابت میان دولت مرکزی مرابطی، امیران محلی و فرصتطلبان مسیحی و مسلمان را پیچیدهتر ساخت. در میان این آشفتهبازار سیاسی و نظامی، چهرهای پدیدار شد که اقداماتش در شهر والنسیا برای همیشه در حافظه تاریخی اسپانیا و جهان اسلام ثبت گردید: رودریگو دیاث د ویوار، مشهور به السید.
رودریگو دیاث در حدود سال ۱۰۴۳ میلادی در روستای ویوار در نزدیکی بورگس، در خانوادهای از نجیبزادگان فرودست کاستیایی زاده شد. دوران جوانی او با خدمت در دربار سانچوی دوم، پادشاه کاستیا، و سپس برادرش آلفونسو ششم همراه بود. مهارتهای نظامی السید و جایگاه او به عنوان فرمانده سپاه کاستیا، به وی اعتبار و نفوذ قابل توجهی بخشید. با این حال، روابط او با دربار پادشاهی همواره شکننده بود. در ۱۰۸۱ میلادی، السید به دلیل حملهای خودسرانه به قلمرو طایفه طلیطله که تحت الحمایه آلفونسو ششم بود، مورد خشم پادشاه قرار گرفت و برای نخستین بار تبعید شد. این تبعید نقطه عطفی در زندگی او به شمار میرود؛ السید که از ساختار رسمی قدرت کاستیا طرد شده بود، به یک جنگسالار مستقل بدل گشت که خدمات نظامی خود را در ازای پول و غنیمت به هر دو سوی مرزهای دینی عرضه میکرد. او به دربار امیرنشین مسلمان ساراگوسا پیوست و به ترتیب در خدمت مقتدر بن هود و سپس پسرش مستعین دوم قرار گرفت. این دوره نزدیک به پنج سال، تجربهای بیبدیل در اختیار او نهاد؛ السید نه تنها با شیوههای جنگی مسلمانان و مسیحیان آشنا شد، بلکه شبکهای از روابط و وفاداریها در میان شوالیهها، مزدوران و سران محلی بنا کرد که بعدها هسته اصلی نیروی نظامی مستقل او را شکل دادند. تلاشهای مقطعی برای آشتی با آلفونسو ششم، به ویژه پس از شکست کاستیاییها در زلاقه، به بازگشت کوتاهمدت او انجامید، اما در ۱۰۸۹ میلادی بار دیگر متهم به بیکفایتی در یک عملیات نظامی شد و برای دومین بار طرد گردید. از این پس، السید بدون آنکه به هیچ پادشاهی وفادار باشد، صرفاً بر اساس منافع شخصی و قبیلهای عمل میکرد؛ او یک ارباب مرزی بود که سرنوشتش را نه با سوگند به شاهان، بلکه با شمشیر و زر رقم میزد.
والنسیا، شهری که به عرصه نهایی جاهطلبیهای السید بدل شد، از دیرباز به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز خود بر کرانه دریای مدیترانه و در دل دشت حاصلخیز توریا، اهمیت اقتصادی و نظامی فوقالعادهای داشت. این شهر یکی از مراکز عمده کشاورزی آبیاریشونده و تجارت دریایی در شرق اندلس بود. پس از فروپاشی خلافت، والنسیا ابتدا تحت حاکمیت امیران عامری و سپس خاندانهای محلی قرار گرفت. در آستانه رویدادهای دهه ۱۰۹۰ میلادی، حکومت والنسیا در دست یحیی القادر، نواده مأمون طلیطله، بود. القادر پس از سقوط طلیطله به دست آلفونسو ششم، با حمایت پادشاه کاستیا به عنوان حاکم والنسیا منصوب شد و عملاً به یک حاکم دستنشانده مسیحیان بدل گردید. این وضعیت خشم بسیاری از نخبگان و فقهای مسلمان شهر را برانگیخت و مشروعیت او را به شدت تضعیف کرد. در درون والنسیا تنشهای قومی و مذهبی پیچیدهای وجود داشت: جمعیت غالب مسلمان، اقلیت مستعربه (مسیحیان عربیزبان) که پیوندهای فرهنگی با حکومتهای شمالی داشتند، و جامعه یهودی که غالباً در تجارت و امور مالی فعال بود. سیاستهای مالیاتی سنگین القادر برای پرداخت پولهایی که به آلفونسو ششم بدهکار بود، نارضایتی عمومی را دامن میزد. در همین حال، جنبش مرابطون که خود را احیاگر اسلام راستکیش و رهاییبخش از دست حاکمان فاسد طایفهای معرفی میکرد، در میان تودههای شهر نفوذ مییافت. قاضی ابوجعفر بن جحاف، یکی از چهرههای برجسته محلی، به تدریج به کانون مخالفت با القادر تبدیل شد. السید نیز که از ۱۰۸۸-۱۰۸۹ مأمور آلفونسو ششم برای دریافت خراج از القادر و حفاظت ظاهری از قلمرو او شده بود، عملاً والنسیا را منطقه نفوذ خود میدانست و از هرجومرج داخلی آن برای پیشبرد اهداف خویش بهره میبرد.
در اکتبر ۱۰۹۲ میلادی، شورشی در والنسیا به رهبری قاضی ابن جحاف و با پشتیبانی هواداران مرابطون، سرنگونی و قتل القادر را رقم زد. این رویداد مستقیماً منافع السید را تهدید میکرد؛ او نه تنها منبع پردرآمد خراج را از دست داد، بلکه شکلگیری یک دولت متخاصم تحت نفوذ مرابطون در همسایگیاش را نیز تحمل نمیکرد. السید بلافاصله دست به کار شد. او که از پاییز ۱۰۹۲ بخشهای وسیعی از حومه والنسیا را تحت کنترل داشت، نخست با تصرف دژهای اطراف مانند کاستایون، حلقه محاصره را تنگتر کرد و روستاهای تأمینکننده مواد غذایی را سوزاند یا تصرف نمود. در بهار و تابستان ۱۰۹۳، مذاکراتی میان ابن جحاف و السید صورت گرفت که ناکام ماند؛ خواستههای السید مبنی بر پرداخت غرامت سنگین و پذیرش نوعی تبعیت، از سوی حاکم جدید رد شد. بدین ترتیب، محاصره تمامعیار شهر در ژوئیه ۱۰۹۳ میلادی آغاز شد. نیروهای السید که برآورد میشود میان سه تا پنج هزار نفر، شامل شوالیههای سنگیناسلحه مسیحی، سواران سبکاسلحه مسلمان و نیزهداران پیاده بوده باشند، در اردوگاهی مستحکم در بیرون دیوارها مستقر شدند. راهبرد او نه یورش مستقیم به باروهای مستحکم دوران اسلامی، بلکه محاصره طولانیمدت با هدف گرسنگی دادن شهر بود؛ تاکتیکی کلاسیک در جنگهای قرون وسطی که پیروزی را نه با سرعت، که با فرسایش و گرسنگی تضمین میکرد.
در طول دو سال محاصره، السید با روشمندی تمام ارتباط والنسیا با دنیای بیرون را قطع کرد. مسیرهای تجاری منتهی به دریا از طریق استقرار نگهبانان در ساحل و تصرف کشتیهای تدارکاتی مسدود شد. کاروانهای غذایی که از مناطق داخلی روانه شهر میشدند، هدف حملات سواران السید قرار میگرفتند. باغها و مزارع آبیاریشونده اطراف شهر که به «هورتا» مشهور و منبع اصلی میوه و سبزیجات بودند، به تدریج نابود یا به اشغال مهاجمان درآمدند. ارتش السید به هیچوجه یک نیروی یکدست ملی یا دینی نبود؛ در کنار شوالیههای کاستیایی و لئونی، شمار زیادی مزدور مسلمان از امیرنشین ساراگوسا و دیگر مناطق نیز خدمت میکردند که وفاداریشان را با سهمی از غنایم آینده حفظ کرده بود. این ترکیب، قدرت مانور دیپلماتیک و نظامی ویژهای به السید میبخشید. در مقابل، مدافعان شهر به رهبری ابن جحاف، چشم امید به کمک امیر مرابطون، یوسف بن تاشفین، دوخته بودند. با این حال، واکنش مرابطون کند و ناکافی بود. آنان درگیر تحکیم قدرت خود در مغرب و اندلس غربی بودند و افزون بر آن، اختلافات داخلی و مسائل لجستیکی اعزام یک سپاه بزرگ به شرق اندلس را دشوار میساخت. تنها یک نیروی کمکی محدود به فرماندهی محمد بن عایشه به منطقه اعزام شد که السید با سرعت عمل و بدون درگیر شدن در نبردی تمامعیار، از نزدیک شدن آن به شهر جلوگیری کرد. این ناتوانی در شکستن محاصره، به تدریج روحیه مدافعان را فرسود و موقعیت ابن جحاف را که مشروعیتش متکی به نجات شهر از چنگال مسیحیان بود، به شدت تضعیف کرد.
درون دیوارهای والنسیا، شرایط از پاییز ۱۰۹۳ به سرعت رو به وخامت گذاشت. ذخایر گندم و جو به پایان رسید و مردم نخست به خوردن حیوانات شهری و سپس به مصرف گوشت سگ، گربه و حتی لاشههای حیوانات مرده روی آوردند. منابع تاریخی مسیحی همچون «تاریخ رودریگو» و نیز روایات مورخان مسلمان بعدی، تصویری هولناک از قحطی ترسیم میکنند: مادرانی که کودکان خود را از فرط گرسنگی از دست میدادند، مردانی که در کوچهها بر زمین میافتادند و توان برخاستن نداشتند، و مواردی از آدمخواری که هرچند در گزارشهای متأخر ممکن است بزرگنمایی شده باشد، بازتابدهنده عمق فاجعه است. فشار گرسنگی همه گروههای اجتماعی را در هم کوبید، اما مسلماً فقرا و بردگان نخستین قربانیان بودند. بیماریهای ناشی از سوءتغذیه و تجمع اجساد دفننشده، وبا و طاعون را در میان جمعیت ضعیف شده پراکند. قاضی ابن جحاف کوشید با جیرهبندی و فروش اموال عمومی، وضعیت را مهار کند، اما گستردگی بحران، این اقدامات را بیاثر ساخت. مسیحیان مستعربه که به دلیل ارتباط با دشمن خارجی مورد سوءظن قرار داشتند، با فشارهای مضاعفی مواجه شدند و برخی از آنان مخفیانه با اردوی السید تماس برقرار کردند. این فضای بیاعتمادی داخلی، همراه با وحشت از تلافیجویی السید در صورت سقوط شهر، مقاومت را تضعیف کرد.
در بهار ۱۰۹۴ میلادی، دیگر روشن بود که والنسیا نمیتواند بیش از این دوام بیاورد. السید با آگاهی از وضعیت داخلی، فشار روانی را افزایش داد: او پیشنهادهای مکرری برای تسلیم همراه با تأمین جانی برای مردم فرستاد و در مقابل، تهدید کرد که اگر شهر با زور گشوده شود، قتلعام عمومی در پیش خواهد بود. سرانجام در ژوئن ۱۰۹۴، پس از نزدیک به یازده ماه محاصره کامل، دروازههای والنسیا گشوده شد. نیروهای السید در ۱۵ ژوئن ۱۰۹۴ (برابر با ۲۸ شوال ۴۸۷ قمری) وارد شهر شدند. شرایط تسلیم که میان ابن جحاف و السید مذاکره شد، تضمینهای اولیهای برای امنیت جان و مال ساکنان و نیز حفظ آزادی دینی مسلمانان در بر داشت. با این حال، این تضمینها بیش از کاغذی ارزش نداشتند. السید به سرعت کنترل ارگ شهر و نقاط راهبردی را در اختیار گرفت. ابن جحاف و دیگر سران شورش که عامل قتل القادر شناخته میشدند، بازداشت شدند. پس از چند ماه فشار برای افشای محل گنجینههای پنهان القادر و متهم شدن به خیانت، السید فرمان داد ابن جحاف را در ملأ عام زنده در آتش بسوزانند – اقدامی بیرحمانه که هدفش نه تنها انتقامگیری، بلکه ارسال پیامی روشن به هر مخالف بالقوه بود.
با سقوط والنسیا، السید خود را «حاکم والنسیا» خواند و یک حکومت شخصی نظامی برپا کرد که شباهتی به پادشاهیهای فئودالی مسیحی یا امیرنشینهای مسلمان نداشت. او ساختار اداری شهر را عمدتاً دستنخورده باقی گذاشت و در ابتدا برای جلب همکاری مسلمانان، وعده احترام به شریعت اسلامی و ابقای قضات محلی را داد. با این وجود، فشارهای مالی ناشی از ضرورت پرداخت حقوق سپاهیان و حفظ آمادگی دفاعی، به سرعت این وعدهها را تحتالشعاع قرار داد. مالیاتهای سنگین وضع شد، اموال شورشیان و فراریان مصادره گردید، و مسجد جامع شهر به کلیسا تبدیل شد – هرچند این اقدام در آن مقطع بیش از آنکه جنگ عقیدتی باشد، نماد تصاحب قدرت سیاسی بود. السید در قلعه نظامی (کاستل) مستقر شد و با ترکیبی از مشاوران مسیحی و مسلمان، شهر را اداره میکرد. همسرش خیمنا دیاث که از شخصیتهای برجسته اشراف کاستیایی بود، در کنار او نقشی فعال در مدیریت دربار جدید ایفا کرد. رابطه حکومت جدید با جمعیت مسلمان والنسیا شکننده و بر پایه ترس و ناچاری بود؛ السید برای ممانعت از شورش، گروگانهایی از خاندانهای متنفذ گرفت و هرگونه نشانه نافرمانی را به شدت سرکوب میکرد.
تهدید اصلی اما از خارج میآمد. یوسف بن تاشفین که سقوط والنسیا را شکستی بزرگ برای اعتبار مرابطون و اسلام میدانست، پسرش محمد بن عایشه را با سپاهی گران برای بازپسگیری شهر روانه کرد. در اکتبر ۱۰۹۴، ارتش مرابطی در دشت کوارته در نزدیکی والنسیا اردو زد. السید که به خوبی از آسیبپذیری شهر در برابر یک محاصره تازه آگاه بود، به جای دفاع ایستا، دست به یک ضدحمله غافلگیرانه زد. او با استفاده از دانش خود درباره عوارض زمین و بهرهگیری از سواران سبکاسلحه، سپاه مرابطی را که انتظار چنین تهورآمیزی را نداشت، در هم شکست. پیروزی در نبرد کوارته موقعیت السید را تثبیت کرد و نشان داد که حکومت او تنها بر گرسنگی دادن یک شهر بنا نشده، بلکه توان نظامی پایداری نیز دارد. با این حال، السید میدانست که در بلندمدت، بدون پشتیبانی یک قدرت بزرگ مسیحی، حفظ والنسیا در برابر موج فزاینده مرابطون ناممکن است. او تلاش کرد با پتر یکم، پادشاه آراگون، و حتی با برخی امیران مسلمان شمال شرق اندلس متحد شود، اما این اتحادها موقتی و مبتنی بر دشمن مشترک بودند.
فتح والنسیا توسط السید از چند منظر در تاریخ قرون وسطای ایبری اهمیت دارد. از دید نظامی، این رویداد نشان داد که یک نیروی نامنظم اما تحت رهبری کاریزماتیک و با انضباط مالی، میتواند یک شهر بزرگ اسلامی را بدون پشتیبانی یک پادشاهی متمرکز مسیحی تسخیر کند – امری که الگویی برای دیگر ماجراجویان مرزی شد. از جنبه سیاسی، سقوط والنسیا ضربهای مهلک به اعتبار مرابطون به عنوان مدافعان اندلس بود؛ آنها نتوانستند از یک مرکز مهم اسلامی محافظت کنند و این ناتوانی، به شورشهای بعدی علیه آنان دامن زد. شخصیت السید در این ماجرا، بر خلاف تصویری که شعر حماسی «سرود السید» چند دهه بعد از او ساخت، یک قهرمان ملی یا صلیبی مقدس نبود. او یک جنگسالار فرصتطلب بود که در فضای فروپاشی نظم سیاسی، حاکمیت شخصی خود را بنا کرد؛ کسی که برای مسلمانان و مسیحیان به یک اندازه میجنگید و وفاداریاش را به بالاترین پیشنهاد دهنده میفروخت. این فاصله میان السید تاریخی و اسطوره بعدی، برای درک واقعیت روابط قدرت در سده یازدهم اسپانیا ضروری است.
حکومت السید بر والنسیا دیری نپایید. او در ۱۰ ژوئیه ۱۰۹۹ میلادی درگذشت و بیدرنگ فشار مرابطون از سر گرفته شد. همسرش خیمنا تا سال ۱۱۰۲ میلادی با شجاعت از شهر دفاع کرد، اما سرانجام با تخلیه سازمانیافته والنسیا و عقبنشینی به کاستیا، این شهر بار دیگر به تصرف مسلمانان درآمد و تا زمان فتح آن توسط خائیمه یکم آراگون در سده سیزدهم، در دست مرابطون و سپس موحدون باقی ماند. با این وجود، حادثه فتح ۱۰۹۴ میلادی یک نقطه عطف بود: نخستین بار از زمان آغاز بازپسگیری بود که یک ارتش تحت فرماندهی یک مسیحی، موفق به تسخیر و مدتی حفظ یک مرکز کلیدی در قلب شرق اندلس شد. این رویداد، ضعف ساختاری ملوکالطوایف و ناتوانی مرابطون در دفاع هماهنگ را آشکار کرد و چشمانداز ژئوپلیتیک منطقه را برای دهههای آتی تغییر داد. در نهایت، محاصره و فتح والنسیا را باید محصول ترکیبی از سه عامل دانست: فروپاشی اقتدار سیاسی مسلمانان که یک خلأ قدرت ایجاد کرده بود، توانایی نظامی و دیپلماتیک فردی همچون السید که میدانست چگونه از این خلأ بهرهبرداری کند، و شرایط اقتصادی و اجتماعیای که یک محاصره طولانیمدت را به ابزاری مرگبار برای تسلیم شهر بدل ساخت. این فتح، نه یک پیروزی تمدنی یا مذهبی، که نتیجه منطقی دوران گذار خشونتباری بود که در آن مرزهای ایمان و وفاداری، جای خود را به محاسبات بیرحمانه قدرت داده بودند.
بازپسگیری والنسیا توسط مرابطین ۱۱۰۱–۱۱۰۲ میلادی
در سال ۴۸۷ هجری قمری (۱۰۹۴ میلادی)، رودریگو دیاث، معروف به السید، پس از محاصرهای طولانی و شکست نیروهای مرابطی در نبرد کوارته، شهر والنسیا را به تصرف خود درآورد. این فتح که در ماه ژوئن آن سال محقق شد، واپسین دستاورد بزرگ یک جنگسالار مسیحی در شرق اندلس در سده یازدهم میلادی بود. السید عملاً بهعنوان حاکمی مستقل بر والنسیا و نواحی اطراف آن فرمان راند، اگرچه بهطور اسمی تابع آلفونسو ششم، پادشاه لئون و کاستیا، باقی ماند. وی مسجد جامع شهر را به کلیسا تبدیل کرد، پادگان مسیحی مستقر ساخت و بر جمعیتی متشکل از مسلمانان، مسیحیان عربزبان (مستعربان) و یهودیان حکومت کرد. با مرگ السید در ژوئیه ۱۰۹۹، همسرش خیمنا مسئولیت اداره والنسیا را بهعنوان نایبالحکومه بر عهده گرفت. اما موقعیت این شهر از همان ابتدا شکننده بود: والنسیا جزیرهای مسیحی در دل سرزمینهایی بهشمار میرفت که مرابطون با سرعت در حال بازپسگیری و یکپارچهسازی آنها بودند. امپراتوری مرابطی که از مغرب دور برخاسته بود، تا پایان سده یازدهم تقریباً تمامی قلمروهای طایفههای مسلمان اندلس را زیر سلطه خود درآورده بود و شکستهای سختی را بر آلفونسو ششم در زلاقه (۱۰۸۶) و کانسوگرا (۱۰۹۷) وارد کرده بود. از دست رفتن والنسیا برای یوسف بن تاشفین، امیر مرابطی، یک ننگ راهبردی محسوب میشد و بازپسگیری آن در اولویت قرار داشت. مرگ السید، فرصتی را فراهم آورد که مرابطون از اواخر سال ۱۰۹۹ به بعد، فشار نظامی بر مرزهای والنسیا را افزایش دهند؛ آنها ابتدا دژهای پیرامونی مانند موربیترو و ساگونتو را هدف گرفتند تا حلقه محاصره را تنگتر سازند.
نیروهای مرابطی که در تابستان ۱۱۰۱ حرکت خود را بهسوی والنسیا آغاز کردند، تحت فرماندهی مزدلی بن تیلنکان، والی مرابطی مورسیا و از فرماندهان باتجربه یوسف بن تاشفین، قرار داشتند. مزدلی سپاهی مرکب از جنگجویان بربر لمتونه و مسوفه، که ستون فقرات نظامی مرابطون را تشکیل میدادند، بههمراه نیروهای کمکی جذبشده از پادگانهای اندلس و دستههای داوطلب محلی بسیج کرد. برآورد دقیق شمار نفرات ممکن نیست، اما منابع عربی و لاتین بهطور ضمنی به سپاهی بزرگ و کاملاً تجهیزشده اشاره دارند که توانستند شهر را از سه جهت خشکی محاصره کنند و با بهرهگیری از ناوگان کوچک اما کارآمد مرابطی مستقر در بنادر دانیه و آلمریا، راههای ارتباطی دریایی والنسیا را نیز مسدود سازند. استراتژی مرابطون نه بر یورش مستقیم و گشودن باروها، بلکه بر یک محاصره فرسایشی بلندمدت استوار بود. آنها اردوگاهی مستحکم در حومه شهر برپا کردند، مزارع و باغهای پیرامون (حوزه آبیاریشده معروف به هورتا) را سوزاندند و هرگونه کشت یا آذوقهرسانی از روستاهای اطراف را غیرممکن ساختند. مسیرهای کاروانی بهسوی شمال و غرب قطع شد و کشتیهای حامل گندم از جزایر بالئارس یا بنادر کاتالان دیگر قادر به پهلوگیری در ساحل والنسیا نبودند. این محاصره اقتصادی دقیقاً برای تهیسازی شهر از مواد غذایی طراحی شده بود.
در درون باروهای والنسیا، پادگان مسیحی به فرماندهی خیمنا و شوالیههای وفادار به خاندان السید، بهتدریج با بحرانی مرگبار روبهرو شدند. ذخایر غله و روغن به سرعت کاهش یافت. گزارشهای وقایعنگاران معاصر مانند «تاریخ رودریگو» و نوشتههای ابن کَردَبوس و ابن اثیر از قحطی هولناکی حکایت دارند که مدافعان را به مصرف گوشت اسب، سگ و گربه واداشت و پس از آن به مرگومیر گسترده غیرنظامیان انجامید. جمعیت مسلمان شهر که از زمان فتح السید تحت حاکمیت مسیحی زندگی میکردند، در طول محاصره به عاملی بیثباتکننده تبدیل شدند. برخی از آنها بهطور پنهانی با اردوگاه مرابطی مکاتبه داشتند و اطلاعاتی درباره وضعیت انبارهای آذوقه و روحیه پادگان منتقل میکردند. خیمنا که توان مهار نارضایتی داخلی را نداشت، پیکهایی فوری به دربار آلفونسو ششم در کاستیا اعزام کرد و درخواست کمک نظامی بیدرنگ نمود.
آلفونسو ششم که سقوط والنسیا را بهمنزله فروپاشی نفوذ خود در سراسر شرق اندلس و خطری مستقیم برای مرزهای رود تاگوس میدید، در اوایل بهار ۱۱۰۲ (احتمالاً ماه مارس) با سپاهی که با شتاب از شوالیههای کاستیا، لئون و گالیسیا گرد آورده بود، بهسوی والنسیا حرکت کرد. با این حال، هنگامی که به ارتفاعات مشرف بر شهر رسید و انبوه اردوگاه مرابطی، استحکامات محاصره، و ویرانی کامل حومه شهر را مشاهده کرد، دریافت که شکستن محاصره با قوایی که در اختیار دارد ناممکن است. شمار نیروهای مرابطی بسیار بیشتر از سپاه او بود و هرگونه حمله مستقیم میتوانست به فاجعهای مشابه زلاقه منجر شود. منابع لاتین از جمله «نخستین وقایعنامه عمومی» اسپانیا تصریح میکنند که آلفونسو ششم پس از مشورت با فرماندهان خود، به خیمنا دستور داد شهر را تخلیه کرده، تا آنجا که ممکن است آتش بزند و سپس با پادگان و غیرنظامیان تحت حفاظت سپاه او به سوی قلمرو کاستیا عقبنشینی کند. این تصمیم دشوار، عملاً والنسیا را به سرنوشت خود رها میکرد و تنها بر نجات جان ساکنان مسیحی و حفظ پیکر مومیاییشده السید متمرکز بود.
عملیات تخلیه واپسین روزهای آوریل و نخستین روزهای مه ۱۱۰۲ به اجرا درآمد. مدافعان، مواد قابل اشتعال در انبارهای چوب، بازارها و خانههای خالیشده کار گذاشتند و شهر را طعمه حریق ساختند؛ کلیسایی که پیشتر مسجد جامع بود، از این آتشسوزی در امان ماند تا از تخریب کامل بنای مذهبی جلوگیری شود. کاروان تخلیه در حالی که پیکر السید را در تابوتی چوبین حمل میکرد، از دروازه شمالی خارج شد و تحت پوشش سپاه آلفونسو ششم به راه افتاد. گزارشها حاکی از آن است که مرابطون مانع این خروج نشدند و اجازه دادند ستون مسیحیان بدون درگیری عمده از منطقه خارج شود؛ این امر احتمالاً ناشی از تمرکز آنان بر تصرف سریع شهر و نیز تمایل به اجتناب از نبردی بیحاصل در برابر سپاه عقبنشین آلفونسو بود. در روز ۵ مه ۱۱۰۲، نیروهای مرابطی به فرماندهی مزدلی بن تیلنکان از دروازههای جنوبی و غربی وارد والنسیای نیمهسوخته شدند. شهر خالی از سکنه مسیحی بود و جز اندکی از مسلمانان بومی که در زیرزمینها پنهان شده بودند، کسی در آن باقی نمانده بود. مزدلی بلافاصله مسجد جامع را بازسازی آیینی کرد، اذان را در شهر برقرار ساخت و والنسیا رسماً به قلمرو امپراتوری مرابطی پیوست. او بهعنوان نخستین والی مرابطی والنسیا منصوب شد و بازسازی استحکامات و اسکان مجدد شهر با جمعیت مسلمان را آغاز کرد.
بازپسگیری والنسیا نقطه عطفی در موازنه قدرت اندلس در آستانه سده دوازدهم میلادی بود؛ این رویداد نهتنها آخرین پایگاه مسیحیان در سواحل شرقی را از میان برد، بلکه برتری نظامی و لجستیکی مرابطون را در اوج اقتدارشان تثبیت کرد و نشان داد که دژهای دورافتاده مسیحی بدون پشتیبانی پیوسته لجستیکی و امکان امدادرسانی سریع، در برابر یک قدرت منسجم اسلامی تاب مقاومت ندارند. این شکست، روند بازپسگیری مسیحیان (ریکونکیستا) در محور شرقی را برای بیش از یک سده متوقف ساخت و باعث شد کاستیا تمرکز خود را به تحکیم خط دفاعی در امتداد رود تاگوس معطوف کند، در حالی که راه دسترسی مسیحیان به دریای مدیترانه تا زمان فتح مجدد والنسیا به دست خایمه یکم آراگون در ۱۲۳۸ مسدود باقی ماند.
نبرد والنسیا ۱۱۳۰ میلادی
در نیمه نخست قرن دوازدهم میلادی، سرزمین اندلس صحنه دگرگونیهای عمیق سیاسی و نظامی بود. فروپاشی خلافت اموی در دهههای پایانی قرن یازدهم به ظهور ملوکالطوایف انجامید؛ حکومتهای کوچک و رقیبی که توان رویارویی با فشار فزاینده پادشاهیهای مسیحی شمال شبهجزیره را نداشتند. پیشروی آلفونسوی ششم، پادشاه لئون و کاستیا، که در سال ۱۰۸۵ میلادی با تصرف طلیطله به اوج خود رسید، زنگ خطر را برای امرای مسلمان به صدا درآورد. در پی این تهدید، چهرههای متنفذ اندلس از یوسف بن تاشفین، رهبر مرابطون مستقر در مغرب اقصی، درخواست یاری کردند. مرابطون، که جنبشی دینی و نظامی با خاستگاه صحرانشینان بربر صنهاجه بودند، در نبرد زلاقه در سال ۱۰۸۶ ضربه سختی بر پیکره نیروهای مسیحی وارد ساختند. با این حال، یوسف بن تاشفین به یاریرسانی بسنده نکرد؛ او با مشاهده ضعف و فساد ملوکالطوایف، طی یک رشته عملیات نظامی و سیاسی در دهه ۱۰۹۰ میلادی، امارتهای مسلمان اندلس را یکی پس از دیگری سرنگون ساخت و حاکمیت واحدی تحت لوای مرابطون پدید آورد. والنسیا، که در آن زمان تحت فرمان سید معروف، رودریگو دیاز دی ویوار، قرار داشت، آخرین پناهگاه مقاومت در برابر این موج جدید بود. پس از مرگ سید در سال ۱۰۹۹، همسرش خیمنا توانست برای مدتی محدود شهر را حفظ کند، اما سرانجام در سال ۱۱۰۲ میلادی، آلفونسوی ششم که خود قادر به دفاع از شهر نبود، دستور تخلیه و آتش زدن آن را صادر کرد. والنسیا به تصرف مرابطون درآمد و به عنوان پایگاهی کلیدی در مرزهای شرقی اندلس، تحت فرمان والیان منصوب از مراکش قرار گرفت.
در همین دوره، در شمال شرق شبهجزیره، پادشاهی آراگون به رهبری آلفونسوی یکم، ملقب به جنگجو، به قدرتی تهاجمی و توسعهطلب بدل شده بود. آلفونسوی یکم که در سال ۱۱۰۴ به تخت نشست، تمام همت خود را معطوف به بسط قلمرو در برابر مسلمانان ساخت. او در سال ۱۱۱۸ میلادی با فتح ساراگوسا، پایتخت ملوکالطوایف بنیهود، ضربهای کاری بر پیکره نفوذ اسلامی در دره اِبرو وارد کرد و این شهر را به پایگاه اصلی عملیاتهای بعدی خود تبدیل نمود. فتح ساراگوسا نه تنها یک پیروزی سرزمینی، بلکه دستاوردی نمادین بود که راه را برای نفوذ آراگون به سوی اراضی پست و سواحل مدیترانه هموار میساخت. پس از این موفقیت، آلفونسوی یکم رشتهای از لشکرکشیها را به سمت جنوب و شرق تدارک دید که هدف نهایی آن، تصرف شهر ثروتمند و استراتژیک والنسیا و دستیابی به یک بندر مهم در دریای مدیترانه بود. او در سال ۱۱۲۰ میلادی در نبرد کوتاندا، سپاه مرابطی اعزامی از غرناطه را که برای بازپسگیری ساراگوسا گسیل شده بود، در هم شکست. این نبرد که با استفاده هوشمندانه از آرایش پیادهنظام سنگین و سوارهنظام غافلگیرکننده به پیروزی انجامید، برتری نظامی آلفونسو را در میدان نبرد تثبیت کرد و روحیه تهاجمی او و نیروهایش را برای دستاندازی به اراضی دورتر تقویت نمود.
لشکرکشی بزرگ و سرنوشتسازی که به درگیریهای نزدیک والنسیا و نبردی تعیینکننده در حدود سال ۱۱۳۰ میلادی منجر شد، ریشه در تحولات داخلی اندلس و جاهطلبیهای آلفونسوی یکم داشت. در اواخر دهه ۱۱۲۰ میلادی، حاکمیت مرابطون در اندلس با نشانههای فزایندهای از ضعف و ناخرسندی داخلی مواجه بود. مالیاتهای سنگین، رفتار تحقیرآمیز حاکمان بربر با اشراف و نخبگان اندلسی، و ناکارآمدی در دفع حملات مسیحیان، زمینهساز شورشهای محلی و نافرمانیهای گسترده شده بود. در این میان، جوامع مستعرب (مسیحیان ساکن قلمرو اسلامی) که از فشارهای فزاینده مذهبی و اقتصادی به ستوه آمده بودند، پیوسته با آراگون و بارسلون در تماس بودند و به عنوان ستون پنجم، اطلاعات حیاتی در مورد وضعیت دفاعی شهرها و مسیرهای کوهستانی ارائه میدادند. آلفونسوی یکم که از این شرایط آگاه بود، با بهرهگیری از ضعف موقت مرابطون و سرگرم شدن آنها به سرکوب شورشها در مغرب، در تدارک لشکرکشی بزرگی به قلب شرق اندلس برآمد. هدف اصلی این تهاجم که در سال ۱۱۲۹ آغاز و به درگیریهای عمده در سال ۱۱۳۰ انجامید، نه صرفاً یک یورش برای غارت، بلکه تسخیر دائمی والنسیا و الحاق آن به قلمرو پادشاهی آراگون بود.
ترکیب نیروهای آلفونسوی یکم در این لشکرکشی، بازتابی از ساختار نظامی و اجتماعی پادشاهی او بود. هسته مرکزی و اصلی سپاه او را شوالیههای سنگیناسلحه تشکیل میدادند؛ جنگجویانی سواره از طبقه اشراف و ردههای بالای نظامی که به زرههای بلند زنجیری موسوم به هاوبرک مجهز بودند. این زرهها که از حلقههای درهمتنیده آهنی ساخته میشد، تا بالای زانو میرسید و با یک کلاهخود مخروطی شکل از نوع ناسال که دارای محافظی فلزی برای بینی بود، تکمیل میگردید. سپر آنها بادامیشکل و بزرگ بود که برای محافظت از تمام بدن در هنگام سوارهکاری طراحی شده بود. سلاح اصلی تهاجمی این شوالیهها نیزهای بلند و سنگین از چوب زبانگنجشک بود که در هنگام یورش آن را زیر بغل میفشردند تا تمام نیروی حاصل از سرعت اسب و وزن جنگجو را به هدف منتقل کنند. شمشیرهای پهن و دولبه، گرزهای فلزی و تبرزینهای کوچک نیز سلاحهای ثانویه آنها برای نبردهای نزدیک را تشکیل میداد. اسبهای جنگی آنها، که بهدقت پرورش یافته و تعلیم دیده بودند، نژادی بزرگجثه و قدرتمند داشتند و خود گاه به نوعی زره سبک از چرم یا فلز مجهز میشدند. در کنار این سوارهنظام نخبه، پیادهنظام سبکاسلحه قرار داشت که عمدتاً از میان شبهنظامیان شهری، کوهنوردان پیرنه و دهقانان آزاد جذب میشدند. این پیادگان به نیزههای کوتاهتر، زوبینهای پرتابی و تیر و کمانهای ساده مجهز بودند و حفاظت بدن آنها اغلب به یک گامبرسون (نوعی زره پارچهای لحافدوزیشده) یا کلاهخودی ساده محدود میشد. نقش آنها حفاظت از اردوگاه، تشکیل خطوط دفاعی در برابر سوارهنظام دشمن و انجام عملیات محاصرهای بود. همچنین، گروههایی از کمانداران و نیزهاندازان مزدور از مناطق مختلف، از جمله فرانکها و نورمنها، حضور داشتند که به دلیل مهارت در پرتاب از فاصله دور، ارزش تاکتیکی فراوانی در آغاز و طی نبرد ایفا میکردند. قابل ذکر است که پادشاه آلفونسو در میان شوالیههای خود از محبوبیت و احترام بالایی برخوردار بود و حضور مستقیم او در صف مقدم نبرد، انگیزه و روحیه سپاهیانش را به شدت تقویت میکرد.
در مقابل، نیروهای مدافع از حاکمیت مرابطون در والنسیا و مناطق اطراف آن، ترکیبی متفاوت اما به همان اندازه کارآمد داشتند. هسته اصلی سپاه مسلمانان را سوارهنظام حرفهای بربر تشکیل میداد که بسیاری از آنها از قبایل صنهاجه و لمتونه برخاسته بودند. این سواران بر خلاف شوالیههای مسیحی، بر تاکتیکهای سبکاسلحه مبتنی بر سرعت، چابکی و چرخش سریع تکیه داشتند. تجهیزات آنها شامل شمشیرهای خمیده، نیزههای ظریف و بلند از جنس خیزران، و سپرهای گرد کوچک از جنس چرم سختشده یا فلز سبک بود که به آنها امکان میداد در میدان نبرد با تحرک بالا عمل کنند. زره آنها معمولاً سبکتر از هماوردان مسیحیشان بود و اغلب شامل یک قبای چرمی تقویتشده یا زره زنجیری کوتاهتر میشد. در کنار بربرها، سوارهنظام سنگینتری از نخبگان اندلسی نیز حضور داشتند که سبک نبردشان تا حد زیادی تحت تأثیر سنتهای نظامی شرقی و بیزانسی قرار داشت. این دسته از سواران به زرههای کاملتر، نیزههای بلندتر و اسبهای سنگینتر مجهز بودند و توانایی رویارویی مستقیمتر با شوالیههای مسیحی را داشتند. اما ستون فقرات ارتش مرابطی را پیادهنظام انبوه و پرتعداد آن تشکیل میداد. این نیروها که از میان داوطلبان جهاد، شبهنظامیان شهری و قبایل متحد جمعآوری میشدند، از تنوع تسلیحاتی زیادی برخوردار بودند. پیادگان خط مقدم به نیزههای بلند و سپرهای بزرگ مستطیلی مجهز بودند تا بتوانند دیواری دفاعی در برابر یورش سوارهنظام تشکیل دهند. در پشت سر آنها، کمانداران ماهر اندلسی قرار میگرفتند که به کمانهای مرکب از شاخ و زه نیرومند مجهز بودند و میتوانستند بارانی از تیر را با دقت و سرعت بالا به سوی دشمن روانه کنند. همچنین، پرتابکنندگان زوبین و فلاخناندازان نیز جزئی از این پیادهنظام بودند. یکی از ویژگیهای بارز سپاه مرابطی، استفاده از طبلهای بزرگ جنگی بود که بر پشت شترها یا قاطرها حمل میشد و با ایجاد صدایی مهیب و ضربآهنگی منظم، برای ارسال فرمان در پهنه نبرد، ایجاد رعب در دل دشمن و حفظ انسجام نیروها به کار میرفت.
جغرافیای میدان نبرد، که در حومه غربی و جنوب غربی شهر والنسیا و در دشت حاصلخیز اطراف آن شکل گرفت، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری تاکتیکها و سرانجام این رویارویی ایفا کرد. والنسیا در دشتی ساحلی و پست، در کرانه رود توریا واقع شده است. منطقه اطراف شهر، بهویژه ناحیه معروف به اوئرتا (باغستان)، شبکهای متراکم و پیچیده از کانالهای آبیاری، جویهای آب، مزارع کشاورزی، باغهای مرکبات و پرچینهای انبوه بود. این زمین، که از زمان رومیان و سپس در دوره اسلامی با احداث شبکههای آبیاری گسترده به یکی از حاصلخیزترین مناطق اروپا بدل شده بود، برای مانور سوارهنظام سنگین بسیار نامناسب و دشوار بود. کانالهای آب، گاه عمیق و دارای دیوارههای خاکی، مانعی طبیعی در برابر یورشهای سواره به شمار میرفتند و نیروها را به حرکت در مسیرهای باریک و از پیش تعیینشده محدود میکردند. آلفونسوی یکم و فرماندهانش، که از طریق جاسوسان و پیشاهنگان محلی از地形 منطقه آگاهی یافته بودند، میدانستند که برای رویارویی با نیروهای مرابطی باید آنها را به نبردی در زمینی بازتر کشاند. با این وجود، والی مرابطی والنسیا که از نزدیک شدن سپاه بزرگ مسیحی مطلع شده بود، قصد نداشت در داخل شهر محاصره شود و خطر قطع آذوقه و شورش مستعربهای داخلی را به جان بخرد. او تصمیم گرفت با تجمیع تمامی نیروهای در دسترس، شامل پادگان شهر، سواران قبایل بربر و نیروهای کمکی که از ولایات همجوار فراخوانده شده بودند، در بیرون از دیوارهای شهر و در حاشیه این دشت کشاورزی با مهاجمان روبهرو شود. هدف او استفاده از شناخت برتر برای خنثیسازی برتری سوارهنظام سنگین دشمن و به دام انداختن آنها در میان کانالها و باغها بود.
روایت مرحلهبندیشده و پیوسته نبرد با حرکت سپاه آراگون از پایگاه خود در منطقه تسخیرشده تروئل و نواحی کوهستانی مرزهای جنوبی آراگون آغاز شد. آلفونسوی یکم، با تجربهای که از لشکرکشیهای پیشین به دست آورده بود، مسیر حرکت خود را از گذرگاههای کوهستانی دشوار اما کمدفاعتر انتخاب کرد تا از برخورد زودهنگام با نیروهای دشمن و کمینهای احتمالی در جادههای اصلی اجتناب کند. سپاه او شامل هزاران نفر میشد: احتمالاً نزدیک به سه تا چهار هزار سوارهنظام سنگین و سبک، و چندین هزار پیادهنظام. کاروان عظیمی از قاطرها و گاریها حامل آذوقه، خیمهها، ابزارآلات محاصره، زرههای یدکی و مهمات به دنبال نیروها حرکت میکرد. پس از خروج از مناطق مرتفع و رسیدن به دشتهای بازتر شمال والنسیا، پیشاهنگان آراگونی نخستین گزارشها از تجمع گسترده نیروهای دشمن در جنوب رود توریا را به فرماندهی مخابره کردند. آلفونسو که خواهان یک نبرد سرنوشتساز بود، به جای حرکت مستقیم به سمت شهر، به سمت غرب چرخش کرد تا میدان نبرد را در زمینی انتخاب کند که برای سوارهنظامش مناسبتر باشد. او نهایتاً اردوگاه خود را در حاشیه زمینهای نسبتاً مسطح و بازتری که از تراکم کانالهای آبیاری کمتری برخوردار بود، برپا کرد. این مکان به او امکان میداد آرایش جنگی خود را بگستراند.
در سوی مقابل، والی مرابطی، تمام نیروهای خود را از شهر خارج ساخت. سپاه اسلامی که طبلهای جنگیاش فضای منطقه را با نوایی پیوسته و وهمانگیز پر کرده بود، آرایشی هلالیشکل به خود گرفت. پیادهنظام انبوه با نیزههای برافراشته و سپرهای به هم چسبیده در مرکز صف قرار گرفتند، در حالی که انبوه کمانداران اندلسی در برابر آنها صف بسته و آماده پرتاب تیر بودند. در جناحین، دستههای سوارهنظام سبک بربر مستقر شدند که مأموریت داشتند با حملات ایذایی، نیروهای مسیحی را خسته کرده، آنها را به تعقیب واداشته و سپس با چرخش سریع، راه قطع ارتباط آنها با بدنه اصلی سپاه را ببندند. این تاکتیک مشهور "کرّ و فرّ" در نبردهای گذشته بارها برای مرابطون موفقیتآمیز بود. سپاه آلفونسو نیز به شیوه کلاسیک نظامهای فئودالی اروپای غربی آرایش یافت. پیادهنظام در خط مقدم گسترده شد، با نیزههای بلند خود که در زمین فرو کرده بودند تا دیواری از سرنیزهها را در برابر سوارهنظام دشمن ایجاد کنند. کمانداران و زوبیناندازان خودی نیز در برابر آنها مستقر شدند. در پشت این خط، سه دسته بزرگ از سوارهنظام سنگین شکل گرفت: یک دسته در مرکز به فرماندهی مستقیم آلفونسوی یکم و دو دسته دیگر در جناح چپ و راست، هر یک تحت امر بانرتیهای با تجربه و وفادار به پادشاه. اسبهای جنگی که با پارچههای رنگی و زینهای مستحکم آراسته شده بودند، بیقرار زمین را سم میکوفتند.
نبرد با پیشروی آهسته پیادهنظام مسیحی و تبادل آتش میان کمانداران دو طرف آغاز شد. کمانداران اندلسی که در پرتاب تیرهای پیدرپی تبحر داشتند، تلفاتی به خطوط جلودار آراگونی وارد ساختند، اما زرههای سنگین شوالیهها و سپرهای بزرگ پیادگان از شدت این تلفات کاست. آلفونسو با مشاهده این که دشمن آغازگر حملات اصلی نیست، فرمان پیشروی عمومی را صادر کرد. در این لحظه، سوارهنظام سبک بربر در جناحین به حرکت درآمد. آنها با سرعتی خیرهکننده به سوی پیادهنظام جناحین آراگونی تاختند، نیزههای خود را پرتاب کردند و سپس پیش از آنکه با شوالیههای سنگین درگیر شوند، اسبهای خود را چرخانده و عقبنشینی کردند. هدف آنها کشاندن شوالیهها به سوی زمینهای ناهموارتر و پر از کانالهای آب بود که در فاصله چندصد متری جناحین قرار داشت. فرماندهان جناحین آراگون اما با انضباط بالایی عمل کردند و به شوالیههای خود اجازه تعقیب دشمن در حال گریز را ندادند. آنها صفوف خود را فشرده نگه داشتند و پیشروی سنجیده خود را ادامه دادند. والی مرابطی که شکست تاکتیک فریب جناحین را میدید، فرمان حمله عمومی به مرکز را صادر کرد.
طبلهای جنگی مرابطون با شدت بیشتری به صدا درآمدند و پیادهنظام سنگین آنها با فریادهای تکبیر، به خط مقدم پیادهنظام مسیحی یورش بردند. برخورد دو توده عظیم انسانی با خشونت هر چه تمامتر صورت گرفت. نیزهها به سپرها و زرهها اصابت میکرد، شمشیرها بالا و پایین میرفتند و زمین زیر پای جنگجویان از خون لیز میخورد. در این گیرودار، سوارهنظام سنگین اندلسی نیز که در مرکز آرایش مسلمانان پنهان شده بود، به شکاف ایجادشده حمله کرد تا خط پیادهنظام آراگون را بشکند. برای لحظاتی، خط مقدم مسیحیان تحت فشاری شدید متزلزل شد. این همان لحظهای بود که آلفونسوی یکم انتظارش را میکشید. او که از نقطهای مرتفع سوار بر اسب نظارهگر نبرد بود، فرمان یورش سنگین دسته مرکزی شوالیههای خود را صادر کرد. شیپورهای جنگی به صدا درآمدند و زمین زیر سم دهها اسب جنگی زرهپوش که با شتابی فزاینده به پیش میتاختند، به لرزه درآمد. شوالیهها نیزههای بلند خود را افقی کردند و چون دیواری از فولاد و خشم، از میان صفوف پیادهنظام خودی که به سرعت راه را برایشان گشودند، به قلب سپاه دشمن کوبیدند. شدت این یورش چنان بود که صفوف پیادهنظام مرابطی را در هم شکست و سوارهنظام سنگین اندلسی را که حالا در میدان نبردی درهمتنیده گرفتار شده بود، غافلگیر کرد. نیزههای شوالیهها زره سواران دشمن را میدرید و اسبهایشان را نقش زمین میکرد.
در همین حین و با درگیر شدن کامل نیروهای مرکز سپاه مسلمانان، آلفونسو علامت از پیش تعیینشده برای یورش جناحین را صادر کرد. دستههای سوارهنظام سنگین در چپ و راست که تا آن زمان صبورانه منتظر مانده بودند، اکنون با دور زدن نبرد درهمتنیده مرکز، مستقیماً به جناحین بیدفاع پیادهنظام دشمن و سوارهنظام سبک بربر که در حال تجدید قوا بودند، هجوم بردند. این ضربه غافلگیرکننده نهایی، مقاومت سازمانیافته سپاه مرابطی را در هم فرو ریخت. سواران بربر که اکنون میان دو نیروی قدرتمند گرفتار آمده بودند، راه گریز در پیش گرفتند و پیادهنظام که شاهد فرار سوارهنظام خودی و درهمشکستن خط مقدمشان بود، روحیه خود را باخت و از هم پاشید. آنچه در ادامه رخ داد، بدل به تعقیب و گریز و کشتاری وسیع در دشتهای اطراف و کانالهای آبیاری شد. سوارهنظام آراگونی که از قید آرایش نظامی رها شده بود، تا نزدیکی دیوارهای شهر والنسیا به تعقیب بازماندگان سپاه دشمن پرداخت. بسیاری از سربازان مرابطی در تلاش برای عبور از کانالهای آب و پرچینهای انبوه باغها جان خود را از دست دادند. تلفات سپاه مسلمانان سنگین بود و اردوگاه آنها با تمامی تجهیزات، طبلهای جنگی، پرچمها و خیمهها به غنیمت سپاه آلفونسو درآمد. والی والنسیا که خود به سختی جان سالم به در برد، با بقایای نیروهایش به داخل دیوارهای شهر عقب نشست و دروازهها را محکم بست.
با وجود این پیروزی قاطع در میدان نبرد بیرون از شهر، اهداف نهایی لشکرکشی آلفونسوی یکم محقق نشد. شهر والنسیا با دیوارهای مستحکم دوران اسلامی و برجهای دفاعی متعدد، همچنان مأمنی تسخیرناپذیر بود. سپاه آراگون که برای یک عملیات محاصره طولانیمدت تجهیزات کافی حمل نکرده بود و خطوط تدارکاتیاش از طریق مناطق کوهستانی و گاه خصمانه طولانی و آسیبپذیر بود، توان محاصره کامل و گرسنه نگه داشتن شهر بزرگ و پرجمعیتی چون والنسیا را نداشت. آلفونسو پس از چندین روز توقف در خارج از دیوارها و ارزیابی شرایط، دریافت که تسخیر شهر بدون تقویت قوای بیشتر و برقراری یک خط لجستیکی امن از طریق دریا یا زمین، ناممکن است. افزون بر این، اخبار نگرانکنندهای از تجمع نیروهای کمکی مرابطی از سوی جبهه غربی و جنوبی به گوش میرسید که میتوانست موقعیت سپاه او را به خطر اندازد. از این رو، پادشاه آراگون تصمیم به عقبنشینی تاکتیکی گرفت. او پیش از ترک منطقه، با بهآتش کشیدن مزارع و باغهای اطراف و تخریب شبکههای آبیاری در بخشهایی که در تصرفش بود، سیاست زمین سوخته را اجرا کرد تا قدرت اقتصادی و تدارکاتی والنسیا را برای مدتی فلج سازد. سپس، کاروان پیروز اما ناکام او، مملو از غنایم جنگی و اسیران، مسیر بازگشت به سمت شمال را در پیش گرفت.
فتح نهایی والنسیا (۱۲۳۸ میلادی
فتح نهایی والنسیا در سال ۱۲۳۸ میلادی، نقطه عطفی در تاریخ شبه جزیره ایبری و فرآیند بازپسگیری اندلس بود که نهتنها موازنه قدرت را در شرق این سرزمین برای همیشه دگرگون ساخت، بلکه سنگ بنای یک پادشاهی جدید مسیحی را در کرانههای مدیترانه گذاشت. برای درک اهمیت این رویداد، باید نخست به بستر سیاسی و نظامی آن در دهههای منتهی به فتح بازگشت. پس از شکست قاطع سپاه موحدون در نبرد لاس ناواس دِ تولوسا در سال ۱۲۱۲، ساختار قدرت مرکزی مسلمانان در اندلس ضربهای مهلک خورد که دیگر هرگز از آن التیام نیافت. امپراتوری موحدون که روزگاری از اقیانوس اطلس تا تونس گسترده بود، وارد یک دوره سقوط تدریجی و تجزیه داخلی شد. این فروپاشی مرکزی در شرق اندلس، به ظهور طایفههای محلی و حکومتهای شهری کوچک یا همان دولتهای طایفهای سوم انجامید که در رقابتی دائمی و فرساینده با یکدیگر به سر میبردند. والنسیا، بهعنوان یکی از مهمترین و ثروتمندترین شهرهای شرق اندلس، از این آشفتگی مصون نماند. با مرگ خلیفه موحدی ابویعقوب یوسف دوم در ۱۲۲۴، کنترل والنسیا میان مدعیان مختلف دستبهدست شد. ابتدا ابوزید، یکی از والیان موحدی، خود را حاکم مستقل خواند، اما قدرت او شکننده بود و بهزودی با شورش رهبری محلی به نام ابن هذیل مواجه شد. در نهایت، در اواخر دهه ۱۲۲۰، یک ماجراجوی نظامی و سیاستمدار زیرک به نام ابوجمیل زیاد بن سعد، معروف به زیان مردانیش، موفق شد کنترل شهر را به دست گیرد و خود را امیر والنسیا و مناطق اطراف آن اعلام کند. این تفرقه سیاسی مزمن و فقدان یک حاکمیت فراگیر و مشروع، مهمترین عامل آسیبپذیری والنسیا در برابر تهدید خارجی بود؛ چراکه به جای بسیج منابع برای دفاع، نیروهای مسلمان صرف نزاعهای داخلی میشد.
در آن سوی مرزها، در شمال، پادشاهی تاج آراگون تحت فرمان جیمز اول، که بعدها به «فاتح» ملقب شد، قدرتی در حال ظهور بود. جیمز اول که از کودکی بر تخت نشسته بود، پس از تثبیت قدرت خود در داخل و سرکوب شورشهای اشراف، چشمانداز بلندپروازانه ای برای گسترش قلمرو خود به سمت جنوب و بهویژه سواحل مدیترانه داشت. انگیزههای او ترکیبی از عوامل اقتصادی، استراتژیک و مذهبی بود. از نظر اقتصادی، والنسیا با باغهای حاصلخیز، شبکه آبیاری پیشرفته و بندر پررونقش، غنیمتی بیبدیل بود. از منظر استراتژیک، تسخیر این شهر میتوانست مرزهای جنوبی آراگون را ایمن کند و راه را برای نفوذ بیشتر به سمت مورسیا و جزایر بالئاری (که جیمز اول قبلاً مایورکا را در ۱۲۲۹ فتح کرده بود) هموار سازد. همچنین، روحیه جنگ صلیبی که در سراسر اروپای مسیحی موج میزد و حمایت پاپ و شوالیههای فرانسوی را به همراه داشت، مشروعیت مذهبی این لشکرکشیها را تقویت میکرد. اهداف جیمز اول، بر خلاف حملات پراکنده پیشین، نه صرفاً غارت، بلکه الحاق دائمی سرزمینهای مسلمان و ایجاد یک پادشاهی جدید تحت حاکمیت مسیحی بود.
لشکرکشی که به فتح والنسیا انجامید، نه یک یورش برقآسا، بلکه یک عملیات سیستماتیک و مرحلهای بود که از حدود سال ۱۲۳۲ با هدف منزوی سازی کامل شهر کلید خورد. جیمز اول با بهرهگیری هوشمندانه از اختلافات میان حاکمان مسلمان، استراتژی گامبهگام را پیش گرفت. او در سال ۱۲۳۲ میدان تمرکز خود را برای تصرف مناطق کوهستانی و دژهای دفاعی شمال والنسیا قرار داد. سقوط دژ مستحکم آرس در سال ۱۲۳۲ و سپس تصرف مناطق استراتژیک پنیسکولا و کاستیون در ۱۲۳۳، اولین حلقههای محاصره بزرگ را تشکیل دادند. هدف، قطع خطوط ارتباطی والنسیا با شمال و جلوگیری از هرگونه کمک احتمالی بود. در گام بعدی، او با حمله به بورینا در ۱۲۳۳، دشتی حاصلخیز را که از نظر تدارکاتی برای شهر حیاتی بود، تحت کنترل درآورد. تصرف این منطقه، والنسیا را از یک منبع عمده غذایی محروم ساخت. اما نقطه عطف این مرحله، نبرد پوئیگ در ۱۲۳۷ بود. جیمز اول با تصرف قلعه پوئیگ، تپه ای مشرف به مسیر شمالی والنسیا که تنها ۱۸ کیلومتر با شهر فاصله داشت، عملاً حلقه محاصره را کامل کرد. او این قلعه را به یک پایگاه نظامی پیشرفته تبدیل نمود و شوالیه های مهمان نواز (Hospitallers) را مسئول حفظ آن کرد. شکست سنگین نیروهای اعزامی زیان در تلاش برای بازپس گیری پوئیگ، آخرین امید مسلمانان برای شکستن محاصره پیش از رسیدن آن به دروازهه ای شهر را نقش بر آب کرد. در این لشکرکشی تدریجی، ترکیب نیروهای مسیحی نقش مهمی ایفا میکرد. سپاه جیمز اول فقط متکی بر شوالیه های فئودال آراگون و کاتالونیا نبود، بلکه جنگجویان شهری، تیراندازان و پیاده نظام ماهری از کوهستانهای پیرنه، همراه با نیروهای پولی و داوطلب از فرانسه و دیگر نقاط اروپا (که انگیزه های مذهبی یا مالی داشتند) نیز حضور پررنگی داشتند. این نیروی ترکیبی که از نظر تاکتیکی انعطاف پذیری بالایی داشت، توانست عملیات پیچیده و چندساله انزوا را با موفقیت اجرا کند.
محاصره نهایی شهر در آوریل ۱۲۳۸، زمانی آغاز شد که جیمز اول اردوگاه خود را در نزدیکی دروازه های والنسیا برپا کرد. در این زمان، اوضاع داخلی شهر وخیم بود. سیاست زمین سوختهای که آراگونیها در پیش گرفته بودند و محاصره دریایی توسط ناوگان کاتالان، جریان ورود مواد غذایی را تقریباً به صفر رسانده بود. قحطی و گرسنگی به سرعت در میان جمعیت غیرنظامی گسترش یافت و روحیه مدافعان را بهشدت تحلیل برد. فشار روانی ناشی از محاصره طولانی و آگاهی از اینکه هیچ نیروی کمکی از سوی دیگر دولتهای مسلمان که خود درگیر مشکلاتشان بودند، نخواهد رسید، فضای ناامیدی را بر شهر حاکم کرده بود. در این شرایط بحرانی، اختلافات داخلی میان مردم شهر و حاکمشان، زیان، به اوج خود رسید. زیان که یک نظامی برآمده از بیرون بود، از حمایت کامل نخبگان شهری برخوردار نبود و حالا با فاجعهای قریبالوقوع، مشروعیتش بهکلی فروریخت. جیمز اول با آگاهی از این شکافها، با استفاده از فرستادگان و پیامهای هدفمند، به جنگ روانی متوسل شد تا مقاومت را بیش از پیش تضعیف کند. سرانجام، زیان که دیگر قادر به حفظ کنترل اوضاع نبود و مقاومت را بیمعنا میدید، تصمیم به مذاکره گرفت. در این میان، وزیر پیشین ابوزید، که حالا متحد مسیحیان شده بود، نقش یک میانجی کلیدی را ایفا کرد.
مذاکرات تسلیم که در سپتامبر ۱۲۳۸ بهطور جدی آغاز شد، به توافقی انجامید که در تاریخ نگاری مسیحی به «قرارداد سخاوتمندانه» معروف است، اگرچه از منظر مسلمانان، یک کوچ اجباری تحقیرآمیز با ظاهری منظم بود. بر اساس شرایط تسلیم، مقرر شد که حاکم زیان و تمامی مسلمانانی که مایل به ترک شهر بودند، با اموال منقول خود، طی پنج روز آینده آنجا را ترک کنند. آنها تحت حفاظت سپاه مسیحی به بندر کولرا و از آنجا به مناطق تحت کنترل مسلمانان در دنیا یا شمال آفریقا کوچانده شدند. به تخمین مورخان، حدود ۵۰,۰۰۰ مسلمان شهر را ترک کردند. این یک پاکسازی جمعیتی تقریباً کامل بود که چهره شهر را برای همیشه تغییر داد. کسانی که ماندن را انتخاب کردند، عمدتاً در حومه ها و محله های خاص (مورِریاها) ساکن شدند و تحت شرایط ذمّه به زندگی ادامه دادند. در ۹ اکتبر ۱۲۳۸ (به روایت سنتی)، جیمز اول رسماً وارد والنسیا شد. پرچم سلطنتی آراگون (چهار خط قرمز بر زمینه طلایی) بر فراز برج اصلی دروازه شهر برافراشته شد و آیینی برای تقدیس مسجد جامع به عنوان کلیسای جامع انجام شد. ورود او، لحظه ای نمادین و پایان بخش قرن ها حاکمیت اسلامی بر این شهر بود.
پیامدهای فتح والنسیا بسیار فراتر از یک فتح نظامی صرف بود و ابعاد سیاسی، جمعیتی و مذهبی عمیقی داشت. نخستین و مهمترین پیامد سیاسی، تشکیل پادشاهی والنسیا به عنوان یک موجودیت سیاسی جدید و مجزا تحت حاکمیت تاج آراگون بود، با قوانین خاص خود (که به «فورهای والنسیا» معروف شد و عناصری از حقوق رومی و فئودالی را ترکیب میکرد). این موجودیت، تعادل قدرت را در تاج آراگون به نفع پادشاه و در برابر اشراف تغییر داد و یک پایگاه اقتصادی و سیاسی قدرتمند برای توسعه طلبی های بعدی به سمت مدیترانه مرکزی ایجاد کرد. از این پس، بندر والنسیا به یک مرکز حیاتی برای تجارت و عملیات دریایی آراگون تبدیل شد که گسترش نفوذ این پادشاهی به سمت ساردینیا، سیسیل و ناپل را در قرون بعدی تسهیل کرد. از نظر جمعیتی و مذهبی، تغییرات بنیادین و خشونت آمیز بود. خروج گسترده جمعیت مسلمان با اسکان مسیحیان از کاتالونیا، آراگون و حتی جنوب فرانسه جبران شد. اگرچه برخی مسلمانان (مدجنها) در مناطق روستایی باقی ماندند و با حفظ دین و آداب خود، نیروی کار کشاورزی را تشکیل دادند، اما شهر به سرعت چهرهای مسیحی به خود گرفت و مساجد به کلیسا تبدیل شدند. در مقیاس کلانتر ریکونکیستا، فتح والنسیا یک پیروزی استراتژیک بزرگ بود. این رویداد پس از سقوط قرطبه (۱۲۳۶) توسط کاستیل، جبهه شرقی را نیز فروپاشاند و قلمروی مسلمانان را به امیرنشین تحتالحمایه و کوچک گرانادا در جنوب محدود ساخت. فتح والنسیا نشان داد که چرخش قدرت در شبه جزیره کامل و برگشت ناپذیر شده و عصر جدیدی از هژمونی مسیحی آغاز گشته است. این فتح، الگویی از یک عملیات نظامی-سیاسی مرحله ای و موفق بود که در آن استراتژی، دیپلماسی و استفاده از ضعف های درونی دشمن، در کنار نیروی نظامی، به الحاق دائمی یک سرزمین کلیدی منجر شد.