
در سال ششصد و بیست و دو هجری قمری، سلطان جلالالدین خوارزمشاه که پس از بازگشت از هند و تثبیت قدرتش در فارس و اصفهان، اینک آهنگ آن داشت تا قلمروی تازه در شمال غرب ایران برای خود دست و پا کند، از ری و قزوین گذشت و رو به سوی آذربایجان و آران نهاد. در این زمان، حاکم آذربایجان، اتابک اوزبیگ بن محمد بن ایلدیگز، مردی ضعیف و عشرتطلب بود که در تبریز به خوشگذرانی مشغول بود و توان رویارویی با سلطان جنگآزموده را نداشت. اوزبیگ به محض شنیدن خبر نزدیک شدن جلالالدین، تبریز را رها کرد و به قلعهٔ النجق در نزدیکی نخجوان گریخت. جلالالدین بدون هیچ مقاومتی وارد تبریز شد و آن را پایگاه خود در آذربایجان ساخت. اما هدف نهایی او فراتر از تبریز بود. او میخواست بر سراسر قفقاز، گرجستان و ارمنستان مسلط شود و از آنجا منبعی برای تأمین سرباز و خراج فراهم آورد تا بتواند در برابر توفان مغول ایستادگی کند.
پس از استقرار در تبریز، سلطان جلالالدین سپاه خود را که اکنون با پیوستن گروههای تازهای از ترکمانان، قنقلیها و حتی برخی از قبایل کرد و ارمنی تقویت شده بود، به سوی دشت آران به حرکت درآورد. آران دشتی پهناور و حاصلخیز بود که از شمال به رود ارس و از شرق به دریای خزر و از غرب به کوههای قفقاز کوچک محدود میشد و از دیرباز چراگاه و مسیر عبور اقوام گوناگون بود. در این دشت، شهرهای گنجه، بیلقان، بردعه و شمکور قرار داشتند. گنجه مهمترین این شهرها بود که در آن زمان تحت حاکمیت خاندان محلی شدادیان قرار داشت و اتابکان آذربایجان بر آن نظارت داشتند. سلطان جلالالدین گنجه را نیز بدون دردسر گشود و آن را به عنوان مرکز فرماندهی خود در آران برگزید.
اما حضور جلالالدین در آران برای قدرتهای منطقه قابل تحمل نبود. گرجستان که از زمان ملکه تامار به اوج قدرت رسیده بود و نواحی وسیعی از ارمنستان و قفقاز جنوبی را در اختیار داشت، از دیرباز با خوارزمشاهیان بر سر نفوذ در آران رقابت داشت. در آن زمان، روسودان ملکهٔ گرجستان بود که به کمک امرای بزرگ گرجی مانند ایوانه و وارام مخارگردزلی، سپاهی نیرومند فراهم کرده بود. گرجیان که از تصرف گنجه و پیشروی مسلمانان به سوی سواحل غربی ارس بیمناک شده بودند، تصمیم گرفتند پیشدستی کنند و جلالالدین را از آران بیرون برانند. ملکه روسودان فرمان بسیج عمومی صادر کرد و سپاهی بزرگ که شمار آن را حدود چهل تا پنجاه هزار تن نوشتهاند، از گرجیان، ارمنیان مسیحی، آلانها، لزگیها و قبایل کوهستانی قفقاز گرد آمد. این سپاه از تفلیس به راه افتاد و از رودخانهٔ بردعه گذشت و وارد دشت آران شد.
خبر نزدیک شدن سپاه گرجی به سلطان جلالالدین در گنجه رسید. سلطان که هنوز بخشی از نیروهایش در تبریز و اصفهان بودند، فوراً پیکهایی به اطراف فرستاد و سرداران خود را فراخواند. اورخان سلطان دایی او با سه هزار سوار قنقلی از آذربایجان آمدند. تیمور ملک با دو هزار سوار غوری از اصفهان خود را به گنجه رساند. همچنین گروههایی از ترکمانان ایوایی و خلجهای ساکن آران به اردوی سلطان پیوستند. در مجموع، سپاه خوارزمی در این نبرد به حدود پانزده تا هجده هزار سوار میرسید که از نظر شمار، بسیار کمتر از سپاه گرجی بود. اما برتری اصلی آنان در تجربهٔ جنگی بالا، فرماندهی متمرکز و نیز حضور سرداران کارکشتهای چون تیمور ملک و اورخان بود.
سلطان جلالالدین طلایهدارانی را برای شناسایی به سوی شمال فرستاد. طلایهها بازگشتند و گزارش دادند که سپاه گرجی در دشتی وسیع در حوالی شهر گارنی در ارمنستان امروزی، نزدیک به مرز آران، اردو زده است. این دشت که از شرق به کوههای گوگچا و از غرب به تپههای کمارتفاع منتهی میشد، محلی مناسب برای نبرد سوارهنظام سنگین بود که گرجیان در آن تخصص داشتند. گرجیان طبق شیوهٔ جنگی خود، سواران زرهپوش سنگین را در خط مقدم چیده بودند و پیادگان نیزهدار و کماندار را در پشت آنان قرار داده بودند. فرماندهی کل سپاه گرجی بر عهدهٔ ایوانه مخارگردزلی، امیر بزرگ و اسپهبد گرجستان بود که سالها در برابر مسلمانان جنگیده بود.
جلالالدین نیز سپاه خود را از گنجه بیرون آورد و به سوی دشت گارنی حرکت کرد. او در نزدیکی اردوی گرجیان، در پشت تپهای بلند توقف کرد و آرایش جنگی را ترتیب داد. قلب سپاه را خود سلطان با چهار هزار سوار زبده شامل خاصبکیان و ترکان خوارزمی بر عهده گرفت. میمنه را به تیمور ملک با سه هزار سوار غوری و خلج سپرد. میسره را به اورخان سلطان با سه هزار سوار قنقلی و ترکمان داد. در پشت قلب نیز ذخیرهای از دو هزار سوار تازهنفس به فرماندهی امیر جلالالدین قراجه قرار گرفت. همچنین حدود چهار هزار پیادهٔ کماندار و نیزهدار در شیب تپه مستقر شدند. سلطان پیش از آغاز نبرد، سوار بر اسب خاکستریاش از برابر صفوف گذشت و سربازانش را به پایداری فراخواند. او به آنان گفت که گرجیان هرچند شمارشان بیشتر است، اما دل و تجربهٔ میدان شما را ندارند و به زودی خواهید دید که چگونه صفوفشان از هم میپاشد.
نبرد در سپیدهدم یکی از روزهای پاییزی سال ششصد و بیست و دو آغاز شد. نخست گرجیان طبق شیوهٔ همیشگی خود، سواران سنگیناسلحه را به پیش فرستادند. این سواران سوار بر اسبان تنومند قفقازی بودند و زرههایی بلند از جوشنهای فولادین بر تن داشتند و نیزههای بسیار بلندی حمل میکردند. صفوف آنان چنان فشرده و منظم بود که گویی دیواری آهنین به پیش میآید. در برابر این هجوم سنگین، جلالالدین از تاکتیک «عقبنشینی فریبنده» استفاده کرد که خود از مغولان آموخته بود. او به سربازان خط مقدم دستور داد که به محض برخورد، عقبنشینی کنند و به چپ و راست بگریزند تا گرجیان گمان کنند سپاه خوارزمی شکست خورده است. سربازان خوارزمی چنین کردند. گرجیان به تعقیب پرداختند و صفوف منظم آنان در اثر تعقیب، رفتهرفته از هم باز شد و فاصله بین سواران سنگین و پیادگان پشتیبان بیشتر و بیشتر گردید.
هنگامی که گرجیان به اندازهٔ کافی پیش آمده و صفوفشان پراکنده شده بود، سلطان جلالالدین فرمان حملهٔ همگانی را داد. ناگاه از پشت تپهها، ذخیرهٔ سپاه خوارزمی به فرماندهی امیر قراجه بیرون تاخت و مستقیماً به شکاف میان سواران سنگین گرجی و پیادگانشان زد. همزمان، تیمور ملک با سواران غوری و خلج از میمنه بر جناح چپ گرجیان تاخت و اورخان سلطان با قنقلیها از میسره بر جناح راست آنان هجوم برد. خود سلطان نیز با قلب سپاه به پیشانی سواران سنگین گرجی کوبید. سواران گرجی که اکنون از سه سو محاصره شده بودند و ارتباطشان با پیادگان قطع گردیده بود، در آشفتگی افتادند. زرههای سنگین آنان که برای نبرد رودررو کارآمد بود، در این گیرودار و درگیریهای پراکنده مانع چابکی آنان میشد. سواران سبکاسلحهٔ ترکمان و قنقلی با شمشیرهای تیز خود از هر سو بر آنان میتاختند و اسبان سنگینبار گرجی را از پای درمیآوردند.
در قلب میدان، ایوانه مخارگردزلی کوشید صفوف از هم گسیختهٔ گرجیان را دوباره سامان دهد. او با صدای بلند فریاد میزد و پرچم بزرگ گرجستان را که نقش صلیب بر آن بود، برافراشته نگاه داشته بود. تیمور ملک که متوجه تلاش ایوانه شده بود، با گروهی از سواران زبدهٔ غوری به سوی او تاخت. میان محافظان ایوانه و سواران غوری نبردی سخت درگرفت. یکی از سربازان تیمور ملک، نیزهای به سوی ایوانه پرتاب کرد که بر زره سینهاش نشست و او را زخمی ساخت. ایوانه که زخم برداشته بود، از میدان بیرون برده شد و با گریز او، روحیهٔ گرجیان یکسره فرو ریخت. پرچم گرجستان بر زمین افتاد و تیمور ملک آن را به غنیمت برگرفت.
سلطان جلالالدین در این هنگام خود درگیر نبردی تنبهتن با یکی از امیران بزرگ گرجی به نام وارام گاگلی بود. وارام مردی بلندقامت با زرهای زراندود و کلاهخودی مزین به صلیب بود. او با نیزهٔ بلند خود چند تن از محافظان سلطان را به خاک افکنده بود. سلطان که این را دید، اسبش را به سوی او راند. وارام نیزهاش را به سوی سینهٔ سلطان پرتاب کرد، اما جلالالدین با چابکی خود را به یک سو خم کرد و نیزه از کنار زرهاش گذشت. سپس سلطان با شمشیر پدری ضربهای بر دستهٔ نیزهٔ وارام زد و آن را از میان شکست. وارام شمشیر خود را کشید، اما پیش از آنکه بتواند ضربهای بزند، سلطان با چرخشی سریع تیغ را به زیر گردن او رساند، جایی که زره به کلاهخود متصل نمیشد. خون فواره زد و وارام گاگلی بر زمین افتاد و جان سپرد.
با کشته شدن وارام و زخمی شدن ایوانه، سپاه گرجستان به کلی از هم پاشید. هزاران گرجی در میدان نبرد کشته شدند. بسیاری از آنان که میگریختند، در باتلاقهای حاشیهٔ رودخانهٔ زنگا گیر افتادند و زیر سم اسبان خودی یا دشمن جان سپردند. سواران خوارزمی تا کیلومترها گرجیان را دنبال کردند و هر که را یافتند، از دم تیغ گذراندند. غنایم هنگفتی از زر و زیور و اسلحه و زرههای فولادین گرجی به چنگ سپاه سلطان افتاد. همچنین شماری از اسرای بلندپایهٔ گرجی دستگیر شدند که بعدها سلطان آنان را در برابر دریافت فدیهٔ سنگین آزاد کرد.
پس از این پیروزی بزرگ، سلطان جلالالدین به گنجه بازگشت و جشن پیروزی برپا کرد. نام او بار دیگر در سراسر قفقاز و آناتولی پیچید. مردم مسلمان شهرهای ارمنستان و گرجستان که تا آن زمان زیر سلطهٔ گرجیان مسیحی بودند، به حمایت از او برخاستند و دروازهٔ شهرها را به رویش گشودند. سلطان در ادامهٔ همین لشکرکشی، شهر تفلیس را نیز محاصره کرد. تفلیس در آن زمان پایتخت گرجستان و شهری مستحکم با دیوارهای بلند و ارگی استوار بود. ملکه روسودان که از شکست در دشت گارنی به وحشت افتاده بود، تفلیس را رها کرد و به کوههای غربی گرجستان گریخت. مردم شهر که بدون محافظ مانده بودند، پس از چند هفته محاصره، تسلیم شدند. سلطان با سپاهش وارد تفلیس شد و در مسجد جامع شهر که گرجیان آن را به کلیسا تبدیل کرده بودند، نماز جمعه اقامه کرد و دستور داد اذان با صدای بلند از منارههای شهر پخش شود.