
در ماههای آغازین سال ۱۹۴۵، ساختار نظامی و سیاسی آلمان نازی در حال فروپاشی نهایی بود. پس از شکست عملیات آردن در غرب و تداوم فشار ارتش سرخ در شرق، رایش سوم میان دو جبهه عظیم گیر افتاده بود. در شرق، عملیات باگراتیون در تابستان ۱۹۴۴ گروه ارتش مرکز را عملاً نابود کرده و ارتش شوروی را تا مرزهای پروس شرقی و لهستان مرکزی پیش برده بود. در ژانویه ۱۹۴۵، عملیات ویستولا–اودر ارتش سرخ به فرماندهی مارشال گئورگی ژوکوف و مارشال ایوان کونیف، با شکستن خطوط دفاعی آلمان در لهستان، نیروهای شوروی را به رود اودر در نزدیکی کوسترین، تنها حدود شصت تا هفتاد کیلومتری شرق برلین، رساند. این پیشروی خیرهکننده که در کمتر از سه هفته صدها کیلومتر را طی کرد، عملاً گروه ارتش آ را متلاشی ساخت و بخش عمدهای از سیلزی، پومرانی و پروس شرقی را از کنترل آلمان خارج کرد. همزمان، ارتش سرخ در محاصره کونیگسبرگ و نبردهای سنگین در پروس شرقی و پومرانی، مقاومت آلمان را در جناحین شمالی محور برلین فرسوده میساخت. در غرب، متفقین غربی پس از نبرد آردن و شکستن خط دفاعی راین در مارس ۱۹۴۵، در حال پیشروی به قلب آلمان بودند و در اوایل آوریل به رود البه رسیده بودند. به این ترتیب، برلین به عنوان پایتخت سیاسی و نمادین رایش سوم، به هدف نهایی و اجتنابناپذیر ارتش سرخ تبدیل شد. از دیدگاه ژوزف استالین، تصرف برلین نه تنها یک ضرورت نظامی برای پایان دادن به جنگ در اروپا، بلکه یک هدف سیاسی حیاتی بود: تسلط شوروی بر پایتخت آلمان، موقعیت مسکو را در مذاکرات پس از جنگ با متفقین غربی تثبیت میکرد و به جنگ بزرگ میهنی پایانی نمادین میبخشید. استالین به خوبی میدانست که وینستون چرچیل و برخی فرماندهان غربی تمایل دارند متفقین غربی پیش از شوروی وارد برلین شوند، اما ژنرال دوایت آیزنهاور، فرمانده عالی نیروهای متفقین در غرب، در پایان مارس ۱۹۴۵ تصمیم گرفت که برلین را هدف نظامی اصلی خود قرار ندهد. او معتقد بود که تصرف برلین هزینه انسانی و نظامی بسیار بالایی خواهد داشت و از نظر استراتژیک، انهدام نیروهای باقیمانده آلمان در مناطق دیگر و پیشروی به سمت جنوب آلمان و دیدار با ارتش سرخ در البه اهمیت بیشتری دارد. این تصمیم، عملاً مسیر را برای ارتش سرخ باز گذاشت تا برلین را به تنهایی تصرف کند، اما به معنای توقف کامل پیشروی غربیها نبود و در ۲۵ آوریل، دیدار تاریخی نیروهای آمریکایی و شوروی در تورگاو در کنار رود البه رخ داد. بدین ترتیب، بهار ۱۹۴۵ صحنه آخرین نبرد بزرگ اروپا را در برابر دیدگان جهانیان قرار داد: نبرد برلین، که از ۱۶ آوریل با تهاجم بزرگ ارتش سرخ از خط اودر–نایسه آغاز شد و در ۲ مه ۱۹۴۵ با تسلیم پادگان شهر پایان یافت.
وضعیت نظامی آلمان در این مقطع به شدت بحرانی بود. ورماخت که روزگاری قدرتمندترین نیروی نظامی اروپا به شمار میرفت، اکنون تنها سایهای از گذشته خود بود. از نظر نیروی انسانی، ارتش آلمان در شرق با کمبود شدید سربازان آموزشدیده مواجه بود و به طور فزایندهای به نیروهای کمسن و سال، افراد مسن، افراد دارای جراحات قبلی و واحدهای خارجی متکی شده بود. لشکرهای آلمانی در بسیاری از موارد تنها کسری از توان اسمی خود را داشتند و گردانها با چند ده نفر میجنگیدند. کمبود سوخت، مهمات، توپخانه، تانک و هواپیما مزمن و فزاینده بود. نیروی هوایی آلمان، لوفتوافه، عملاً توانایی مداخله در مقیاس بزرگ را از دست داده بود و برتری هوایی مطلق در اختیار شوروی بود. صنایع جنگی آلمان، با وجود تلاشهای آلبرت اشپر، وزیر تسلیحات، به دلیل بمبارانهای متفقین، قطع منابع مواد اولیه و اشغال مناطق صنعتی، به شدت کاهش یافته بود. با این حال، رژیم نازی به رهبری آدولف هیتلر همچنان امیدوار به نوعی معجزه دیپلماتیک یا نظامی بود و از پذیرش واقعیت فروپاشی سر باز میزد. در این شرایط، فرماندهی عالی ورماخت و شخص هیتلر سیاست «جنگ تا آخرین نفر» را در پیش گرفتند. واحدهای فولکساشتورم، شبهنظامیان مردمی متشکل از مردان شانزده تا شصت ساله که آموزش و تجهیزات کافی نداشتند، به طور گستردهای بسیج شدند. این سیاست، همراه با تهدید به اعدام و مجازات سربازان فراری و افراد متهم به شکستطلبی، فضای وحشت و ناامیدی را در مناطق تحت کنترل آلمان تشدید میکرد. دادگاههای صحرایی سیار اس اس و ژاندارمری نظامی، افرادی را که در حال فرار یا حتی بدون مجوز از واحد خود دور شده بودند، به سرعت محاکمه و اعدام میکردند. با این وجود، ساختار دفاعی آلمان در شرق به طور کامل از هم نپاشیده بود و در برخی مناطق، به ویژه در ارتفاعات زیلو و اطراف برلین، مقاومت سازمانیافته و سرسختانهای شکل گرفت که هزینه انسانی و نظامی سنگینی بر ارتش سرخ تحمیل کرد.
برنامهریزی شوروی برای عملیات برلین در ماههای مارس و آوریل ۱۹۴۵ در بالاترین سطوح فرماندهی، یعنی ستاد عالی فرماندهی کل، استاوکا، انجام شد. استالین شخصاً بر این برنامهریزی نظارت داشت و میان سه جبهه اصلی یعنی جبهه اول بلاروس به فرماندهی مارشال گئورگی ژوکوف، جبهه اول اوکراین به فرماندهی مارشال ایوان کونیف، و جبهه دوم بلاروس به فرماندهی مارشال کنستانتین روکوسوفسکی، تقسیم وظایف کرد. طرح کلی عملیات بسیار ساده اما در مقیاس عظیم بود: جبهه اول بلاروس از مواضع خود در شرق برلین در خط رود اودر به سمت غرب حمله میکرد و مستقیماً به سمت شهر پیش میرفت. جبهه اول اوکراین از جنوبشرقی، از خط رود نایسه، حمله را آغاز میکرد و پس از شکستن خطوط آلمان، به سمت شمالغربی چرخش میکرد تا برلین را از جنوب و غرب محاصره کند و همزمان از رسیدن نیروهای کمکی آلمانی از سمت جنوب به شهر جلوگیری کند. جبهه دوم بلاروس در شمال، وظیفه داشت از خط اودر پایین عبور کند و نیروهای آلمانی را در شمال برلین مشغول نگه دارد، بدون آنکه مستقیماً در نبرد اصلی شهر شرکت کند. رقابت میان ژوکوف و کونیف برای رسیدن به برلین یکی از ابعاد مهم این عملیات بود. استالین عمداً این رقابت را تشویق میکرد، اما در عین حال مرزهای عملیاتی میان دو جبهه را طوری تعیین کرد که در صورت کند شدن یکی، دیگری بتواند وارد عمل شود. در ۱ آوریل ۱۹۴۵، استالین در جلسهای با فرماندهان ارشد، نقشهها را بررسی کرد و دستور داد که عملیات در ۱۶ آوریل آغاز شود. نیروی انسانی و تجهیزات اختصاصیافته به این عملیات بیسابقه بود: بیش از دو و نیم میلیون سرباز شوروی، بیش از شش هزار تانک و خودروی زرهی، بیش از چهل هزار قبضه توپ و خمپارهانداز و چندین هزار هواپیمای جنگی. این تمرکز عظیم نیرو، برتری قاطع شوروی را بر مدافعان آلمانی تضمین میکرد، اما چالشهای لجستیکی و تاکتیکی نبرد در زمینهای باتلاقی اودر و سپس جنگ شهری در برلین، عملاً از سرعت پیشروی کاست و نبرد را طولانیتر و خونینتر از پیشبینیهای اولیه کرد.
در سوی آلمان، آمادهسازیهای دفاعی برای برلین و مسیرهای منتهی به آن در هفتههای پایانی جنگ ادامه داشت. برلین به عنوان یک منطقه دفاعی عظیم در نظر گرفته شده بود و ساختار دفاعی آن شامل چندین حلقه متحدالمرکز بود. حلقه بیرونی در امتداد رودهای اودر و نایسه قرار داشت، جایی که نیروهای ارتش نهم آلمان به فرماندهی ژنرال تئودور بوسه و بخشی از ارتش چهارم زرهی مستقر بودند. حلقه میانی در اطراف شهر برلین، شامل مواضع ضدتانک، سنگرها، موانع جادهای، خندقهای ضدتانک، موانع سیم خاردار و میدانهای مین بود. حلقه داخلی، خود شهر برلین را شامل میشد که به نه بخش دفاعی تقسیم شده بود و هر بخش یک فرمانده داشت. در داخل شهر، ساختمانهای مقاوم، ایستگاههای راهآهن، پلها، کانالها و بلوکهای مسکونی به مواضع دفاعی تبدیل شده بودند. اما واقعیت دفاع از برلین بسیار ضعیفتر از آن بود که تبلیغات نازی نشان میداد. فرماندهی دفاع از شهر در ابتدا بر عهده ژنرال هلموت رایمان بود، اما در اواخر آوریل، پس از تغییرات مکرر، ژنرال هلموت وایدلینگ، فرمانده سپاه ۵۶ زرهی، که در جریان نبرد از خط مقدم عقب رانده شده بود، به عنوان فرمانده پادگان برلین منصوب شد. نیروهای مدافع برلین شامل ترکیبی ناهمگون از واحدهای ورماخت، وافناساس، واحدهای فولکساشتورم، جوانان هیتلری، نیروهای ضدهوایی، واحدهای پلیس، ملوانان و سربازان واحدهای مختلف عقبنشینیکرده و همچنین برخی واحدهای خارجی مانند لژیونهای فرانسوی و اسکاندیناویایی وافناساس بودند. تعداد دقیق مدافعان برلین در منابع تاریخی مورد اختلاف است. برخی برآوردها شمار کل نیروهای آلمانی در منطقه برلین را در آغاز نبرد حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار نفر میدانند، در حالی که برخی دیگر این رقم را تا ۱۵۰ هزار نفر برآورد میکنند. مشکل اصلی این است که تعریف «مدافع برلین» دقیقاً مشخص نیست و بسیاری از افراد حاضر در شهر، غیرنظامیانی بودند که به سرعت مسلح شده بودند یا واحدهای پراکندهای که در جریان نبرد به شهر پناه آورده بودند. آنچه مسلم است، این است که نیروی مدافع برلین از نظر آموزش، تجهیزات، هماهنگی و فرماندهی در وضعیت بسیار نامطلوبی قرار داشت و در برابر ارتش سرخ، شانس چندانی برای مقاومت طولانیمدت نداشت.
عملیات اصلی شوروی در ساعات اولیه بامداد ۱۶ آوریل ۱۹۴۵ آغاز شد. در ساعت ۳ بامداد به وقت محلی، هزاران قبضه توپ، خمپارهانداز و راکتانداز جبهه اول بلاروس به فرماندهی ژوکوف آتش سنگینی بر مواضع آلمان در امتداد رود اودر و ارتفاعات زیلو گشودند. این گلولهباران مقدماتی، که یکی از شدیدترین بمبارانهای توپخانهای جنگ بود، مناطق وسیعی را تخریب کرد و بسیاری از مواضع دفاعی آلمان را منهدم ساخت. پس از آن، در تاریکی نیمهشب، ژوکوف دستور روشن کردن نورافکنهای متعدد را داد که میدان نبرد را روشن میکردند و قرار بود مهاجمان را هدایت کنند و مدافعان را کور کنند. اما نتیجه عملی این اقدام برخلاف انتظار بود: نورافکنها به دلیل دود و گرد و غبار ناشی از انفجارها، دید را برای نیروهای مهاجم نیز کاهش دادند و حتی سایههای متحرک سربازان شوروی را در برابر نور آشکار ساختند، به طوری که آلمانیها میتوانستند به راحتی آنها را هدف قرار دهند. ارتفاعات زیلو، که در غرب رود اودر و در مسیر مستقیم برلین قرار داشتند، به دفاع طبیعی مهمی برای آلمانیها تبدیل شده بودند. این ارتفاعات، خط الرأس کم ارتفاع اما ممتدی بودند که بر زمینهای پست اطراف مسلط بودند و دید و میدان تیر مناسبی برای مدافعان فراهم میکردند. ژنرال گوتارد هاینریسی، فرمانده گروه ارتش ویستولا که مسئول دفاع از این منطقه بود، برخلاف دستور صریح هیتلر که دفاع ایستا در خط مقدم را الزام میکرد، نیروهای اصلی خود را از خط مقدم عقب کشیده بود تا از گلولهباران اولیه شوروی در امان بمانند و سپس در خطوط عقبتر مقاومت کنند. این تاکتیک باعث شد که گلولهباران اولیه شوروی تا حد زیادی به مواضع خالی اصابت کند و سپس نیروهای آلمانی از مواضع مستحکم در ارتفاعات زیلو، با آتش سنگین ضدتانک و مسلسل، پیشروی ارتش سرخ را متوقف سازند. نبرد ارتفاعات زیلو به یکی از خونینترین و دشوارترین مراحل عملیات برلین تبدیل شد. حمله اولیه ارتشهای زرهی و پیاده جبهه اول بلاروس در روز ۱۶ و ۱۷ آوریل با مقاومت شدید آلمانی مواجه شد و پیشروی بسیار کند بود. تانکهای شوروی در زمینهای باتلاقی و پر از کانالهای آبیاری غرب اودر گیر میکردند و به راحتی توسط توپهای ضدتانک و پنترفاستهای آلمانی منهدم میشدند. ژوکوف که از کندی پیشروی خشمگین بود، برخلاف برنامه اولیه، ارتشهای تانک خود را مستقیماً وارد نبرد در ارتفاعات زیلو کرد، در حالی که این نیروها برای بهرهبرداری از شکست خطوط دفاعی در نظر گرفته شده بودند. این تصمیم باعث افزایش تلفات شوروی شد و ترافیک سنگینی از خودروهای زرهی و پیادهنظام در جادههای محدود منطقه ایجاد کرد که آلمانیها از آن برای حملات متقابل استفاده کردند. در نهایت، با فشار مداوم، تلفات سنگین و فرسایش دفاع آلمان، خطوط دفاعی در ارتفاعات زیلو در ۱۹ آوریل شکسته شد. مقاومت ارتش نهم آلمان، اگرچه سرسختانه بود، اما فاقد ذخایر کافی برای مقابله با فشار مداوم شوروی بود و عقبنشینی تدریجی آن آغاز شد. تلفات شوروی در نبرد ارتفاعات زیلو قابل توجه بود و برخی مورخان آن را از جمله مرگبارترین نبردهای کوتاهمدت جنگ میدانند. برآوردها از تلفات شوروی در این نبرد متفاوت است، اما برخی منابع به دهها هزار کشته و زخمی اشاره میکنند.
در همان زمان، در ۱۶ آوریل، جبهه اول اوکراین به فرماندهی کونیف عملیات خود را از خط رود نایسه در جنوب آغاز کرد. برخلاف جبهه اول بلاروس، کونیف از گلولهباران توپخانهای شدید و پرده دود برای پنهان کردن عبور نیروها از رودخانه استفاده کرد. نیروهای شوروی با استفاده از قایقها، پلهای شناور و گذرگاههای مهندسی، از نایسه عبور کردند و به سرعت خطوط دفاعی آلمان را شکستند. مقاومت آلمان در این بخش، هرچند در برخی نقاط شدید بود، اما به اندازه ارتفاعات زیلو منسجم نبود. کونیف از همان ابتدا ارتشهای تانک خود را وارد عمل کرد و به سمت شمالغربی، یعنی پشت سر برلین، حرکت داد. پیشروی سریع جبهه اول اوکراین از جنوب، در تضاد با کندی اولیه جبهه اول بلاروس از شرق قرار داشت و همین امر رقابت میان دو فرمانده را شدت بخشید. استالین که از کندی ژوکوف ناراضی بود، به کونیف اجازه داد تا بخشی از نیروهایش را به سمت برلین بچرخاند و در تصرف شهر مشارکت کند. به این ترتیب، مرز عملیاتی میان دو جبهه در جنوب برلین تغییر کرد و هر دو جبهه به سمت شهر هجوم بردند. ارتش نهم آلمان به فرماندهی ژنرال بوسه، که در حال عقبنشینی از خط اودر بود، در خطر محاصره کامل میان جبهه اول بلاروس از شمال و جبهه اول اوکراین از جنوب قرار گرفت. تلاشهای آلمان برای حفظ ارتباط با برلین و جلوگیری از محاصره ارتش نهم، ناموفق بود و بخش عمده این ارتش در منطقه جنوبشرقی برلین، در جیب هالبه (Halbe Pocket) محاصره شد. نبرد جیب هالبه، که در روزهای پایانی آوریل رخ داد، یکی از مرگبارترین مراحل فروپاشی آلمان بود. دهها هزار سرباز آلمانی در تلاش برای فرار به سمت غرب و تسلیم شدن به آمریکاییها، در جنگلهای جنوب برلین با نیروهای شوروی درگیر شدند و تلفات بسیار سنگینی متحمل شدند. تنها بخش کوچکی از ارتش نهم توانست به سمت غرب فرار کند و اکثریت آن کشته، زخمی یا اسیر شدند.
پس از شکستن خطوط اصلی دفاعی، پیشروی ارتش سرخ به سمت برلین سرعت گرفت. در ۲۰ آوریل، روز تولد هیتلر، توپخانه دوربرد شوروی برای اولین بار مرکز برلین را زیر آتش گرفت. این رویداد نمادین، پایان هرگونه امید برای جلوگیری از سقوط شهر را نشان میداد. در ۲۱ آوریل، واحدهای پیشتاز جبهه اول بلاروس به حومه شرقی برلین در مناطق مارزان و لیختنبرگ رسیدند. همزمان، جبهه اول اوکراین از جنوب به حومه جنوبی و جنوبغربی شهر نزدیک میشد. نبرد شهری برلین از همین لحظه آغاز شد و به زودی به یکی از سختترین و ویرانگرترین تجربههای جنگ جهانی دوم تبدیل شد. ارتش سرخ که در استالینگراد و سایر نبردهای شهری تجربه اندوخته بود، با مشکلات جدیدی در برلین مواجه شد. خیابانهای باریک، ساختمانهای بلند، زیرزمینها، ایستگاههای مترو، کانالها و پلها، همگی به مواضع دفاعی آلمانیها تبدیل شده بودند. تانکهای شوروی در خیابانهای برلین به راحتی هدف نیروهای ضدتانک آلمانی قرار میگرفتند که از پنترفاست، موشکهای پانزرشرک و توپهای ضدتانک استفاده میکردند. برای مقابله با این تهدید، ارتش سرخ از تاکتیکهای خاصی استفاده کرد: حمله پیادهنظام با پشتیبانی نزدیک توپخانه سنگین، استفاده از گروههای تهاجمی کوچک برای پاکسازی ساختمان به ساختمان، استفاده از توپهای سنگین مستقیم برای تخریب ساختمانهای مستحکم، و استفاده از مهندسان برای منفجر کردن دیوارها و ایجاد مسیرهای جدید. نبرد برلین به نبردی بیرحم و فرسایشی تبدیل شد که در آن هر خیابان، هر ساختمان و هر زیرزمین به صحنه درگیری تبدیل میشد.
در ۲۲ و ۲۳ آوریل، حلقه محاصره برلین تنگتر شد. نیروهای شوروی از شرق و جنوب به عمق شهر نفوذ کردند و مناطق مسکونی، ایستگاههای راهآهن و مراکز صنعتی را تصرف کردند. بمباران مداوم توپخانهای و هوایی شوروی، زیرساختهای شهر را ویران کرد و زندگی غیرنظامیان را به وضعیت فاجعهباری کشاند. برق، آب، گاز و سیستم فاضلاب به سرعت از کار افتاد. بیمارستانها مملو از مجروحان بودند و کمبود شدید دارو، باند و خون وجود داشت. غیرنظامیان در پناهگاههای عمومی، زیرزمینها و ایستگاههای مترو پناه میگرفتند و در شرایط وحشتناک بهداشتی و غذایی زندگی میکردند. کمبود غذا و آب آشامیدنی، بیماریها را گسترش داد و مرگومیر غیرنظامیان را افزایش داد. در این شرایط، تبلیغات نازی همچنان از مقاومت تا آخرین نفر سخن میگفت و هرگونه صحبت از تسلیم یا عقبنشینی را خیانت میدانست. یوزف گوبلز، وزیر تبلیغات رایش، که به عنوان گاولایتر برلین نیز فعالیت میکرد، شخصاً مسئول بسیج نیروها و ایجاد روحیه مقاومت بود. او در سخنرانیها و اعلامیههای خود، از جنایات ادعایی ارتش سرخ علیه غیرنظامیان آلمانی سخن میگفت و مردم را به ایستادگی تشویق میکرد. اما این تبلیغات، به تدریج جای خود را به ناامیدی و وحشت داد. اعدامهای صحرایی توسط اساس و گشتهای نظامی ادامه داشت و دهها نفر که متهم به فرار یا شکستطلبی بودند، بدون محاکمه عادلانه اعدام شدند. با این حال، اراده جمعی مدافعان برلین در حال فروپاشی بود و تعداد فزایندهای از سربازان و غیرنظامیان به دنبال راهی برای تسلیم یا فرار بودند.
در ۲۴ آوریل، با پیشروی نیروهای شوروی از شمال و غرب برلین، حلقه محاصره شهر تقریباً کامل شد. در ۲۵ آوریل، واحدهای جبهه اول بلاروس و جبهه اول اوکراین در منطقه کتنیک در غرب برلین به یکدیگر رسیدند و محاصره کامل شهر را تکمیل کردند. در همان روز، در جنوب، در تورگاو در کنار رود البه، نیروهای آمریکایی و شوروی برای اولین بار به یکدیگر پیوستند و آلمان را به دو نیم تقسیم کردند. این دو رویداد همزمان، نماد فروپاشی نهایی رایش سوم بودند. از این پس، نبرد در برلین به دو جبهه اصلی تقسیم شد: نبرد در داخل شهر میان ارتش سرخ و پادگان محاصرهشده برلین، و نبرد در خارج از شهر میان نیروهای شوروی و ارتشهای آلمانی که تلاش میکردند به برلین کمک برسانند یا از محاصره فرار کنند. ژنرال والتر ونک، فرمانده ارتش دوازدهم آلمان که در غرب برلین مستقر بود، دستور گرفت تا از محور غربی به سمت برلین حمله کند و محاصره را بشکند. اما این حمله، که با نیروهای ناکافی و تدارکات محدود انجام شد، به سرعت متوقف شد و ارتش دوازدهم مجبور شد به سمت غرب عقبنشینی کند تا خود تسلیم آمریکاییها شود. ارتش نهم نیز که در جیب هالبه محاصره شده بود، در تلاش برای فرار به سمت غرب متلاشی شد. به این ترتیب، هرگونه امید به نجات برلین از بین رفت.
در داخل شهر، نبرد با شدت فزایندهای ادامه یافت. ارتش هشتم گارد شوروی به فرماندهی ژنرال واسیلی چویکوف، که در استالینگراد شهرت یافته بود، نقش محوری در نبرد شهری برلین داشت. تجربه چویکوف در استالینگراد باعث شد که او اهمیت گروههای تهاجمی کوچک، جنگ در ساختمانها و استفاده از توپخانه سنگین در فاصله نزدیک را به خوبی درک کند. نیروهای او از جنوب شرقی به سمت مرکز شهر پیشروی کردند و در نبردهای سنگین در نویکولن، تمپلهوف و شونبرگ شرکت کردند. در شمال و شرق، ارتش سوم ضربتی، ارتش پنجم ضربتی و ارتش ۴۷ نیز پیشروی میکردند. ارتشهای تانک گارد شوروی، اگرچه در آغاز برای نبرد شهری مناسب نبودند، اما با پشتیبانی پیادهنظام و مهندسان، در شکستن مواضع دفاعی آلمان مشارکت داشتند. در روزهای ۲۶ تا ۲۹ آوریل، نبرد به تدریج به سمت مرکز شهر و منطقه دولتی، شامل رایشتاگ، صدراعظمی جدید و پناهگاه هیتلر، کشیده شد. مقاومت آلمان در برخی مناطق، به ویژه در اطراف ایستگاه راهآهن آنهالت، باغ وحش و تیرگارتن، بسیار شدید بود. واحدهای وافناساس، به ویژه لشکر شارلمانی فرانسوی و لشکر نوردلند اسکاندیناویایی، در این مناطق تا آخرین نفر جنگیدند. این واحدها، که از نظر ایدئولوژیک به نازیسم متعهد بودند، هیچ امیدی به زنده ماندن در صورت تسلیم به شوروی نداشتند و ترجیح میدادند در نبرد بمیرند. با این حال، تصویر کلی نبرد برلین، برخلاف برخی روایتهای تبلیغاتی پس از جنگ، تصویری از مقاومت منسجم و قهرمانانه نبود، بلکه ترکیبی از مقاومت پراکنده، سردرگمی، فرارهای فردی و فروپاشی تدریجی ساختار فرماندهی بود.
در ۲۸ و ۲۹ آوریل، آخرین حلقههای مقاومت آلمان در مرکز برلین تحت فشار شدید قرار گرفتند. منطقه دولتی، شامل رایشتاگ، صدراعظمی، وزارتخانهها و ساختمانهای اداری، به آخرین دژ مدافعان تبدیل شده بود. در همین حال، آدولف هیتلر در پناهگاه زیرزمینی خود در زیر باغ صدراعظمی جدید، موسوم به فورربنکر، آخرین روزهای زندگی خود را سپری میکرد. ساختار پناهگاه شامل چندین اتاق کوچک، راهروها و یک اتاق نقشه بود که جلسات نظامی در آن برگزار میشد. هیتلر در این روزها به شدت بیمار، خسته و روانآشفته بود. او هنوز دستورات غیرواقعبینانه برای ضدحملات با واحدهای نابودشده صادر میکرد و اطرافیانش را به خیانت متهم میکرد. در ۲۹ آوریل، هیتلر با اوا براون، معشوقه دیرینه خود، ازدواج کرد. او همچنین وصیتنامه شخصی و سیاسی خود را تنظیم کرد. در وصیتنامه سیاسی، دریاسالار کارل دونیتس را به عنوان رئیسجمهور رایش، یوزف گوبلز را به عنوان صدراعظم و مارتین بورمان را به عنوان رئیس حزب منصوب کرد. در وصیتنامه شخصی، او تصمیم خود به خودکشی و عدم ترک برلین را اعلام کرد. این اسناد، که توسط منشیهای هیتلر تایپ و امضا شدند، در چند نسخه تهیه شدند و تلاشهایی برای ارسال آنها به خارج از برلین صورت گرفت که عمدتاً ناموفق بود. در همین روز، خبر اعدام بنیتو موسولینی توسط پارتیزانهای ایتالیایی و نمایش جسد او در میلان به اطلاع هیتلر رسید. این خبر، عزم هیتلر برای اجتناب از سرنوشت مشابه را تقویت کرد.
در ۳۰ آوریل ۱۹۴۵، نبرد در اطراف رایشتاگ و منطقه دولتی به اوج خود رسید. رایشتاگ، ساختمان پارلمان آلمان، از نظر نمادین برای هر دو طرف اهمیت فراوانی داشت. برای شوروی، تصرف رایشتاگ نماد پیروزی بر نازیسم بود و برای آلمانیها، حفظ آن نماد آخرین مقاومت. در ساعات بعدازظهر ۳۰ آوریل، نیروهای ارتش سوم ضربتی شوروی، پس از روزها نبرد سنگین در اطراف میدان کونیگسپلاتز و ساختمانهای مجاور، توانستند به ساختمان رایشتاگ وارد شوند. ساختمان رایشتاگ توسط تعداد کمی از مدافعان آلمانی، شامل واحدهای وافناساس، ملوانان و سربازان پراکنده، دفاع میشد. نبرد در داخل ساختمان، که راهروها، اتاقها و زیرزمینهای آن به مواضع دفاعی تبدیل شده بود، ساعتها ادامه یافت. در شب ۳۰ آوریل، پرچم سرخ شوروی بر فراز گنبد رایشتاگ برافراشته شد. اما داستان برافراشتن پرچم، برخلاف تصویر مشهور و تبلیغاتی، ساده نبود. عکس معروفی که توسط یوگنی خالدی ثبت شد و سربازی را در حال برافراشتن پرچم بر فراز ساختمان نشان میدهد، یک بازسازی تبلیغاتی بود که چند روز بعد انجام شد. در واقع، چندین پرچم در طول شب و روزهای بعد توسط گروههای مختلف بر فراز رایشتاگ نصب شد و مشخص نیست که نخستین پرچم توسط چه کسی و دقیقاً در چه ساعتی برافراشته شد. برخی منابع، این رویداد را به شب ۳۰ آوریل و برخی به ۱ مه نسبت میدهند. در تاریخنگاری رسمی شوروی، نام ملتون کانتاریا و میخائیل یگوروف به عنوان کسانی که پرچم را برافراشتند ثبت شده است، اما روایتهای دیگری نیز وجود دارد. آنچه مسلم است، این است که تصرف رایشتاگ یک پیروزی نظامی و نمادین مهم برای شوروی بود، اما جزئیات دقیق آن در میان مورخان مورد بحث است.
در همان ۳۰ آوریل، در پناهگاه زیرزمینی، آدولف هیتلر و اوا براون به زندگی خود پایان دادند. بر اساس شواهد تاریخی و بازجوییهای بعدی از شاهدان، هیتلر ابتدا همسرش اوا براون را که سم سیانور مصرف کرده بود، مشاهده کرد و سپس خودش با تپانچه به سر خود شلیک کرد. اجساد آنها توسط دستیاران به باغ صدراعظمی منتقل شد، با بنزین سوزانده شد و سپس بقایای آنها دفن شد. با توجه به فشار مداوم شوروی و عدم امکان خروج امن، این اقدام هیتلر، پایان قطعی رایش سوم را نشان میداد. خبر مرگ هیتلر به سرعت به فرماندهان ارشد در خارج از برلین منتقل شد و در نهایت در شب ۱ مه توسط رادیو آلمان اعلام شد، هرچند که در آن زمان به جای خودکشی، از «مرگ در نبرد» سخن گفته شد. در پناهگاه، پس از مرگ هیتلر، یوزف گوبلز به عنوان صدراعظم جدید رایش منصوب شد، اما او عملاً هیچ قدرتی نداشت. در ۱ مه، گوبلز و همسرش ماگدا، پس از مسموم کردن شش فرزند خود، خودکشی کردند. اجساد آنها نیز سوزانده شد، اما به دلیل کمبود بنزین، به طور کامل نسوختند و بعداً توسط نیروهای شوروی شناسایی شدند.
در روز ۱ مه، آخرین تلاشها برای شکستن محاصره برلین از سمت غرب و جنوب انجام شد، اما این تلاشها به دلیل برتری قاطع شوروی و نبود نیروی کافی، شکست خوردند. ژنرال هلموت وایدلینگ، فرمانده پادگان برلین، که در پناهگاه هیتلر حضور داشت، پس از مرگ هیتلر و خودکشی گوبلز، به این نتیجه رسید که ادامه مقاومت بیفایده است. در شب ۱ مه، مذاکراتی میان نمایندگان آلمان و ارتش هشتم گارد شوروی به فرماندهی چویکوف صورت گرفت، اما این مذاکرات به دلیل اصرار شوروی بر تسلیم بدون قید و شرط و عدم تمایل برخی افسران آلمانی، به نتیجه نرسید. صبح ۲ مه، ژنرال وایدلینگ، با درک ناامیدکننده بودن وضعیت، تصمیم به تسلیم گرفت. او دستور توقف مقاومت را صادر کرد و خود به ارتش سرخ تسلیم شد. در طول روز ۲ مه، مقاومت سازمانیافته در برلین به تدریج فروکش کرد، هرچند که درگیریهای پراکنده در برخی مناطق شهر تا چند روز ادامه یافت. تسلیم برلین به معنای پایان جنگ در سراسر اروپا نبود، اما نماد پایان رایش سوم بود. پس از سقوط برلین، دولت جانشین کارل دونیتس در فلنسبورگ در شمال آلمان تشکیل شد، اما این دولت تنها بر بخش کوچکی از قلمرو آلمان کنترل داشت و عملاً هیچ قدرتی نداشت. دونیتس تلاش کرد تا با مذاکره جداگانه با متفقین غربی، زمان بخرد و تا حد ممکن نیروهای آلمانی را به غرب منتقل کند، اما این تلاشها بینتیجه ماند. در ۷ مه ۱۹۴۵، در مقر فرماندهی آیزنهاور در رنس فرانسه، سند تسلیم بدون قید و شرط نیروهای مسلح آلمان توسط آلفرد یودل امضا شد. این سند، تسلیم نظامی کامل آلمان را در ۸ مه ساعت ۲۳:۰۱ به وقت اروپای مرکزی اعلام کرد. اما به دلیل فشار شوروی که خواستار یک مراسم رسمیتر در خاک تحت کنترل خود بود، در شب ۸/۹ مه ۱۹۴۵، مراسم امضای مجدد سند تسلیم در برلین-کارلسهورست، در مدرسه مهندسی سابق ارتش آلمان، برگزار شد. در این مراسم، فیلد مارشال ویلهلم کایتل، رئیس فرماندهی عالی ورماخت، سند تسلیم را در حضور مارشال گئورگی ژوکوف و نمایندگان متفقین غربی امضا کرد. این امضا، پایان رسمی جنگ جهانی دوم در اروپا را رقم زد.
نبرد برلین از نظر تلفات انسانی و تخریب مادی، یکی از ویرانگرترین نبردهای تاریخ بود. برآوردهای تلفات نظامی شوروی در عملیات برلین، شامل عملیات از ۱۶ آوریل تا ۲ مه، بسیار بالا است. برخی منابع تاریخی، مجموع کشتهشدگان، مفقودان و زخمیهای ارتش سرخ را در این دوره بین ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار نفر برآورد میکنند، اما این ارقام باید با احتیاط تفسیر شوند، زیرا تعریف دقیق «عملیات برلین» و محدوده جغرافیایی آن متفاوت است. تلفات آلمانی نیز به شدت بالا بود. دهها هزار سرباز آلمانی در نبردهای اطراف برلین، در شهر و در جیب هالبه کشته یا زخمی شدند و صدها هزار نفر به اسارت ارتش سرخ درآمدند. تلفات غیرنظامیان برلین نیز بسیار سنگین بود. بمبارانهای توپخانهای و هوایی، نبردهای خیابانی، کمبود غذا و آب، بیماریها و خودکشیهای متعدد، جان دهها هزار غیرنظامی را گرفت. برآورد دقیق تلفات غیرنظامیان برلین در این دوره دشوار است و ارقام موجود در منابع مختلف بین ۲۰ تا ۱۰۰ هزار نفر متغیر است. این اختلافات به دلیل نبود آمار دقیق رسمی، هرجومرج ناشی از فروپاشی اداری و تفاوت در تعریف «تلفات نبرد» است. علاوه بر این، موضوع خشونتهای جنسی علیه زنان آلمانی توسط سربازان ارتش سرخ، یکی از تلخترین و بحثبرانگیزترین ابعاد نبرد برلین است. پژوهشهای تاریخی مستند، به ویژه آثار مورخانی مانند آنتونی بیور و نورمن نایمارک، نشان میدهند که در ماههای پایانی جنگ و پس از آن، خشونتهای جنسی گستردهای توسط برخی سربازان شوروی علیه زنان آلمانی رخ داد. تعداد دقیق قربانیان این خشونتها مشخص نیست و برآوردها بسیار متفاوت است. برخی مورخان بر این باورند که این خشونتها بازتابی از خشم انباشتهشده سربازان شوروی از جنایات آلمان نازی در اتحاد جماهیر شوروی بود، اما این موضوع به هیچ وجه این جنایات را توجیه نمیکند. مهم است که این پدیده به دور از افسانهسازی یا انکار، به عنوان بخشی تلخ از تاریخ جنگ جهانی دوم مورد بررسی قرار گیرد.
نبرد برلین از نظر نظامی، تاکتیکی و سیاسی درسهای متعددی برای تاریخنگاران و استراتژیستها دارد. از نظر نظامی، این نبرد نشان داد که جنگ شهری حتی در شرایطی که مدافعان از نظر کمی و کیفی ضعیفتر باشند، میتواند بسیار پرهزینه و فرسایشی باشد. استفاده از توپخانه سنگین در خیابانها، گروههای تهاجمی کوچک و مهندسان برای تخریب ساختمانها، از تاکتیکهای مؤثر ارتش سرخ در این نبرد بود. از نظر سیاسی، تصرف برلین توسط ارتش سرخ، نه تنها پایان نظامی رایش سوم را رقم زد، بلکه موقعیت شوروی را در معادلات پس از جنگ به شدت تقویت کرد. تقسیم برلین به چهار بخش اشغالی و سپس تقسیم آلمان به دو کشور، مستقیماً از پیامدهای این نبرد بود. در تاریخنگاری شوروی و پس از آن روسی، نبرد برلین به عنوان اوج پیروزی در جنگ بزرگ میهنی و نماد رهایی اروپا از فاشیسم گرامی داشته شده است. در تاریخنگاری غربی و آلمانی، این نبرد به عنوان تراژدی فروپاشی یک ملت و پایان یک رژیم جنایتکار مورد بررسی قرار میگیرد. هر دو روایت، اگرچه از زاویههای مختلف به موضوع نگاه میکنند، اما در یک نکته اشتراک دارند: نبرد برلین یکی از بزرگترین و تعیینکنندهترین رویدادهای قرن بیستم بود که پایان جنگ جهانی دوم در اروپا را رقم زد و جهان را وارد دوران جدیدی از تقابل ایدئولوژیک و تقسیم ژئوپلیتیک کرد. بررسی دقیق و مستند این نبرد، با اتکا به اسناد نظامی، خاطرات شاهدان، پژوهشهای دانشگاهی و تحلیلهای مورخان متخصص، برای درک کامل تاریخ قرن بیستم ضروری است. این نبرد، فراتر از روایتهای تبلیغاتی و افسانهسازیهای قهرمانانه، نشاندهنده واقعیت تلخ و پیچیده جنگ است: ویرانی، رنج انسانی، تصمیمهای نادرست، شجاعت و ترس، و در نهایت، فروپاشی یک نظام سیاسی که بر پایه خشونت و ایدئولوژی نژادپرستانه بنا شده بود.