
در سپتامبر ۱۹۴۴، پس از پیشروی سریع ارتشهای متفقین از نرماندی به سوی فرانسه و بلژیک، نیروهای آمریکایی به مرزهای غربی آلمان رسیدند. در این مرحله، لشکر یکم پیادهنظام آمریکا در چارچوب سپاه هفتم ارتش اول آمریکا در برابر منطقه آخن قرار گرفت و لشکر سوم زرهی نیز در جناح جنوبی آن وارد عمل شد. عملیات متفقین در این بخش از جبهه با دشواریهای تدارکاتی همراه بود، اما مسئله اصلی در برابر نیروهای آمریکایی رسیدن به سامانه استحکامات آلمان موسوم به «خط زیگفرید» یا «دیوار غربی» بود. آخن درون مجموعهای از خطوط دفاعی قرار گرفته بود که در جنوب و شرق شهر با استحکامات، موانع ضدتانک، میدانهای مین، مواضع بتنی و سنگرهای مسلسل پشتیبانی میشد. در جنوب شهر نیز جنگل شهری آخن قرار داشت و در فاصلهای دورتر از آن جنگل هورتگن امتداد مییافت. در بخش شرقی و شمال شرقی شهر، زمینهای مرتفعی مانند تپههای نزدیک اِلِندورف، فِرلائوتِنهایده، راولسبرگ و لوسبرگ بر مسیرهای منتهی به آخن مسلط بودند. خود شهر در ناحیهای نسبتاً گود قرار داشت و لوسبرگ در شمال آن از نقاط مرتفع مهم شهر به شمار میآمد.
در روزهای پیش از آغاز عملیات، دفاع آلمان در این منطقه یک نیروی یکپارچه و پرقدرت متعارف نبود. بخشی از واحدهای آلمانی از نبردهای قبلی در فرانسه بهشدت فرسوده شده بودند و بخشی دیگر از واحدهای قلعهای، نیروهای سرزمینی و عناصر جایگزین و اداری تشکیل شده بودند که بهتدریج برای پر کردن خطوط دفاعی وارد منطقه شدند. سپاه هشتاد و یکم آلمان به فرماندهی ژنرال فریدریش آوگوست شاک مسئول بخش مهمی از جبهه در برابر سپاه هفتم آمریکا بود. در حوالی آخن، لشکر صد و شانزدهم زرهی آلمان که فرماندهی آن با ژنرال گرهارد گراف فون شورین بود، در آن زمان یکی از یگانهای اصلی مرتبط با دفاع از شهر به شمار میرفت. این لشکر در بازگشت از فرانسه بهشدت کاهش یافته بود. در منابع مختلف درباره تعداد دقیق تانکهای عملیاتی آن در روزهای آغازین اختلاف وجود دارد، اما بر سر این موضوع توافق وجود دارد که شمار تانکهای آن بسیار پایینتر از سازمان اسمی یک لشکر زرهی بود. در کنار آن، عناصر لشکر نهم زرهی و یگانهای دیگری مانند لشکر سیصد و پنجاه و سوم پیادهنظام و یگانهای قلعهای و لوفتوافه در دفاع منطقه حضور داشتند.
در ۱۱ سپتامبر، فرمانده سپاه هفتم، ژنرال ج. لاوتن کالینز، اجازه داد عملیات شناسایی در زور آغاز شود. این عنوان در عمل به معنای یک حمله محدود اما جدی برای آزمودن خط دفاعی آلمان بود. قرار بود لشکر یکم پیادهنظام در جناح نزدیکتر به خود شهر و لشکر سوم زرهی در محور جنوبی، بهویژه در ناحیهای که بعدها «دالان اشتولبرگ» نام گرفت، راهی برای شکستن خط زیگفرید پیدا کنند. هدف اولیه لزوماً ورود مستقیم به خیابانهای آخن نبود. فرماندهان آمریکایی امیدوار بودند با عبور از استحکامات، شهر را دور بزنند یا دستکم آن را از سمت شرق و جنوب منزوی کنند.
در ۱۲ سپتامبر، لشکر یکم پیادهنظام و لشکر سوم زرهی وارد نبرد شدند. در جناح زرهی، لشکر سوم زرهی نیروهای خود را میان دو فرماندهی رزمی اصلی تقسیم کرده بود. یکی از این فرماندهیها به سوی اوبِرفورستباخ و دیگری به سوی روتگن حرکت کرد. همزمان واحدهای پیاده لشکر یکم در مسیرهای نزدیکتر به آخن پیشروی کردند. در جنگل شهری آخن و در اطراف مواضع خط شارنهورست، برخورد با سنگرها و مواضع دفاعی آلمان آغاز شد. در محور زرهی نیز جادهها با موانع ضدتانک، دهانههای ایجادشده در مسیر، مین و مواضع آتش پوشانده شده بود و پیشروی برخی ستونها کند شد. منابع رسمی ارتش آمریکا ثبت کردهاند که نیروهای لشکر سوم زرهی در همان روزهای نخست در برخی نقاط با مقاومت شدید روبهرو شدند و پیشروی اولیه در چند محور متوقف شد.
در شب ۱۲ به ۱۳ سپتامبر، وضعیت شهر آخن نیز تحت تأثیر نزدیک شدن نیروهای آمریکایی قرار گرفت. بخشی از مقامهای حزبی و اداری خواستار تخلیه شهر شدند و شمار زیادی از ساکنان پیشتر شهر را ترک کرده بودند. در گزارشهای تاریخی آمده است که در همان روزها تلاش گستردهای برای خروج غیرنظامیان از آخن انجام شد. ژنرال فون شورین که برای برعهده گرفتن مسئولیت دفاع از منطقه وارد شهر شده بود، با وضعیت آشفتهای روبهرو شد. درباره اقدامات و تصمیمهای او در این روزها در منابع آلمانی و آمریکایی روایتهای متفاوتی وجود دارد و برخی روایتهای پساجنگ نیز بهطور مبالغهآمیز نقش او را در جلوگیری از تخریب شهر برجسته کردهاند. اسناد رسمی بعدی نشان میدهند که تخلیه جمعیت در جریان بود و فون شورین با بخشی از اقدامات آن مخالفت کرد. در همین زمان، عناصر آلمانی برای ضدحمله علیه رخنه آمریکایی در جنوب شهر سازمان داده شدند.
در ۱۳ سپتامبر، نبرد در جنوب آخن شدت گرفت. نیروهای آلمانی برای بستن رخنههای ایجادشده در منطقه براندنبرگ و بازگرداندن خط مقدم وارد عمل شدند. گردانهای قلعهای لوفتوافه و عناصر لشکر صد و شانزدهم زرهی در این تلاشها شرکت داشتند. واحدهای زرهی آلمان در بعدازظهر برای ضدحمله حرکت کردند و پیشروی نیروهای آمریکایی در برخی نقاط را متوقف کردند. همزمان، لشکر سوم زرهی در دالان اشتولبرگ به سمت روت و سایر مواضع خط زیگفرید حمله کرد. در جنوب روت، نیروهای آمریکایی تعدادی از سنگرهای آلمانی را شکستند و در جایی از خط اصلی دفاعی رخنه ایجاد کردند، اما ضدحملهها و موانع موجود از تبدیل آن رخنه به یک شکاف پایدار جلوگیری کرد. تا پایان روز، پیشروی آمریکاییها در چند نقطه متوقف شده بود.
در ۱۴ سپتامبر، فشار اصلی در جنوب و جنوب شرقی آخن ادامه یافت. هنگ شانزدهم پیادهنظام از لشکر یکم به خط شارنهورست حمله کرد و در چند نقطه از مواضع بتنی عبور کرد. هنگ هجدهم پیادهنظام نیز در جنگل شهری آخن وارد عمل شد و عناصر آن به سمت ارتفاعات جنوبی و جنوب غربی شهر حرکت کردند. هنگ بیست و ششم پیادهنظام که یکی از گردانهایش در پشتیبانی از لشکر سوم زرهی بهکار گرفته شده بود، پشت سر دیگر واحدها حرکت میکرد و به تدریج در جنوب و جنوب شرقی شهر مستقر میشد. در همین روز، همکاری تانکهای لشکر سوم زرهی با پیادهنظام برای منهدم کردن مواضع بتنی و ایجاد گذرگاه از موانع ضدتانک افزایش یافت.
در ۱۵ سپتامبر، پیشروی آمریکا در بخش جنوبی به نقاط نزدیکتر به خود آخن رسید. نیروهای هنگ شانزدهم پیادهنظام وارد اِلِندورف شدند و سپس بر ارتفاعات شرق و شمال شرقی آن مستقر شدند. در همان زمان، واحدهای زرهی لشکر سوم در دالان اشتولبرگ به سمت مواضع مستحکمتر موسوم به خط شیل حرکت کردند. در منطقه گایسبرگ، بخشی از ستونهای زرهی آمریکا با آتش مستقیم توپهای تهاجمی آلمان روبهرو شدند. در یک درگیری ثبتشده، هشت تانک آمریکایی از یک مانع جادهای عبور کرده بودند که چند قبضه توپ تهاجمی آلمانی از مواضع مخفی بر روی آنها آتش گشودند و شش تانک در مدت کوتاهی منهدم شد. در ادامه همان روز، واحدهای پیاده برای کمک به زرهی وارد نبرد شدند و خط دفاعی آلمان در چند موضع عقب رانده شد، اما نبرد پایان نیافت. در نتیجه همین فشارها، خطوط آمریکایی در جنوب و شرق آخن به شکل یک قوس ناقص در اطراف شهر درآمد.
در این مرحله، فرماندهی آلمان بهتدریج نیروهای تازهتری را وارد منطقه کرد. لشکر دوازدهم پیادهنظام آلمان که نسبت به برخی یگانهای فرسوده قبلی منسجمتر و مجهزتر بود، در ۱۶ سپتامبر وارد نبرد شد. عناصر هنگ بیست و هفتم نارنجکانداز آن علیه مواضع هنگ شانزدهم پیادهنظام در ارتفاعات شرق آخن، بهویژه منطقهای که بعدها «خطالرأس داوسون» نام گرفت، حمله کردند. گروهان جی به فرماندهی کاپیتان جوزف تی. داوسون و گروهان آی به فرماندهی کاپیتان کیمبال ریچموند در این مواضع باقی ماندند و طی روزهای بعد چندین ضدحمله آلمانی را دفع کردند. درباره آغاز دقیق بعضی از ضدحملهها میان منابع اختلاف وجود دارد. یادداشتهای داوسون و بعضی روایتهای پساجنگ آغاز یکی از ضدحملههای اصلی را در ۱۶ سپتامبر قرار میدهند، در حالی که پژوهشهای دیگری بر اساس خاطرات و اسناد آن را به ۱۸ سپتامبر نسبت دادهاند؛ ازاینرو تاریخ واحدی را نمیتوان بدون قید بهعنوان زمان قطعی همه مراحل آن حمله تعیین کرد.
در روزهای ۱۷ تا ۱۹ سپتامبر، مواضع آمریکایی در ارتفاعات شرق آخن هدف حملات متوالی آلمان قرار گرفت. نیروهای لشکر دوازدهم پیادهنظام و دیگر عناصر وابسته به سپاه هشتاد و یکم تلاش کردند مواضع بهدستآمده را پس بگیرند و ارتباط میان مواضع آلمان در جنوب، شرق و خود شهر را حفظ کنند. نیروهای آمریکایی نیز با آتش توپخانه و پشتیبانی زرهی و پیادهنظام خطوط خود را حفظ کردند. در بخش جنوبی، لشکر سوم زرهی و عناصر لشکر نهم پیادهنظام همچنان درگیر پاکسازی مواضع خط شیل و مناطق جنگلی و ارتفاعی بودند. در همین زمان روشن شد که پیشروی اولیه آمریکا به شکافی تعیینکننده در خط دفاعی آلمان تبدیل نشده است.
در ۲۰ و ۲۱ سپتامبر، درگیریها در اطراف قوس جنوبی و شرقی ادامه داشت، اما روند عملیات بزرگتر سپاه هفتم به علت مقاومت آلمان، کمبود مهمات و دشواریهای تدارکاتی متوقف شد. در ۲۲ سپتامبر، ژنرال کورتنی هاجز فرمانده ارتش اول آمریکا عملاً بیشتر عملیات تهاجمی در جبهه خود را متوقف کرد. لشکر یکم پیادهنظام دیگر تلاش نمیکرد فوراً وارد آخن شود و سپاه نوزدهم نیز عملیات برنامهریزیشده خود را در شمال شهر به تعویق انداخت. این توقف تا پایان سپتامبر ادامه یافت. در این فاصله، سازمان نیروهای آمریکایی تغییر کرد، واحدها استراحت کردند و حمله تازهای برای بستن حلقه پیرامون آخن طراحی شد.
در اواخر سپتامبر، دفاع آلمان نیز تغییر کرده بود. نیروهای تازهتر به منطقه رسیده بودند و مسئولیت مستقیم شهر دیگر صرفاً بر دوش لشکر صد و شانزدهم زرهی نبود. لشکر دویست و چهل و ششم نارنجکانداز خلق به فرماندهی سرهنگ گرهارد ویلک مسئولیت اصلی دفاع از خود آخن را گرفت و لشکر صد و شانزدهم زرهی برای بازسازی و استفاده در نبردهای بعدی جابهجا شد. در پیرامون شهر، یگانهایی مانند لشکر صد و هشتاد و سوم نارنجکانداز خلق، لشکر دوازدهم پیادهنظام و عناصر لشکر چهل و نهم پیادهنظام در بخشهای مختلف جبهه حضور داشتند. همزمان لشکر سوم نارنجکانداز زرهی و عناصر دیگری نیز برای تقویت منطقه آماده میشدند. ساختار دقیق نیروها در روزهای مختلف یکسان نبود و اسناد آلمانی نشان میدهند که برخی هنگها و گردانها موقتاً از لشکرهای خود جدا و به بخشهای دیگر اعزام شده بودند.
در ۲ اکتبر، عملیات تازهای آغاز شد. این بار سپاه نوزدهم آمریکا در شمال آخن حمله اصلی را شروع کرد. لشکر سیام پیادهنظام به فرماندهی سرلشکر لیلند هابز در امتداد جبههای وسیع از حوالی گایلِنکیرشن تا شمال آخن به سمت شرق و سپس جنوب پیشروی میکرد. هنگهای ۱۱۷ و ۱۱۹ پیادهنظام در خط اول حمله قرار داشتند و هنگ ۱۲۰ در ذخیره بود. لشکر بیست و نهم پیادهنظام وظیفه پوشش جناح چپ را بر عهده داشت. عناصر لشکر دوم زرهی نیز برای بهرهبرداری از رخنه و پیشروی سریعتر در اختیار عملیات قرار گرفتند. حمله از میان مواضع زیگفرید و منطقهای صنعتی و روستایی که دهکدهها، تپههای خاکستر زغالسنگ، راهآهن، موانع بتنی و مواضع ضدتانک در آن پراکنده بود، آغاز شد.
در روز ۳ اکتبر، نبرد در اطراف اوباخ و دیگر مواضع شمالی شدت گرفت. نیروهای لشکر سیام در برابر سنگرهای مستحکم و ضدحملههای آلمان پیش رفتند و برخی روستاها و مواضع را به دست گرفتند. در ۴ اکتبر، اوباخ به یکی از نقاط اصلی درگیری تبدیل شد و نیروهای آلمانی تلاش کردند پیشروی هنگ ۱۱۹ پیادهنظام را متوقف کنند. گزارشهای تاریخی نشان میدهند که ضدحمله آلمان در همان روز با حضور عناصر مختلفی از یگانهای حاضر در منطقه انجام شد و بخشی از حمله بهدلیل آتش توپخانه خودی دچار اختلال شد. با وجود آن، درگیری در خود اوباخ ادامه یافت و در نهایت نیروهای آمریکایی تا بعدازظهر کنترل آن را به دست آوردند. در همان شب، فرماندهان آلمانی منطقه از فرماندهی بالاتر درخواست نیروی کمکی کردند، زیرا پیشروی آمریکاییها در شمال آخن ادامه داشت.
در ۵ اکتبر، تمرکز حمله لشکر سیام به سمت جنوب تغییر کرد. هنگ ۱۱۹ پیادهنظام با پشتیبانی گردان سوم از هنگ ۱۲۰ از میان مناطق جنگلی به سمت جنوب پیش رفت. در ساعت ۱۳:۳۰، یگان زرهی از لشکر دوم زرهی از رود وورم عبور کرد و از خطوط هنگ ۱۱۷ عبور کرد تا پیشروی به سمت شرق را ادامه دهد. با نزدیکتر شدن نیروهای سپاه نوزدهم به شمال آخن، فشار بر دفاع آلمان افزایش یافت و ارتباط زمینی میان شهر و برخی مواضع شمالی دشوارتر شد.
در صبح ۶ اکتبر، آلمان یکی از شدیدترین ضدحملههای خود در این بخش از نبرد را اجرا کرد. چهار سنگر بتنی بازپس گرفته شد و گردان دوم هنگ ۱۱۹ پیادهنظام مجبور شد حدود ۸۰۰ یارد، یعنی نزدیک به ۷۳۰ متر، عقب برود و تلفات قابل توجهی متحمل شود. اما تا پایان روز، نیروهای آمریکایی مواضع اولیه خود را دوباره به دست آوردند. در جریان این نبرد، ستونهای آمریکایی به تدریج به سمت جنوب حرکت کردند و حلقه شمالی محاصره آخن را شکل دادند. تا ۶ و ۷ اکتبر، بخش عمدهای از مواضع نخستین خط زیگفرید در ناحیه حمله سپاه نوزدهم شکسته شده بود و نیروهای آمریکایی در عمق بیشتری از خاک آلمان قرار گرفته بودند.
در ۷ اکتبر، در حالی که حلقه شمالی هنوز کاملاً بسته نشده بود، عناصر آلمانی در اطراف آخن برای جلوگیری از اتصال سپاه نوزدهم و سپاه هفتم تلاش کردند. در همین زمان، لشکر یکم پیادهنظام دستور گرفت حملهای تازه به سمت شمال انجام دهد. هدف این حمله تصرف ارتفاعات و روستاهایی بود که بین مواضع جنوب شهر و نیروهای سپاه نوزدهم قرار داشتند. هنگ هجدهم پیادهنظام مأموریت اصلی این بخش را بر عهده گرفت و برای نبرد با سنگرهای بتنی و موانع موجود، نیروهای مهندسی، تانکهای شرمن، تانکشکنها و توپهای خودکششی در اختیار آن قرار گرفت.
در نخستین ساعات ۸ اکتبر، هنگ هجدهم پیادهنظام حمله خود را آغاز کرد. گردان دوم هنگ هجدهم مأمور پاکسازی ورلائوتنهایده شد و گردان سوم به سمت تپه ۱۹۲ حرکت کرد. اما شناختهشدهترین درگیری این روز در «کروسیفیکس هیل» یا تپه ۲۳۹ رخ داد؛ ارتفاعی که به علت صلیب بزرگ نصبشده بر آن به این نام مشهور شد. گروهان سی از گردان یکم، هنگ هجدهم، به فرماندهی کاپیتان بابی ای. براون، همراه با نیروهای دیگر به این ارتفاع حمله کرد. مواضع بتنی و سنگرهای آلمان امکان عبور مستقیم پیادهنظام را دشوار کرده بود و از مواد منفجره، شعلهافکن، گلولههای ضدتانک و تیمهای ویژه برای نزدیک شدن به سنگرها استفاده شد. براون در جریان حمله چندین بار زخمی شد و به رهبری واحد خود ادامه داد؛ بعدها برای اعمال همان روز نشان افتخار کنگره به او اعطا شد.
نبرد تپه کروسیفیکس در همان روز پایان نیافت. نیروهای آمریکایی پس از ورود به مواضع سنگری مجبور شدند یکی پس از دیگری سنگرها را پاکسازی کنند و در بعضی نقاط درگیری در فاصله بسیار نزدیک ادامه داشت. توپهای خودکششی ۱۵۵ میلیمتری، تانکشکنها و تانکها برای شلیک مستقیم به سنگرهای مستحکم وارد عمل شدند. در ورلائوتنهایده نیز نیروهای پیادهنظام با مقاومت آلمان روبهرو شدند. هدف حمله فقط تصرف یک روستا نبود، بلکه باز کردن راه برای ادامه محاصره از جنوب و رسیدن به ارتفاعات شمال شرقی شهر بود.
در ۹ اکتبر، نیروهای آلمانی بار دیگر برای بازپسگیری مواضع از دسترفته وارد عمل شدند. گردان دوم هنگ شانزدهم پیادهنظام آمریکا در ورلائوتنهایده چندین تلاش آلمان را برای شکستن خط خود دفع کرد. نیروهای لشکر یکم پیادهنظام در همان حال از ارتفاعات تصرفشده به سمت هدفهای بعدی پیش رفتند و نیروهای آلمانی در منطقه شمالی شهر تلاش کردند راه ارتباطی میان آخن و نیروهای بیرونی را باز نگه دارند. تا پایان این روز، مواضع ورلائوتنهایده، کروسیفیکس هیل و ارتفاعات مرتبط با این محور در اختیار آمریکا بود و حلقه محاصره نسبت به چند روز پیش بسیار کاملتر شده بود.
در ۱۰ اکتبر، ژنرال هیوْبنر از لشکر یکم پیادهنظام تصمیم گرفت از فرماندهی آخن تسلیم بیقیدوشرط را بخواهد. فرستادگان آمریکایی پیامی را به داخل شهر بردند که در آن مهلتی بیستوچهارساعته برای تسلیم تعیین شده بود و در صورت رد آن، استفاده گسترده از توپخانه و نیروی هوایی علیه شهر هشدار داده شد. در آن زمان سرهنگ دوم ماکسیمیلیان لِیِر از فرماندهان لشکر دویست و چهل و ششم نارنجکانداز خلق مسئول مستقیم شهر بود. ژنرال گرهارد ویلک، فرمانده این لشکر، اندکی بعد وارد آخن شد و فرماندهی دفاع شهر را عملاً در دست گرفت. در منابع درباره لحظه دقیق تغییر مسئولیت لِیِر و ویلک جزئیاتی متفاوت ثبت شده، اما روشن است که پاسخ به ضربالاجل آمریکایی منفی بود.
در ۱۱ اکتبر، تهدید حمله هوایی و توپخانهای عملی شد. چهار گروه شکاری تاکتیکی متشکل از حدود ۳۰۰ هواپیما در حمله به آخن شرکت کردند و طبق تاریخ رسمی ارتش آمریکا، حدود ۶۲ تن بمب بر شهر فروریخته شد. در همان زمان، ۱۲ گردان توپخانه لشکر و سپاه نزدیک به ۵۰۰۰ گلوله علیه شهر شلیک کردند که مجموع وزن مهمات انفجاری آنها حدود ۱۶۹ تن گزارش شده است. در بعضی منابع ثانویه، تاریخ و نحوه محاسبه برخی از این بمبارانها به شکل متفاوتی آمده است، اما گزارش رسمی لشکر یکم و تاریخ رسمی کارزار، حمله هوایی گسترده و آتش توپخانه سنگین این مرحله را تأیید میکنند. بمباران نتوانست همه مواضع دفاعی آلمان را از بین ببرد و هنوز بخشهای بزرگی از شهر قابل دفاع بود.
در همین روز، نیروهای آلمانی در خارج از شهر تلاش کردند عملیات محاصره را بشکنند. لشکر سیام پیادهنظام در شمال با ضدحملههای آلمان مواجه شد و نیروهای آمریکایی مجبور بودند همزمان با پیشروی جنوب خود، جبههای رو به شرق را نیز نگه دارند. بخشی از نیروهای آلمانی از یگانهای زرهی و نارنجکانداز زرهی تشکیل میشدند و هدف آنها باز کردن راهی به سوی آخن و حفظ امکان ورود نیرو و مهمات به شهر بود. ارتباط میان شهر و منطقه شمال شرقی هنوز بهطور کامل قطع نشده بود.
در ۱۲ اکتبر، هنگ بیست و ششم پیادهنظام از لشکر یکم پیادهنظام وارد مرحله اصلی عملیات برای تصرف خود شهر شد. گردان سوم، به فرماندهی سرهنگ دوم جان تی. کورلی، در ساعت ۱۱ حمله خود را آغاز کرد. این حمله از شرق به غرب، تقریباً در مسیری خلاف حرکت اولیه لشکر، پیش رفت. واحدهای آمریکایی در جنوب شرقی شهر از ساختمانهای صنعتی و راهآهن عبور کردند و به سمت منطقه شهری حرکت کردند. همزمان، آلمان نیروهای بیشتری برای مقابله وارد میدان کرد. عناصر لشکر صد و شانزدهم زرهی و لشکر سوم نارنجکانداز زرهی در نبردهای بیرون شهر و نزدیک شمال و شرق آخن مشارکت داشتند و تلاش کردند راه اتصال سپاه هفتم و نوزدهم را باز نگه دارند. در برخی منابع تعداد تانکهای عملیاتی لشکر صد و شانزدهم در این مرحله ۴۱ دستگاه ذکر شده است، اما این رقم مربوط به یک مقطع مشخص از بازسازی لشکر است و نباید به تمام روزهای نبرد تعمیم داده شود.
در ۱۳ اکتبر، گردان دوم هنگ بیست و ششم، به فرماندهی سرهنگ دوم دِریل ام. دانیل، در ساعت ۸:۳۰ حمله خود را به داخل بخش مرکزی شهر آغاز کرد و گردان سوم در جناح دیگر حرکت میکرد. از این روز، نبرد به معنای واقعی کلمه وارد محیط شهری شد. پیشروی دیگر با کیلومتر و دهها کیلومتر سنجیده نمیشد؛ تعداد ساختمانها و بلوکهای تصرفشده معیار حرکت بود. هر گروهان محدودهای مشخص داشت و قرار بود ساختمانهای منطقه خود را یکییکی پاکسازی کند. راهآهن، کارگاهها، خانهها، زیرزمینها، دیوارهای سنگی و خیابانهای پر از آوار، مسیر حرکت را محدود میکردند. نیروهای آلمانی از ساختمانها، زیرزمینها، پناهگاههای عمومی و شبکه فاضلاب استفاده میکردند. گزارش هنگ بیست و ششم اشاره میکند که مدافعان از فاضلاب برای حرکت و ظاهر شدن در پشت خطوط پیشرو استفاده کردند و نیروهای آمریکایی برای جلوگیری از این حرکت مجبور شدند منهولها را باز کنند و مسیرهای زیرزمینی را با نارنجک و موانع مسدود کنند.
ساختمانهای آخن در بسیاری از نقاط آنقدر دیوارهای ضخیمی داشتند که شلیک مستقیم تانک و تانکشکن همیشه برای فرو ریختن آنها کافی نبود. به همین دلیل، توپهای خودکششی ۱۵۵ میلیمتری که برای شلیک مستقیم وارد میدان شده بودند، اهمیت ویژهای یافتند. در ۱۴ اکتبر، یکی از این توپها به ساختمانی که در برابر آتش تانک و تانکشکن مقاومت کرده بود شلیک کرد و گزارش هنگ ثبت کرد که ساختمان با یک اصابت فرو ریخت. پس از مشاهده این نتیجه، یک توپ ۱۵۵ میلیمتری دیگر نیز در اختیار گردان دوم قرار گرفت. در کنار آنها از دینامیت، مهمات نارنجکانداز، بازوکا و شعلهافکن برای ایجاد شکاف در دیوارها و عبور پیادهنظام از ساختمان به ساختمان استفاده میشد. هدف عملی این روش آن بود که سربازان آمریکایی مجبور نباشند در خیابانهای باز زیر آتش حرکت کنند.
در همین روزها، نبرد در داخل شهر با نبرد برای جلوگیری از باز شدن حلقه محاصره در شرق آخن همزمان بود. هنگ بیست و ششم تنها از دو گردان اصلی برای حمله شهری استفاده میکرد، زیرا گردان یکم این هنگ پیشتر در نبردهای خارج شهر بهشدت فرسوده شده و در نقش ذخیره قرار گرفته بود. به همین دلیل، هر گردان و حتی هر گروهان مجبور بود بخشهایی از شهر را که معمولاً برای واحدهای بزرگتر تعیین میشد به تنهایی تصرف کند. پشتیبانی تانک، تانکشکن، مهندسی رزمی، توپخانه و هواگردهای تاکتیکی در این مرحله بهصورت مستمر به کار گرفته شد.
در ۱۵ اکتبر، آلمان یک ضدحمله مهم در سمت شرق و شمال شرقی شهر انجام داد تا مواضع آمریکایی روی ارتفاعات و مسیرهای ارتباطی باز شود. گروهان جی و گروهان آی هنگ شانزدهم پیادهنظام در «خطالرأس داوسون» با فشار شدیدی روبهرو شدند. نیروهای زرهی آلمان توانستند بخشی از مواضع گروهان آی را موقتاً درنوردند. پشتیبانی هوایی نزدیک آمریکا نیز برای ضربه زدن به نیروهای آلمانی وارد عمل شد. در همین حال، در خود شهر، نیروهای هنگ بیست و ششم به سمت منطقه فارویْک پارک و ساختمانهای اطراف آن پیش رفتند. یکی از سنگرهای عظیم زیرزمینی در همین نبرد کشف شد که بعدها مشخص شد بیش از ۲۰۰ سرباز آلمانی و بیش از ۱۰۰۰ غیرنظامی در آن پناه گرفته بودند. این سازه یک پناهگاه حمله هوایی چندطبقه با دیوارهای بسیار ضخیم بود.
در ۱۶ اکتبر، وضعیت محاصره تغییر مهمی کرد. هنگ ۱۱۹ پیادهنظام از لشکر سیام، در جریان حرکت خود به سمت جنوب، یک گشت دهنفره را به فرماندهی گروهبان فرانک ای. کاروِل اعزام کرد تا با نیروهای هنگ هجدهم پیادهنظام لشکر یکم تماس برقرار کند. این گشت در منطقه راولسبرگ به نیروهای آمریکایی رسید. گروهبان کاروِل زخمی شد اما گشت را مأمور به ادامه حرکت کرد و تماس با نیروهای طرف مقابل برقرار شد. از نظر جغرافیایی، این تماس به معنای بسته شدن حلقه اصلی پیرامون آخن بود، هرچند لوسبرگ هنوز در اختیار کامل آمریکا قرار نداشت و نیروهای آلمانی و دیدهبانان آنها در آن ارتفاع حضور داشتند. بنابراین محاصره کامل شهر به صورت یک خط کاملاً استوار در این ساعت شکل نگرفته بود و خود منابع نیز بر شکنندگی این اتصال تأکید میکنند.
در همان ۱۶ اکتبر، ژنرال هوبنر به هنگ بیست و ششم دستور داد پیشروی خود را برای مدتی متوقف کند، زیرا در شرق شهر نیروهای آمریکایی هنوز با حملات آلمان درگیر بودند و لازم بود نیروهای تقویتی برای نبرد شهری آماده شوند. توقف به معنای پایان درگیری نبود. در داخل شهر، واحدهای هنگ بیست و ششم همچنان در ساختمانها مستقر بودند و آتش متقابل ادامه داشت. در شمال و شمال شرقی نیز نیروهای آلمانی برای برهم زدن اتصال سپاههای هفتم و نوزدهم به حملههای محدود ادامه دادند.
در ۱۷ اکتبر، نیروهای آمریکایی برای تثبیت جادههای منتهی به وورزِلِن تلاش کردند. در شرق شهر، گروهان کاِی هنگ هجدهم بر روی یک موضع مسدودکننده قرار گرفت تا راه اصلی به وورزِلِن را ببندد و گروهان ال وظیفه حفظ تماس با نیروهای لشکر سیام را داشت. نبرد در این بخش هنوز شامل حملات پیاده، آتش خمپاره، توپخانه و استفاده پراکنده از زرهی بود. در داخل آخن، گردانهای هنگ بیست و ششم به حرکت آهسته خود از بلوکی به بلوک دیگر ادامه دادند. خیابانهایی که در اثر بمباران ویران شده بودند گاه برای عبور تانکها نیز دشوار شده بودند و در بعضی نقاط تانکها با شلیک مستقیم به دیوارها راه خود را میان ساختمانها باز میکردند.
در ۱۸ اکتبر، مرحله مهم دیگری از نبرد آغاز شد. گروهان کاِی هنگ هجدهم ارتفاع راولسبرگ را گرفت و در ساعت ۱۱:۴۰ هنگ بیست و ششم گزارش کرد که گردان سوم به «تپه رصد» در پای لوسبرگ رسیده است. با وجود این پیشرفت، نبرد در مرکز شهر همچنان شامل درگیریهای نزدیک و خانهبهخانه بود. در همین روز، نیروی موسوم به «گروه رزمی هوگان» وارد نبرد شهری شد. این نیرو تحت فرماندهی سرهنگ دوم ساموئل ال. هوگان از لشکر سوم زرهی آمده بود و شامل عناصر زرهی و پیادهای بود که برای پشتیبانی از جناح شمالی هنگ بیست و ششم وارد عمل شدند. هدف آن کمک به تصرف ارتفاعات لوسبرگ و قطع آخرین مسیرهای احتمالی ارتباطی در شمال شهر بود.
در همین مرحله، هتل «کوئلِنهوف» و ساختمانهای اطراف فارویْک پارک به یکی از آخرین مناطق مهم مقاومت آلمان تبدیل شدند. این مجموعه در بخش شمالی شهر قرار داشت و ستاد دفاع آلمان در آن محدوده مستقر بود. نیروهای آمریکایی از تانکها و توپهای خودکششی برای شلیک مستقیم به ساختمانها استفاده کردند. گردان سوم هنگ بیست و ششم پیش از این خود را به نزدیکی مجموعه رسانده بود و اکنون با ساختمانهایی روبهرو بود که از چند جهت میشد از آنها دفاع کرد. مدافعان آلمانی از ساختمانهای محکم، زیرزمینها و مواضع داخلی استفاده میکردند و در بعضی نقاط ضدحملههای کوتاه برای بازگرداندن زمین از دسترفته اجرا کردند. برخی روایتهای پساجنگ از ورود حدود ۳۰۰ نیروی وابسته به نیروهای زرهی اساس در این مرحله سخن میگویند؛ این رقم در همه اسناد روزانه به یک شکل ثبت نشده و بهتر است بهعنوان رقم تقریبی یک منبع روایی تلقی شود، نه شمار قطعی نیروهای حاضر در ساختمان.
در ۱۹ اکتبر، گروه رزمی هوگان حمله خود را در ارتفاعات شمالی ادامه داد. تانکها و پیادهنظام آمریکایی در زمین گلآلود و زیر آتش مسلسل، خمپاره و تکتیرانداز به سمت مواضع لوسبرگ پیش رفتند. چند سنگر و موضع مستحکم در دامنه ارتفاع باید یکی پس از دیگری از بین میرفت. در بعضی موارد توپ ۱۵۵ میلیمتری برای شلیک مستقیم به سنگرهایی به کار رفت که از حملات معمول مقاوم مانده بودند. نیروهای هنگ بیست و ششم در همان زمان وارد مناطق عمیقتر شهر شدند و فشار بر ساختمانهای باقیمانده مقاومت افزایش یافت. نیروهای آلمانی همچنان تلاش میکردند در نقاطی از فارویْک پارک و حوالی کوئلِنهوف مواضع خود را حفظ کنند.
در ۱۹ اکتبر، گردان دوم هنگ ۱۱۰ پیادهنظام از لشکر بیست و هشتم نیز برای تقویت عملیات به منطقه آورده شد. این یگان در اصل در بخش دیگری از جبهه خدمت میکرد، اما برای کمک به لشکر یکم و پر کردن شکافهای موجود در خط داخلی وارد منطقه آخن شد. مأموریت آن در ابتدا دفاعی بود، اما در ۱۹ و ۲۰ اکتبر عملاً در پشتیبانی مستقیم از حمله شهری هنگ بیست و ششم شرکت کرد. این ورود نیروهای تازهنفس در زمانی انجام شد که دو گردان اصلی هنگ بیست و ششم پس از چندین روز نبرد در شهری ویرانشده متحمل تلفات و خستگی زیادی شده بودند.
در ۲۰ اکتبر، نیروهای آمریکایی در بیشتر مناطق شرقی و مرکزی آخن پیشروی کرده بودند. مقاومت آلمان به چند مجموعه ساختمان و موضع مستحکم محدودتر شده بود، اما هنوز در برخی نقاط شدید بود. در همین روز، توپخانه سنگین و تانکها همچنان به شلیک مستقیم علیه ساختمانهای سنگی ادامه دادند. در مناطق نزدیک لوسبرگ و کوئلِنهوف، نیروهای آلمانی آخرین تلاشها را برای حفظ مواضع انجام دادند. در عین حال، راههای خروج و ورود به شهر عملاً بسته شده بود و اتصال میان عناصر آمریکایی شمال و جنوب دیگر یک تماس موقتی نبود، بلکه به یک خط پیوستهتر تبدیل شده بود. نیروهای آلمانی خارج از شهر نیز دیگر نتوانستند راه مؤثری برای رساندن نیروی قابل توجه به پادگان محاصرهشده باز کنند.
در ساعات پایانی ۲۰ اکتبر، فرماندهی آلمان در آخن همچنان دستور حفظ مقاومت را صادر کرده بود. مرکز فرماندهی ویلک در یک پناهگاه مستحکم زیرزمینی قرار داشت. در برخی منابع، محل آن در حوالی خیابان لوسبرگ و در اسناد دیگر در مجموعه پناهگاه خیابان روچر ثبت شده است و همین تفاوت در نامگذاری مکان دقیق، ناشی از تفاوت نام خیابانها و محل ثبت اسناد جنگی و پساجنگ است. آنچه در اسناد روز عملیات روشن است این است که ستاد فرماندهی آلمان در یک پناهگاه بتنی بسیار مستحکم قرار داشت و نیروهای آمریکایی در روز بعد تا نزدیکی آن پیشروی کردند.
در صبح ۲۱ اکتبر، هنگ بیست و ششم پیشروی نهایی خود را انجام داد. نیروهای گردان دوم به یک پناهگاه حمله نزدیک شدند که بدون اطلاع آمریکاییها محل فرماندهی ویلک بود. هنگامی که توپ ۱۵۵ میلیمتری برای شلیک مستقیم به این موضع آماده شد، ویلک تصمیم گرفت تسلیم شود. دو زندانی آمریکایی با پرچم سفید از پناهگاه خارج شدند تا پیام تسلیم را منتقل کنند. کمی بعد، سرهنگ دوم جان تی. کورلی و ستادش با هیئت آلمانی روبهرو شدند و در ساعت ۱۲:۰۵ ظهر، ژنرال سرتیپ جورج ای. تیلور، معاون فرمانده لشکر یکم پیادهنظام، تسلیم ویلک را پذیرفت. منابع مختلف محل دقیق این تسلیم را با عبارات متفاوت توصیف کردهاند، اما درباره ساعت و تاریخ آن اختلاف جدی وجود ندارد.
با تسلیم ویلک، مقاومت سازمانیافته اصلی آلمان در آخن فروپاشید، اما پاکسازی کامل شهر در همان دقیقه تمام نشد. واحدهای هنگ بیست و ششم و عناصر تقویتی آن تا ساعات بعدی ساختمانها، زیرزمینها و مواضع باقیمانده را بررسی کردند. تا غروب ۲۱ اکتبر، مناطق مختلف شهر پاکسازی شده بود و شمار زیادی از سربازان آلمانی خود را تسلیم کردند. گزارشهای آمریکایی ارقام متفاوتی برای اسیران ارائه میدهند که به تفاوت حوزه جغرافیایی آمار مربوط میشود. یک جمعبندی تاریخی ارتش آمریکا رقم حدود ۱۱۶۳۷ اسیر آلمانی را برای عملیات در منطقه ثبت کرده و از این میان ۳۴۷۳ نفر در خود شهر آخن به اسارت درآمدند. برخی منابع ثانویه رقمهای دیگری ارائه کردهاند، اما رقم ۳۴۷۳ برای نیروهای اسیرشده در داخل شهر در چند روایت تاریخی تکرار شده است.
آمار تلفات نیز بسته به اینکه «نبرد شهر» یا کل عملیات پیرامون آخن مبنا قرار گیرد متفاوت است. برای دو گردان اصلی هنگ بیست و ششم، گزارش لشکر یکم عدد ۴۹۸ کشته، زخمی یا مفقود را ثبت کرده است که از این تعداد ۷۵ نفر کشته و ۹ نفر مفقود بودهاند. برای مجموع عملیات مربوط به آخن، یک گزارش تاریخی نظامی آمریکا تلفات آمریکایی را حدود ۶۰۰۰ نفر اعلام میکند، در حالی که برخی منابع دیگر رقمهای بالاتری را برای کل نبرد در محدوده گستردهتر اطراف شهر ارائه کردهاند. در نتیجه این اعداد را نمیتوان بدون تعیین محدوده زمانی و جغرافیایی یکسان با هم مقایسه کرد.
در طرف آلمان، آمار دقیق کشته و زخمیها دشوارتر است و برای واحدهای مختلف ارقام متفاوتی در اسناد وجود دارد. برخی پژوهشها بر اساس تاریخ رسمی آمریکا حدود ۵۱۰۰ تلفات آلمانی، جدا از اسیران، را برای نبرد گزارش کردهاند، اما همین منابع نیز نشان میدهند که روش ثبت تلفات بین واحدهای آلمانی و آمریکایی یکسان نبوده است. بنابراین عددی واحد و قطعی برای تمام کشتهها و زخمیهای آلمان در محدوده وسیع نبرد نمیتوان بدون قید ارائه کرد. آنچه با اطمینان بیشتری ثبت شده، تعداد بالای اسیران آلمانی و فروپاشی بخش عمده واحدهای مدافع منطقه در جریان عملیات است.
پس از سقوط شهر، وضعیت آخن بسیار متفاوت از شهری عادی بود. حملات هوایی پیشین و سپس آتش توپخانه و نبرد زمینی، بخش وسیعی از ساختمانهای آن را ویران کرده بود. در گزارش رسمی مربوط به اشغال آلمان، شهر حدود ۸۵ درصد تخریبشده توصیف شده است. جمعیت پیش از جنگ حدود ۱۶۰ هزار نفر بود، اما تا زمان سقوط، بیشتر ساکنان شهر را ترک کرده بودند. ارتش آمریکا پس از تسلیم، حدود ۵۰۰۰ نفر را که در جریان تخلیه یا در منطقه پیدا شده بودند به اردوگاههای براند و هومبورگ منتقل کرده بود و چند هزار نفر دیگر پس از سقوط از میان خرابهها و مناطق اطراف پیدا شدند؛ مجموع جمعیت باقیمانده و بازگشته در روزهای بعد حدود ۱۴ هزار نفر گزارش شده است. بخشی از ساکنان نیز احتمالاً در جریان تخریب ساختمانها جان باخته بودند و بخش دیگری همراه تخلیهشدگان یا آوارگان به مناطق دیگر رفته بودند.
در ۲۲ اکتبر، یعنی یک روز پس از تسلیم شهر، واحد امور دولت نظامی آمریکا وارد آخن شد. این واحد که در ساختار اشغال ارتش آمریکا قرار داشت، وظیفه داشت وضعیت غیرنظامیان، آب، برق، راهها، خدمات عمومی و اداره شهر را بررسی کند. به دلیل ویرانی گسترده، بسیاری از ساختمانهای اداری دیگر قابل استفاده نبودند و بخشی از اسناد و تجهیزات شهری نیز پیش از ورود آمریکاییها از شهر خارج شده بود. گزارشهای آمریکایی میگویند نیروهای امور مدنی در نخستین روزهای پس از سقوط شهر با مشکل کمبود ساختمان سالم، آوار خیابانها و خالی بودن بسیاری از مراکز خدماتی روبهرو شدند.
بدینترتیب در ۲۱ اکتبر ۱۹۴۴ نبرد برای آخن پایان یافت. نبرد از درگیریهای اولیه سپتامبر در اطراف خط زیگفرید آغاز شده بود، در نیمه دوم سپتامبر به شکلگیری قوس محاصره انجامید، در اوایل اکتبر با حمله لشکر سیام از شمال و سپس حمله لشکر یکم از جنوب و شرق وارد مرحله نهایی شد و در ۱۳ تا ۲۱ اکتبر به نبرد شهری در داخل آخن تبدیل شد. آخرین فرمانده آلمانی شهر، گرهارد ویلک، در ساعت ۱۲:۰۵ روز ۲۱ اکتبر تسلیم شد و تا غروب همان روز بخشهای باقیمانده شهر توسط نیروهای آمریکایی پاکسازی شدند. آخن نخستین شهر بزرگ آلمان بود که نیروهای آمریکایی در جریان پیشروی خود در خاک آلمان تصرف کردند، اما خود شهر در پایان نبرد بهشدت ویران شده بود و بخش عمده جمعیت پیش از تسلیم آن را ترک کرده بودند.