ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۱۹ دقیقه·۳ ماه پیش

ملکه بودیکا

برای فهم خیزش بودیکا در سال ۶۰ یا ۶۱ میلادی، باید نگاه را به دو دهه پیش از آن و به دوران فتح بریتانیا در زمان امپراتور کلودیوس بازگرداند. در سال ۴۳ میلادی، ارتش روم از کانال مانش گذشت و جنوب شرقی جزیره را به زیر سلطه درآورد. مقاومت قبایل بریتانیایی به رهبری چهره‌هایی چون کاراتاکوس از قبیله کاتوولائونی به تدریج در هم شکست و رومیان شروع به تحمیل ساختارهای اداری، اقتصادی و نظامی خود بر سرزمین‌های تسخیرشده کردند. با این حال، شیوه حکمرانی روم در این مرحله اولیه، یکدست و مستقیم نبود. رومیان که همواره در مدیریت امپراتوری پهناور خود رویکردی عمل‌گرایانه داشتند، در مناطقی که تسلط کامل بر آنها دشوار یا پرهزینه بود، از نظام پادشاهی‌های متحد بهره می‌بردند. این شیوه حکمرانی غیرمستقیم، ابزاری انعطاف‌پذیر برای کنترل مرزها و قبایل بدون نیاز به حضور مستقیم نظامی و اداری سنگین بود.

پادشاهی‌های متحد در بریتانیا، مانند جاهای دیگر امپراتوری، بر اساس پیمان‌هایی با روم اداره می‌شدند. این قبایل و حاکمانشان استقلال داخلی نسبی خود را در عوض وفاداری به روم، تأمین نیروهای کمکی برای ارتش، و پذیرش اولویت منافع راهبردی روم حفظ می‌کردند. مهم‌ترین تعهد از نگاه روم، تضمین یک جانشینی دوستانه و بدون بحران پس از مرگ هر پادشاه متحد بود. انتظار می‌رفت که پادشاه، با درکی از واقعیت‌های قدرت، امپراتور روم را در وصیت‌نامه خود شریک کند تا از بروز خلأ قدرت و شورش‌های احتمالی جلوگیری شود. در این میان، قلمرو قبیله ایکنی در منطقه‌ای که امروز نورفک و بخش‌هایی از سافک و کمبریج‌شایر را در شرق انگلستان در بر می‌گیرد، یکی از همین پادشاهی‌های تابع بود. ایکنی‌ها ساکنان منطقه‌ای با اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری، با سکونتگاه‌های پراکنده و مراکز آیینی خاص خود بودند که پیش از حمله رومیان، از فرهنگ متمایز بریتانیایی عصر آهن برخوردار بودند. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که جامعه ایکنی سلسله‌مراتبی و تحت کنترل نخبگانی جنگاور بود که ثروت خود را از زمین و احشام به دست می‌آوردند و با استفاده از اشیای تجملی وارداتی، جایگاه اجتماعی خود را تثبیت می‌کردند. اینکه دقیقاً چه زمانی ایکنی‌ها به متحدان روم بدل شدند، محل تردید است، اما تاسیتوس، تاریخ‌نگار رومی و منبع اصلی ما برای این دوره، صریحاً اشاره می‌کند که این قبیله در زمان شورش، داوطلبانه به دنبال اتحاد با روم بوده است، برخلاف برخی قبایل دیگر که به زور اسلحه تسلیم شده بودند. این نکته کلیدی است، زیرا احساس می‌کردند پیمان متحدان داوطلبانه نقض شده است.

در چنین چارچوبی، پراسوتاگوس ، شاه ایکنی‌ها، بر قلمرو خود حکم می‌راند. مدت و جزئیات دقیق حکومت او مشخص نیست، اما به نظر می‌رسد که او یکی از همان پادشاهان متحدی بود که پس از فتح کلودیوسی، با روم کنار آمده بود. دوران حکومت او احتمالاً دوران صلح و رونق نسبی برای ایکنی‌ها بوده است و سیاست او بر حفظ تعادل میان نخبگان قبیله‌ای خود و خواسته‌های قدرت فاتح استوار بود. پراسوتاگوس، همچون دیگر شاهان متحد، به خوبی آگاه بود که ثبات قلمروش پس از مرگ او، کاملاً به حسن نیت روم بستگی دارد. او که شاهد بود رفتار رومیان با قبایل کاملاً تسخیرشده تا چه حد می‌تواند خشن و غارتگرانه باشد، طرحی برای حفظ سلسله و مردمش ریخت. طبق گزارش تاسیتوس در کتاب «سالنامه‌ها» ، کتاب چهاردهم، پراسوتاگوس که مدتها از زندگی مرفهی برخوردار بود، در وصیت‌نامه خود امپراتور نرون را به همراه دو دخترش به عنوان وارثان خود معرفی کرد. تاسیتوس صریحاً به این استراتژی اشاره می‌کند: پراسوتاگوس گمان می‌کرد که با این اقدام، پادشاهی و خاندان خود را از هر گونه آسیبی مصون نگه خواهد داشت. این یک اشتباه محاسباتی مهلک از سوی یک پادشاه متحد بود که برداشت رومیان از مفهوم «میراث مشترک» را درک نمی‌کرد. از دیدگاه حقوقی رومی، وصیت پراسوتاگوس نه یک تقسیم مسالمت‌آمیز دارایی، که به معنای تسلیم کامل حاکمیت به امپراتور تلقی می‌شد. برای مقامات رومی محلی، این وصیت به معنای آن بود که قلمرو ایکنی اکنون بخشی از املاک امپراتور است و تمام دارایی‌ها باید به نام او مصادره شود.

خشونت و غارت: تبدیل قلمرو متحد به سرزمین اشغالی

با مرگ پراسوتاگوس، که احتمالاً در سال ۶۰ میلادی رخ داد، تفسیر رومی از وصیت‌نامه او بلافاصله به مرحله اجرا گذاشته شد. اما مقامات رومی در بریتانیا این کار را نه با مذاکره و انعطاف سیاسی، بلکه با توهین و خشونت محض انجام دادند. تاسیتوس گزارش می‌دهد که صدیبان‌ها و برده‌های امپراتوری، که برای فهرست‌برداری و مصادره اموال آمده بودند، با قلمرو ایکنی همچون سرزمینی که به زور اسلحه فتح شده رفتار کردند. این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد خشونت سازمان‌یافته از سوی عوامل دون‌پایه حکومت، و نه یک سیاست اعلام‌شده از سوی شخص امپراتور، جرقۀ اصلی بحران بود. در این میان، بودیکا ، همسر پراسوتاگوس، در مرکز این توهین و تجاوز قرار گرفت. تاسیتوس می‌نویسد که بودیکا را شلاق زدند (در برابر دیدگان مردم قبیله‌اش تحقیرش کردند) و دختران او مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند. در همین حال، بزرگان و نخبگان ایکنی نیز از املاک موروثی خود رانده شدند و با آنان مانند اسیران جنگی رفتار شد. این لحظه دقیقاً نقطه جوش و تبدیل یک بحران سیاسی به یک شورش خونین است. ظلم مضاعف به بودیکا، هم به عنوان ملکه (تحقیر بدنی) و هم به عنوان مادر (تجاوز به دخترانش)، عمیق‌ترین تابوهای فرهنگی و اجتماعی را در هم شکست و او را به نمادی تبدیل کرد که خشم تنها یک قبیله نبود.

باید توجه داشت که این روایت به‌طور کامل از تاسیتوس گرفته شده است. او به عنوان یک سناتور رومی که ده‌ها سال پس از واقعه می‌نوشت، علاقه خاصی به نمایش بی‌قانونی و طمع مقامات رومی در دوران نرون داشت و شاید برای تشدید تقابل میان بریتانیایی‌های «نجیب» و رومیان «فسادپیشه»، بر این جزئیات هولناک انگشت گذاشته باشد. با این حال، از آنجا که این تنها گزارش هم‌عصر (ولو غیرمستقیم) با جزئیات دقیق از این واقعه است، نمی‌توان آن را نادیده گرفت یا کاملاً ساختگی فرض کرد. جالب اینجاست که کاسیوس دیو ، مورخ یونانی‌تبار که بیش از یک قرن بعد می‌نوشت، در کتاب شصت و دوم «تاریخ روم» خود روایتی مشابه ولی نه یکسان ارائه می‌دهد. دیو نیز از خشونت رومیان به عنوان علت شورش یاد می‌کند، اما جزئیات آن متفاوت است. او به جای اشاره به شلاق خوردن شخص بودیکا و تجاوز به دخترانش، انگیزه شورش را مصادره اموال سلطنتی و اخاذی‌های مالی مقامات رومی، از جمله فراخواندن وام‌های سنگینی که قبلاً به بریتانیایی‌ها داده شده بود، عنوان می‌کند. به‌ویژه به نام سنکا ، فیلسوف و مربی نرون، اشاره می‌کند که گویا مبلغ هنگفتی را به بریتانیایی‌ها وام داده و سپس ناگهان خواستار بازپرداخت کامل آن شده بود. در روایت دیو، بی‌عدالتی اقتصادی، و نه لزوماً خشونت جنسی، نیروی محرکه اصلی شورش است. این تفاوت اساسی میان دو منبع اصلی ما نشان می‌دهد که دلایل شورش پیچیده‌تر از یک روایت واحد است.

بنابراین، زمینه‌های شورش را باید در تار و پود خشونت ساختاری حکومت روم در سال‌های اولیه جستجو کرد. رفتار با ایکنی‌ها تنها یک نمونه از سیاست عمومی‌تری بود که جمعیت بومی بریتانیا را خشمگین کرده بود. یکی از کانون‌های اصلی این نارضایتی، مستعمره کهنه‌سربازان رومی در کولچستر بود. این شهر که پایتخت سابق قبایل ترینووانتس بود، به عنوان نخستین مستعمره رومی در بریتانیا برای اسکان لژیونرهای بازنشسته تأسیس شده بود. زمین‌های این سربازان از مصادره قلمرو قبایل محلی، به‌ویژه ترینووانتس‌ها، تأمین شده بود. تاسیتوس گزارش می‌دهد که این کهنه‌سربازان با مردم بومی مانند برده رفتار می‌کردند، آنان را از خانه و کاشانه‌شان بیرون می‌راندند و با آنان با خشونت و تحقیر برخورد می‌کردند. هم‌زمان، معبد کلودیوس مقدس که در مرکز کولچستر ساخته شده بود، تبدیل به نمادی متنفر از سلطه روم شده بود. این معبد نه تنها یک مرکز آیینی، بلکه مرکز کیش امپراتوری و محلی برای گردآوری مالیات‌های سنگین بود. کاهنان این معبد، که از میان رومیان محلی انتخاب می‌شدند، برای تأمین هزینه‌های مراسم و نگهداری بنا، مبالغ هنگفتی از قبایل اطراف اخاذی می‌کردند. بدین ترتیب، خشونت نظامی، سلب مالکیت زمین‌ها، بار مالیاتی کمرشکن، و تحقیر فرهنگی، چهار رکن اصلی نارضایتی‌ای بودند که تنها به قبیله ایکنی محدود نمی‌شد، بلکه قبایل همسایه، به‌ویژه ترینووانتس‌ها را نیز آماده یک شورش گسترده می‌کرد.

نبود فرماندار و جرقه نهایی: یک زمان‌بندی مرگبار

درست در همین زمان حساس که آتش نارضایتی در شرق بریتانیا زیر خاکستر می‌سوخت، گایوس سوتونیوس پائولینوس ، فرماندار رومی بریتانیا، در نقطه‌ای کاملاً دور از مرکز بحران به سر می‌برد. سوتونیوس، که به عنوان یک فرمانده سرسخت و باانضباط شهرت داشت و تاسیتوس او را رقیبی برای کوربولو، بزرگ‌ترین سردار عصر، می‌داند، مشغول یک لشکرکشی تنبیهی در شمال غربی جزیره، در ولز امروزی، بود. هدف او جزیره مونا ، انگلسی امروزی، بود. این جزیره اهمیت استراتژیک و نمادین عظیمی برای مقاومت بریتانیایی داشت. مونا پناهگاه پناهندگان و فراریان سیاسی از سراسر جزیره، و مهم‌تر از آن، مرکز معنوی و مذهبی دروئیدها ، کاهنان قدرتمند بریتانیایی، بود. دروئیدها که شبکه نفوذشان سراسر قبایل را در بر می‌گرفت، به عنوان مغز متفکر مقاومت علیه روم عمل می‌کردند و ریشه‌کن کردن آنها یک هدف راهبردی برای تحکیم سلطه روم بر بریتانیا به شمار می‌رفت. سوتونیوس پائولینوس در حالی که بهترین نیروهای خود، از جمله لژیون چهاردهم جمینا و بخش‌هایی از لژیون بیستم والریا ویکتریکس را برای حمله به این جزیره دورافتاده با خود برده بود، عملاً پشت جبهه و مراکز اصلی جمعیتی و اقتصادی بریتانیا را بدون پوشش نظامی کافی رها کرد.

گزارش تاسیتوس از حمله به مونا، با وجود فاصله زمانی و مکانی، صحنه‌ای پر از وحشت و تعصب مذهبی را به تصویر می‌کشد که در آن زنان و دروئیدها در میان صفوف جنگجویان به نفرین و نیایش مشغول بودند، اما ارتش منظم روم بر این مقاومت غلبه کرد و به تخریب بیشه‌های مقدس و قربانگاه‌های خونین آنها پرداخت. سوتونیوس در میان این لشکرکشی بود که خبر شورش بودیکا را دریافت کرد. این غیبت فرماندار و بهترین نیروهایش در زمانی که اوضاع در شرق به شدت وخیم بود، بزرگترین فرصت را برای شورشیان فراهم کرد. این هم‌زمانی مرگ پراسوتاگوس، تحقیر بودیکا، نارضایتی گسترده از کهنه‌سربازان و مالیات‌ها، و نبود نیروهای سرکوبگر اصلی، مانند ماده‌ای شیمیایی که همه اجزای آن فراهم باشد، یک واکنش انفجاری را اجتناب‌ناپذیر کرد.

شکل‌گیری ائتلاف و نخستین هجوم: نابودی کولچستر

بودیکا، که اکنون به نماد خشم و انتقام بدل شده بود، موفق شد ائتلافی از قبایل شرق بریتانیا را گرد خود آورد. قطعی‌ترین متحدان او، ترینووانتس‌ها بودند، همان قبیله‌ای که زمین‌هایشان برای ساخت مستعمره کولچستر مصادره شده بود و زیر بار تحقیر کهنه‌سربازان و مالیات‌های معبد کلودیوس کمر خم کرده بودند. احتمالاً قبایل کوچک‌تر همسایه نیز به این اتحاد پیوستند، اما منابع باستانی نام دقیق همه آنها را ذکر نمی‌کنند و بازسازی‌های مدرن عمدتاً مبتنی بر حدس‌های جغرافیایی و باستان‌شناسی است. نکته کلیدی این است که این شورش، یک قیام کل‌بریتانیایی نبود. بسیاری از قبایل، به‌ویژه آنهایی که به خوبی با روم همکاری کرده بودند یا در غرب و شمال مستقر بودند، یا بی‌طرف ماندند یا به حمایت از روم ادامه دادند. این نکته‌ای حیاتی است که یکپارچگی ظاهری قیام را زیر سؤال می‌برد.

نخستین هدف شورشیان، به دلایل استراتژیک و نمادین، کولچستر بود. این شهر که روزگاری مرکز قدرت کونوبلینوس، پادشاه مقتدر کاتوولائونی، بود و رومیان آن را به نمایشگاه قدرت خود تبدیل کرده بودند، نماد همه چیزهایی بود که بریتانیایی‌ها از آن متنفر بودند. در زمان شورش، کولچستر یک شهر کاملاً بی‌دفاع به معنای نظامی کلمه بود. این شهر به عنوان یک مستعمره غیرنظامی طراحی شده بود، نه یک قلعه نظامی. دیوار یا استحکامات دفاعی قابل توجهی نداشت و نیروی محافظ آن تنها شامل کهنه‌سربازان مسن و تعداد اندکی سرباز وظیفه بود. مهمتر از آن، معبد عظیم کلودیوس که به تازگی تکمیل شده بود، به عنوان یک ارگ موقت برای مدافعان عمل می‌کرد، اما این معبد نیز برای مقاومت در برابر یک محاصره طولانی ساخته نشده بود.

ساکنان وحشت‌زده کولچستر، پیش از رسیدن توده عظیم شورشیان، پیکی به نماینده تام‌الاختیار امپراتوری در بریتانیا، یعنی کاتوس دسیانوس ، که در لوندینیوم (لندن) مستقر بود، فرستادند. پاسخ دسیانوس به وضوح نشان‌دهنده درماندگی و عدم آمادگی رومیان بود: او تنها دویست سرباز کم‌تجهیزات به شهر اعزام کرد. این نیرو نمی‌توانست کمکی به دفاع کند، جز اینکه تعداد بیشتری را برای کشته شدن به داخل شهر بکشاند. فرمانده لژیون نهم هیسپانا ، کوئینتوس پتیلیوس سریالیس ، که مقرّش احتمالاً در نزدیکی لینکلن امروزی بود، با شنیدن خبر محاصره، با بخشی از نیروی خود (عمدتاً پیاده‌نظام، زیرا سواره‌نظام او احتمالاً در مأموریت دیگری بود) برای نجات کولچستر به سرعت حرکت کرد. اما سریالیس در یک حمله غافلگیرانه توسط شورشیان به دام افتاد. بر اساس گزارش تاسیتوس، کل نیروی پیاده‌نظام او در این کمین نابود شد و خود او به همراه سواره‌نظامی که بعداً به او ملحق شدند، به سختی به اردوگاه خود عقب نشست و در پشت استحکامات آن پناه گرفت. این شکست یک ضربه روانی و نظامی بزرگ برای روم بود، زیرا نشان می‌داد که ارتش حرفه‌ای روم نیز در برابر این شورشیان خشمگین آسیب‌پذیر است.

سرانجام، پس از دو روز محاصره، کولچستر سقوط کرد. تاسیتوس می‌نویسد که شورشیان شهر را با خاک یکسان کردند. کاوش‌های باستان‌شناسی در کولچستر یک لایه سوخته ضخیم را به‌طور قطعی تأیید کرده‌اند که تاریخ آن به همین دوره بازمی‌گردد. این شواهد، شامل بقایای ساختمان‌های سوخته، سفال‌های ذوب‌شده و اشیای نیمه‌سوخته، تأییدیه‌ای قدرتمند و مستقل از گزارش تاسیتوس در مورد وسعت و خشونت تخریب هستند. آخرین مدافعان بازمانده که به معبد کلودیوس پناه برده بودند، پس از دو روز مقاومت، همگی قتل‌عام شدند. نابودی کولچستر نه یک غارت معمولی، که یک پاک‌سازی هدفمند و نمادین بود: مجسمه‌های امپراتوران را سرنگون و تکه‌تکه کردند، معبد را سوزاندند و هر نشانی از قدرت و فرهنگ رومی را محو کردند.

تخلیه لوندینیوم: محاسبه سرد یک ژنرال

پس از سقوط کولچستر، مسیر شورشیان به سمت جنوب غربی، به سوی مرکز تجاری و اداری در حال رشد رومیان، یعنی لوندینیوم

چرخید. لوندینیوم در آن زمان، یک شهر نسبتاً جدید بود که در کرانه شمالی رود تیمز و در محل پل ارتباطی مهمی بنا شده بود. این شهر نه یک مستعمره رسمی، بلکه یک مرکز پررونق بازرگانی و تجمع بازرگانان، مقامات اداری و صنعتگران بود که جمعیت متنوعی از رومیان، بریتانیایی‌های طرفدار روم و خارجی‌ها را در خود جای داده بود. اهمیت آن در موقعیت اقتصادی و لجستیکی‌اش بود، نه استحکامات نظامی‌اش. درست مانند کولچستر، لوندینیوم نیز فاقد دیوارهای دفاعی بود و اساساً یک شهر بی‌دفاع به شمار می‌رفت.

در این سو، سوتونیوس پائولینوس با سرعتی شگفت‌انگیز از مونا بازگشته بود. او که از فاجعه کولچستر و شکست سریالیس آگاه شده بود، دست به یک تصمیم‌گیری دشوار و بی‌رحمانه زد که نشان از نبوغ نظامی و سنگ‌دلی او داشت. او با پیش‌آهنگی سپاه خود، وارد لوندینیوم شد، نه برای دفاع از آن، بلکه برای ارزیابی اوضاع. او به سرعت دریافت که نیروی کافی برای رویارویی با انبوه شورشیان در یک نبرد تن‌به‌تن را ندارد. تاسیتوس اشاره می‌کند که سوتونیوس علیرغم التماس‌ها و گریه‌های ساکنان وحشت‌زده، تصمیم به تخلیه شهر و عقب‌نشینی گرفت. این یک تصمیم نظامی مبتنی بر منطق خشک بود: او نمی‌توانست ارتش کوچک خود را در یک موقعیت دفاعی نامناسب در برابر یک دشمن از نظر عددی برتر قربانی کند و کل امید سرکوب شورش و حفظ بریتانیا را برای همیشه از دست بدهد. او به کسانی که توانایی حرکت داشتند (عمدتاً مردان توانمند، سوارکاران و مقامات) اجازه داد تا به ستون نظامی او بپیوندند و عقب‌نشینی کنند. اما سالمندان، زنان، کودکان و آنان که نمی‌خواستند خانه‌های خود را ترک کنند، رها شدند تا با سرنوشتی هولناک روبه‌رو شوند.

ارتش بودیکا به لوندینیوم رسید و همان الگوی کولچستر را تکرار کرد: غارت کامل، کشتار بی‌رحمانه و آتش زدن سیستماتیک شهر. لایه تخریب ناشی از شورش بودیکا در حفاری‌های باستان‌شناسی لوندینیوم نیز کاملاً مشهود است و سکه‌ها و سفال‌های تاریخ‌گذاری‌شده، زمان این فاجعه را تأیید می‌کنند. تاسیتوس می‌نویسد که شمار کشته‌شدگان لوندینیوم بسیار زیاد بود، اما رقم دقیقی ارائه نمی‌دهد و ارقام ذکرشده توسط مورخان بعدی (مانند ۷۰,۰۰۰ نفر که تاسیتوس برای مجموع سه شهر ذکر می‌کند) باید با احتیاط به عنوان برآوردهای اغراق‌آمیز باستانی تلقی شوند، نه آمار دقیق سرشماری. هدف از ذکر این ارقام در منابع باستانی، نه ارائه آمار، که تأکید بر ابعاد فاجعه‌بار این شکست برای روم بود.

ویرانی ورولامیوم و درماندگی روم

سومین و آخرین هدف شورشیان در این مرحله از قیام، شهر ورولامیوم بود. این شهر که در نزدیکی سنت آلبنز امروزی قرار دارد، مرکز قبیله کاتوولائونی بود و برخلاف کولچستر و لوندینیوم، یک «شهرداری» محسوب می‌شد، به این معنا که دارای درجه‌ای از خودگردانی تحت قوانین روم بود. ورولامیوم نماد همکاری نخبگان بومی با قدرت روم بود. احتمالاً جمعیت آن عمدتاً بریتانیایی‌های هوادار روم بودند که از سبک زندگی رومی استقبال کرده بودند. حمله به این شهر یک پیام روشن داشت: همکاری با روم نیز مجازاتی کمتر از خود رومیان ندارد. سوتونیوس پائولینوس بار دیگر از دفاع از شهر خودداری کرد و بر گردآوری نیروهای خود و عقب‌نشینی به یک موقعیت نظامی مطلوب‌تر متمرکز شد. ورولامیوم نیز غارت و با خاک یکسان شد. لایه تخریب این حمله نیز توسط باستان‌شناسی تأیید شده است. بدین ترتیب، در مدت کوتاهی، سه مرکز اصلی حکومت، تجارت و فرهنگ رومی-بریتانیایی در جنوب شرق جزیره به تلی از خاکستر بدل شده بودند. امپراتوری روم در بریتانیا تا آستانه فروپاشی کامل پیش رفته بود.

نفس‌های آخر یک شورش: سازمان‌دهی نبرد نهایی واتلینگ استریت

پس از سه پیروزی ویرانگر، شورشیان در اوج قدرت به سر می‌بردند، اما وضعیت سوتونیوس پائولینوس نیز به تدریج در حال تغییر بود. او که زمانی با عجله از مونا بازگشته بود، اکنون توانسته بود نیروهای خود را گرد هم آورد. هسته مرکزی ارتش او را لژیون چهاردهم جمینا تشکیل می‌داد، لژیونی کارکشته و با تجربه رزمی بالا. به اینها، گروه‌هایی از لژیون بیستم والریا ویکتریکس و همچنین نیروهای کمکی متعددی که از دورترین نقاط بریتانیا فراخوانده شده بودند، اضافه شدند. مجموع نیروهای سوتونیوس تقریباً ده هزار نفر تخمین زده می‌شود، اما این نیز یک بازسازی مدرن است. نکته مهم این است که فرمانده لژیون دوم آگوستا ، پونیوس پوستوموس ، که مقرّش در غرب بود، از پیوستن به سوتونیوس خودداری کرد. دلایل او مشخص نیست، اما این سرپیچی، که بنا به روایت تاسیتوس بعداً به خودکشی پوستوموس انجامید، سوتونیوس را از نیروی کمکی قابل توجهی محروم کرد.

سوتونیوس باید با دقت بسیار، میدان نبرد بعدی را انتخاب می‌کرد. او یک میدان باز را که در آن تعداد زیاد شورشیان می‌توانست او را محاصره کند، رد کرد و به دنبال موقعیتی دفاعی با ویژگی‌های خاص گشت. مکانی که او انتخاب کرد، در جایی در امتداد مسیر واتلینگ استریت ، جاده رومی مهمی که شمال غرب و جنوب شرق را به هم وصل می‌کرد، توصیف شده است. مکان دقیق این نبرد یکی از بزرگترین معماهای تاریخ بریتانیای رومی است و فرضیه‌های فراوانی (از جمله در نزدیکی منچتر، هاکلیف، پل بریج و چندین جای دیگر) برای آن مطرح شده که هیچ‌کدام با شواهد باستان‌شناسی تأیید قطعی نشده‌اند. آنچه مسلم است، انتخاب یک تنگه با پشت به دره‌ای پوشیده از درخت و ورودی باریک بود که باعث می‌شد برتری عددی دشمن بی‌فایده شود و از خطر محاصره جلوگیری کند.

در سوی دیگر، ارتش بودیکا یک ارتش به معنای کلاسیک رومی نبود. این یک توده عظیم از قبایل مسلح بود که خانواده‌هایشان (زنان و کودکان) با گردونه‌ها و ارابه‌های خود آنها را همراهی می‌کردند و در حاشیه دشت اردو زده بودند تا پیروزی قاطع را تماشا کنند. تعداد آنها را منابع باستانی به طور غیرواقع‌بینانه‌ای ۲۳۰,۰۰۰ نفر ذکر کرده‌اند، رقمی که نباید جدی گرفته شود. اندازه واقعی این ارتش هرچه بود، بی‌تردید چندین برابر نیروهای سوتونیوس بود، اما از انضباط، آموزش و تجهیزات ارتش روم بی‌بهره بود.

نبرد نهایی، نمایشی از تقابل دو جهان بود. پیش از نبرد، تاسیتوس و کاسیوس دیو هر دو به سخنرانی‌های حماسی بودیکا و سوتونیوس برای نیروهایشان اشاره می‌کنند. این سخنرانی‌ها به احتمال قریب به یقین، ساخته و پرداخته تخیل ادبی مورخان است تا انگیزه‌های طرفین را به شیوه تاریخ‌نگاری کلاسیک به تصویر بکشند. سوتونیوس، لژیون‌های سنگین‌اسلحه خود را در مرکز و نیروهای کمکی و سواره‌نظام را در جناحین آرایش داد. شورشیان، مملو از اعتمادبه‌نفس پس از پیروزی‌هایشان، با بی‌نظمی و فریادهای جنگی به سمت خطوط منظم رومی هجوم بردند. رومیان ابتدا از پرتاب نیزه‌های سنگین خود برای درهم شکستن موج اول حمله استفاده کردند و سپس با یک پیشروی گُوِه‌ای منظم و بی‌وقفه، به قلب توده شورشیان ضربه زدند. انضباط آهنین، زره بهتر و شمشیرهای کوتاه رومی در نبرد نزدیک برتری کامل داشتند. در زمانی کوتاه، هجوم شورشیان در هم شکست و عقب‌نشینی آنها به دلیل حضور گردونه‌های خانواده‌ها در پشت جبهه، به یک فاجعه تبدیل شد. راه فرار بسته شده بود و آنچه روی داد یک محاصره و کشتار کامل بود، نه یک عقب‌نشینی نظامی. تاسیتوس گزارش می‌دهد که رومیان حتی به زنان و حیوانات بارکش نیز رحم نکردند. صحنه پایانی نبرد، به جای یک نبرد تن‌به‌تن، یک قتل‌عام هولناک بود.

پایان یک ملکه و فرجام یک سیاست

نتیجه نبرد نهایی، نابودی کامل توان نظامی شورشیان بود. تاسیتوس مدعی است که حدود هشتاد هزار بریتانیایی کشته شدند، در حالی که تلفات رومیان تنها چهارصد نفر بوده است. این ارقام نیز مانند همه آمارهای باستانی، به شدت اغراق‌آمیز و نمادین هستند و هدفشان بزرگ‌نمایی پیروزی رومیان است. اما هرچه بود، قیام عملاً در همان دشت ناشناخته در امتداد واتلینگ استریت سرکوب شد. سرنوشت خود بودیکا در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است. اینجا نیز میان دو منبع اصلی اختلاف وجود دارد. تاسیتوس، در گزارش مختصر و نسبتاً متقن‌تر خود، می‌نویسد که بودیکا برای آنکه به دست رومیان نیفتد و مورد تحقیر قرار نگیرد، با خوردن زهر به زندگی خود پایان داد. در مقابل، کاسیوس دیو روایت پرآب‌وتاب‌تری ارائه می‌دهد و می‌گوید که بودیکا بیمار شد و درگذشت، و سپس بریتانیایی‌ها برای او مراسم خاکسپاری باشکوهی ترتیب دادند. هیچ راهی برای اثبات هیچ‌یک از این دو روایت وجود ندارد. ما حتی نمی‌دانیم جسد او چه شد و کجا دفن شد؛ هر چند افسانه‌های مدرن محل‌های متعددی از زیر سکوی ایستگاه راه‌آهن کینگز کراس لندن گرفته تا تپه‌ای در ویلز را به او نسبت داده‌اند که همگی بی‌اعتبار هستند.

پیامدهای سیاسی قیام بودیکا پیچیده و چندلایه بود. در کوتاه‌مدت، سوتونیوس پائولینوس پس از پیروزی، یک سیاست تنبیهی شدید و کینه‌توزانه را در پیش گرفت و با خشونت تمام به دنبال آرام‌سازی قبایل شورشی بود. اما در روم، نرون و مشاورانش پی برده بودند که سیاست‌های غارتگرانه پیشین، عامل اصلی بحران بوده است. از این رو، هیئتی به رهبری یک آزاد‌شده قدرتمند امپراتوری به نام پولیکلتیوس برای تحقیق به بریتانیا فرستاده شد. لحن گزارش تاسیتوس در مورد این هیئت تمسخرآمیز است، اما مأموریت آنها جدی بود: سنجش خسارات و اصلاح سیاست‌ها. نتیجه فشارهای سیاسی، برکناری سوتونیوس پائولینوس بود، البته نه به دلیل ناکامی نظامی، بلکه به این بهانه که نتوانسته است شورش را بدون نیاز به یک لشکرکشی تنبیهی گسترده که بریتانیا را ویران کرده، فرو بنشاند. جانشین او، پوبلیوس پترونیوس تورپیلیانوس ، سیاستی کاملاً متفاوت از آشتی‌جویی و کاهش فشار نظامی در پیش گرفت. به این ترتیب، فاجعه قیام بودیکا، اگرچه برای شورشیان به شکستی نظامی انجامید، اما از نظر سیاسی، یک پیروزی ناخواسته و پس از مرگ برای آنها به همراه داشت: روم را وادار کرد تا از سیاست‌های استثمارگرانه و خشونت‌بار خود عقب‌نشینی کند و شیوه‌ای ملایم‌تر و عملی‌تر برای حکمرانی بر بریتانیا در پیش گیرد. این تغییر رویه، زمینه را برای رومی‌سازی تدریجی و نسبتاً موفقیت‌آمیز جنوب بریتانیا در دهه‌ها و سده‌های بعدی فراهم کرد، هرچند که مقاومت‌های محلی تا مدتها پس از آن ادامه یافت.

بریتانیاتاريخملکه
۰
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید