ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۶ دقیقه·۳ ماه پیش

محاصره سوم ناربن 752 تا 759 میلادی

سپتیمانیا در سدهٔ هشتم میلادی فقط یک نوار مرزی ساده نبود، بلکه آخرین بخشِ مهمِ میراثِ ویزیگوتی در جنوبِ گل و پلی میان پیرنه و مدیترانه به‌شمار می‌آمد؛ منطقه‌ای که ناربن در مرکز آن، هم جایگاه اداری داشت و هم نقش گرهٔ ارتباطی و نظامی. از ۷۱۹ میلادی، نیروهای مسلمانِ اندلس از پیرنه گذشتند و ناربن را که در منابع عربی «اربونه» خوانده می‌شد، به یکی از پایگاه‌های اصلی خود در آن سوی کوه‌ها تبدیل کردند. همین جایگاه بود که شهر را به دژی ارزشمند برای کنترل سپتیمانیا و فشار بر جنوبِ فرانکیا بدل می‌کرد، زیرا ناربن در عمل هم یک مرکز رومی-ویزیگوتیِ کهن بود و هم تکیه‌گاهی برای حضور نظامی مسلمانان در غرب مدیترانهٔ فرانسه.

در چنین زمینه‌ای، ظهور پپن کوتاه را باید نه فقط یک تغییرِ سلطنتی، بلکه یک دگرگونی در منطقِ قدرت در سرزمین فرانک‌ها دانست. او پس از کنارزدن واپسین مرونژی‌ها و جلبِ مشروعیتِ پاپی، می‌کوشید نشان دهد که اقتدار تازهٔ کارولنژی فقط بر ادعاهای دودمانی تکیه ندارد، بلکه می‌تواند در میدان نیز نظم جدیدی بسازد. به همین دلیل، وقتی به پادشاهی رسید، جنوب را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تثبیتِ قدرت خود دید؛ جایی که هم تهدیدِ بیرونی وجود داشت و هم فرصتِ جذبِ نخبگان محلی. در همین دوره، پیوند او با پاپ و عنوانِ پادشاهیِ مشروع، به پپن امکان داد که در مقام فرمانروایی فعال، نه صرفاً یک قدرت محلی، ظاهر شود.

محاصرهٔ ناربن از سال ۷۵۲ آغاز شد و تا ۷۵۹ ادامه یافت؛ یعنی با یکی از طولانی‌ترین محاصره‌های این بخش از اروپا روبه‌رو هستیم. نیروهای پپن از همان آغاز کوشیدند شهر را از فشار نظامی وادار به تسلیم کنند، اما ناربن تنها یک دژ نبود که با یک یورش سقوط کند. هستهٔ مدافعان را یک پادگان کوچکِ عرب و بربر تشکیل می‌داد، اما شهر از نظر اجتماعی و سیاسی، کاملاً یکدست نبود: جمعیت محلیِ گوت و گالو-رومی نیز در آن حضور داشتند و بخش مهمی از سرنوشت شهر به موازنهٔ میان این گروه‌ها و فرماندهان اندلسی بستگی داشت. در مرحلهٔ نخست، نقطهٔ اتکای شهر، پشتیبانی دریایی از اندلس بود؛ تدارکات از راه دریا می‌رسید و همین امر اجازه می‌داد ناربن در برابر فشار فرانک‌ها دوام بیاورد. بنابراین، محاصره از همان ابتدا به جنگِ فرسایش تبدیل شد، نه تصرف سریع.

این بن‌بستِ طولانی به‌تدریج خودِ فرانک‌ها را نیز در تنگنا گذاشت. پپن نمی‌توانست تمام توانش را فقط در برابر ناربن نگاه دارد، چون جنوبِ فرانکیا هم‌زمان صحنهٔ بحران‌های دیگر بود. در سال ۷۵۴، کُنتِ گوتِ متحدِ فرانک‌ها، اَنسموند، کشته شد و در نِیم نیز شورش رخ داد؛ رخدادهایی که نشان می‌دهد وفاداریِ نخبگان محلی هنوز کامل و قطعی نشده بود. در همان حال، وافرِ آکیتانی نیز از عقب می‌توانست بر فرانک‌ها فشار بیاورد و جنگ در جنوب را به مسئله‌ای چندجبهه‌ای تبدیل کند. به این ترتیب، پپن با محاصره‌ای روبه‌رو بود که تنها در برابر دیوارهای ناربن جریان نداشت، بلکه در شبکه‌ای از رقابت‌های محلی، شورش‌ها و تهدیدهای پیرامونی گسترش می‌یافت.

نقطهٔ تعیین‌کننده زمانی پدید آمد که پپن فهمید پیروزی صرفاً از راهِ شکستنِ دیوارها به‌دست نمی‌آید. او به‌تدریج از منطقِ ضربهٔ مستقیم فاصله گرفت و به سیاستِ جذبِ نخبگان محلی روی آورد. بنا بر روایت‌های موجود، او به اشراف گوت وعده داد که قوانین و عرفِ ویزیگوتیِ آنان را محترم خواهد شمرد و حتی نوعی خودگردانی محلی را حفظ می‌کند. این وعده برای اشرافی که میان دو قدرتِ بزرگِ فرانک و اندلس مانده بودند، اهمیت داشت؛ زیرا برای آنان مسئله فقط این نبود که چه کسی شهر را می‌گیرد، بلکه این بود که پس از فتح، چه نظمی بر زندگی و زمین و حقوق آنان حاکم خواهد شد. همین امتیاز سیاسی بود که به پپن امکان داد بخشی از نخبگانِ گوت را از تداوم وفاداری به اندلس جدا کند و محاصره را از درون فرسوده‌تر سازد.

هم‌زمان، آن سوی پیرنه نیز شرایط به سود ناربن پیش نمی‌رفت. در اندلس، بحرانِ پس از فروپاشیِ اقتدارِ امویانِ دمشق و منازعاتِ داخلی میان نیروهای محلی، فرماندهی را در هم ریخته بود. یوسف بن عبدالرحمن الفهری، که در آن دوره بر اندلس فرمان می‌راند، در ۷۵۶ ناچار شد شورشی را در ساراگوسا سرکوب کند و سپس خود با عبدالرحمنِ اوّل روبه‌رو شد؛ نبردی که در آن شکست خورد و عملاً مرکز ثقلِ قدرت از دستش رفت. این رخداد برای ناربن حیاتی بود، چون یکی از مهم‌ترین ستون‌های مقاومتِ شهر، امید به رسیدنِ نیروی کمکی و بازگشتِ توازن از اندلس بود. وقتی اندلس خود درگیرِ جنگِ داخلی شد، ناربن عملاً از پشتوانهٔ راهبردیِ خود جدا افتاد و محاصره از یک مشکل نظامی به یک بحرانِ انزوای سیاسی تبدیل شد.

در چنین وضعی، سقوطِ ناربن در ۷۵۹ بیشتر شبیه نتیجهٔ یک جابه‌جاییِ سیاسی بود تا پایانِ یک نبردِ کلاسیک. روایت‌های تاریخی می‌گویند که گوت‌ها و گالو-رومی‌های داخل شهر، وقتی دریافتند دیگر از اندلس نیروی مؤثری نمی‌رسد و پپن نیز بر احترام به قانونِ ویزیگوتی تأکید کرده است، علیه پادگانِ اندلسی دست به عمل زدند. در گزارش‌ها آمده که آنان نیروهای عرب-بربر را کشتند و سپس دروازه‌های شهر را به روی فرانک‌ها گشودند. بنابراین، آنچه ناربن را شکست داد فقط محاصره نبود، بلکه شکستنِ پیوند میان پادگانِ نظامی و جامعهٔ محلی بود؛ پیوندی که تا وقتی تدارکاتِ دریایی و حمایتِ سیاسی وجود داشت، پابرجا مانده بود، اما با قطعِ ارتباط با اندلس فرو ریخت.

از این زاویه، محاصرهٔ ناربن نمونه‌ای روشن از پیروزیِ سیاست بر نیروی نظامی است. پپن در آغاز نتوانست شهر را با فشار مستقیم بگیرد، اما با ترکیبِ سه عاملِ موازی موفق شد: فرسایشِ طولانیِ محاصره، بهره‌برداری از بحرانِ داخلیِ اندلس، و جذبِ نخبگانِ محلی با وعدهٔ حفظِ قانون و نظمِ موجود. در نتیجه، فتح نهایی نه محصولِ یک ضربهٔ قاطع، بلکه نتیجهٔ فروپاشیِ ائتلافی بود که ناربن را نگه می‌داشت. این همان نکته‌ای است که ارزش تحلیلیِ این رویداد را بالا می‌برد: قدرت نظامی وقتی مؤثر می‌شود که از پشتوانهٔ سیاسی و لجستیکی برخوردار باشد، و وقتی این پشتوانه قطع شود، حتی دژِ سخت‌جانِ مرزی نیز ناچار به تسلیم است.

پیامدهای این پیروزی نیز محدود به یک شهر نبود. پس از سقوط ناربن، حضورِ مسلمانان در سپتیمانیا عملاً پایان یافت و منابعِ معاصر و پژوهش‌های بعدی از این واقعیت سخن می‌گویند که دیگر تلاشی در مقیاسِ پیشین برای تصرفِ سرزمین در اوقسیتانیا صورت نگرفت. پپن پس از این فتح، توانست توجهش را به رُسیون و سپس آکیتن معطوف کند و بدین‌سان جبههٔ جنوبیِ کارولنژی‌ها را از حالتِ دفاعی به حالتِ تهاجمی درآورد. این همان نقطه‌ای است که ناربن را از یک محاصرهٔ محلی فراتر می‌برد: فتحِ شهر، دامنهٔ نفوذِ کارولنژی‌ها را در جنوب تثبیت کرد و مسیر را برای اقتدارِ گسترده‌تری باز گذاشت که در نسلِ بعد، در زمانِ شارلمانی، به اوج رسید. خودِ شارلمانی فرزندِ پپن بود، و منابعی که از میراثِ سیاسیِ او سخن می‌گویند، نشان می‌دهند که جاه‌طلبی‌های امپراتوریِ شارلمانی بر شالوده‌ای بنا شد که پپن با همین فتوحات جنوبی ساخت.

اگر بخواهیم منصفانه جمع‌بندیِ تحلیلی بدهیم، باید گفت ناربن نه صرفاً صحنهٔ شکستِ یک پادگان، بلکه نمونهٔ دقیقِ تغییرِ توازنِ قدرت در مرزهای قرونِ وسطای آغازین است. شهر به این دلیل سقوط کرد که از یک سو اندلس درگیرِ بحرانِ مشروعیت و جنگِ داخلی بود، و از سوی دیگر پپن توانست از راهِ وعده‌های حقوقی و سیاسی، شکاف میان مدافعانِ محلی و حاکمیتِ اندلسی را عمیق‌تر کند. نتیجه این شد که مرزِ فرانک و اندلس در جنوب فرانسه تثبیت شد، سپتیمانیا به حوزهٔ نفوذِ کارولنژی پیوست، و کارولنژی‌ها با پشت‌سر گذاشتنِ این تجربه، خود را برای مرحلهٔ بعدیِ گسترش آماده کردند؛ مرحله‌ای که بدون ناربن، احتمالاً شکل و شتابِ دیگری می‌داشت.

تاریخمسلماناناروپااسپانیا
۰
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید