ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۸ دقیقه·۴ ماه پیش

محاصره اول ناربن 719 میادی

پس از تکمیل فتح شبه‌جزیره‌ایبری توسط نیروهای مسلمان در سال‌های ۷۱۱ تا ۷۱۶ میلادی، قلمرو اندلس به یکی از ولایات خلافت اموی در دمشق بدل شد. با این حال، ساختار سیاسی و نظامی این قلمرو تا پایان دهه دوم سده هشتم میلادی همچنان شکننده و در حال تثبیت بود. فتوحات نخستین، اگرچه مرکز حکومت ویزیگوت را در طلیطله نابود کرد، اما کنترل بر مناطق شمال شرقی شبه‌جزیره و اراضی آن سوی پیرنه را محقق نساخت. والیان اعزامی از قیروان و سپس دمشق با چالش‌های متعددی روبه‌رو بودند: شورش‌های پراکنده اشراف گوت، ناآرامی در میان قبایل بربر تازه‌وارد که از تقسیم غنایم و زمین ناراضی بودند، و نبود یک ساختار اداری منسجم برای جمع‌آوری مالیات و کنترل مرزها. والی الحر بن عبدالرحمن الثقفی (۷۱۶–۷۱۸) با انتقال مرکز ولایت از اشبیلیه به قرطبه و انجام نخستین یورش‌های آزمایشی به آن سوی پیرنه، زمینه را برای لشکرکشی‌های بزرگ‌تر هموار ساخت، اما به استقرار دائمی در گُل دست نیافت.

در این بستر، سَمح بن مالک الخولانی در سال ۷۱۸ میلادی به فرمان خلیفه عُمَر بن عبدالعزیز به ولایت اندلس گماشته شد. خولانی که از تبار اعراب جنوبی بود، برنامه‌ای منظم برای گسترش قلمرو به سوی شمال و تأمین منابع جدید از طریق فتح مناطق ثروتمند گُل در پیش گرفت. اقدامات اولیه او، مانند مرمت پل رومی قرطبه بر روی رودخانه بُطُروس (وادی‌الکبیر) و سازمان‌دهی مجدد دیوان جند، نشان‌دهنده عزم وی برای پشتیبانی لجستیکی از یک عملیات نظامی بلندمدت بود. بر خلاف اسلاف خود که اغلب به غارت‌های فصلی اکتفا می‌کردند، السمح به دنبال فتح سرزمینی و ایجاد پایگاه‌های دائمی در شمال پیرنه بود تا امنیت مرزهای اندلس را از گزند حملات متقابل مسیحیان تضمین کند و هم‌زمان از ظرفیت کشاورزی و تجاری منطقه سپتیمانیا بهره‌برداری نماید.

منطقه سپتیمانیا، آخرین بازمانده قلمرو پادشاهی ویزیگوت در شمال پیرنه، در این زمان وضعیتی آشفته و به شدت آسیب‌پذیر داشت. پس از فروپاشی پادشاهی در ایبری، آردو (آرداباستوس) که خود را وارث تاج و تخت گوت‌ها می‌دانست، بین سال‌های ۷۱۳ تا حوالی ۷۲۰ میلادی بر سپتیمانیا و بخش‌هایی از تاراکنسیس حکم می‌راند. قدرت او اما اسمی و شکننده بود. اشراف محلی ویزیگوت که در قلعه‌های روستایی خود پراکنده بودند، عملاً به صورت خودمختار عمل می‌کردند و وفاداری آنان به پادشاهِ مستقر در ناربن بیش از آنکه ناشی از توان نظامی مرکز باشد، به دلیل ترس مشترک از تهدید خارجی یا منافع محلی شکل گرفته بود. ساختار اداری و نظامی متمرکز پادشاهی تولدو فروپاشیده بود و سپتیمانیا فاقد یک ارتش میدانی منسجم برای مقابله با تهاجم گسترده بود. شهرهای این ناحیه، اگرچه از بقایای استحکامات رومی بهره می‌بردند، اما نگهداری از این دیوارها در دهه‌های آشوب داخلی و تهاجمات پیاپی به شدت نادیده گرفته شده بود.

ناربن، به عنوان مرکز سیاسی و نظامی سپتیمانیا، در محل تلاقی راه‌های باستانی و در منتهی‌الیه غربی دلتای آتاگون (اود) واقع شده بود. اهمیت استراتژیک آن صرفاً در جایگاه پایتختی یک پادشاه رو به زوال نبود؛ این شهر بندری از طریق کانال‌ها و خورهای ساحلی به دریای مدیترانه متصل می‌شد و موقعیت آن در مسیر راه رومی ویا دومیتیا، آن را به دروازه‌ای ارتباطی میان شبه‌جزیره‌ایبری و اعماق گل تبدیل کرده بود. کنترل ناربن به معنای در اختیار داشتن یک پایگاه لجستیکی پیش‌آهنگ بود که می‌توانست جریان پیاده‌نظام، سواره‌نظام و آذوقه را از اندلس دریافت کرده و سپس به سوی شهرهای کلیدی بعدی مانند قرقشونه (کارکاسون)، نیم (نیمس) و تولوشه (تولوز) گسیل دارد. دیوارهای دفاعی شهر که بر شالوده‌های مستحکم رومی استوار بود و توسط ویزیگوت‌ها تا حدی بازسازی شده بود، همچنان مانعی جدی به شمار می‌رفت، اما برای مقاومت در برابر یک محاصره تمام‌عیار از سوی نیرویی که تجربه فتح شهرهای مستحکم ایبری را پشت سر داشت، نیازمند پادگان کافی، ذخیره غذایی مطمئن و امید به نیروی کمکی بود که هیچ‌یک در آن مقطع برای آردو فراهم نبود.

در بهار یا اوایل تابستان سال ۷۱۹ میلادی، السمح بن مالک الخولانی سپاه خود را از پایگاه‌های شمالی اندلس، احتمالاً از ناحیه جرنده (خیرونا) یا بارسلونا، روانه گردنه‌های شرقی پیرنه کرد. مسیر حرکت او به احتمال قوی از گذرگاه پرتوس (پیرنه شرقی) بوده است، همان‌گونه که پیشتر نیروهای اعزامی الحر نیز از این محور استفاده کرده بودند. ترکیب سپاه او، مطابق با الگوی رایج لشکرکشی‌های اموی در غرب، متشکل از هسته‌ای از اعراب بلدی (نخستین فاتحان ساکن شده در اندلس) به عنوان سواره‌نظام سنگین و سبک، و توده‌ای از نیروهای بربر بودند که به عنوان پیاده‌نظام و سواره‌نظام سبک‌اسلحه به کار گرفته می‌شدند. شواهد غیرمستقیم از لشکرکشی‌های بعدی در گل نشان می‌دهد که این نیروها عموماً با زره‌های سبک‌تر از نمونه‌های بیزانسی، نیزه‌های بلند، شمشیرهای کوتاه و مستقیم عربی، کمان‌های مرکب و سپرهای چرمی یا چوبی تجهیز شده بودند. سپاه با سرعت نسبی حرکت می‌کرد و از محورهای اصلی رومی بهره می‌برد تا پیش از آنکه خبر تهاجم به سرداران محلی گوت برسد، خود را به دیوارهای ناربن برساند. اطلاعات دقیقی از مقاومت در طول مسیر در دست نیست، اما به نظر می‌رسد که قلعه‌های کوچک مرزی، فاقد توان ایستادگی در برابر این ستون نظامی بوده و به سرعت دور زده یا تسلیم شدند.

پس از رسیدن به ناربن، السمح بدون اتلاف وقت شهر را به محاصره کامل درآورد. مورخان اسلامی متأخر مانند ابن عذاری و مقری، اگرچه جزئیات دقیق عملیات را ثبت نکرده‌اند، اما بر این نکته اتفاق دارند که فتح شهر «به زور شمشیر» (عَنوَةً) صورت گرفت که دلالت بر یک محاصره نظامی و سپس یورش قهرآمیز دارد. وقایع‌نگاری لاتین موسوم به «رویدادنامه ۷۵۴» نیز به اجمال به تسخیر ناربن توسط سَمح و کشتار گسترده اشاره می‌کند. نوع عملیات محاصره‌ای را می‌توان بر اساس مهندسی نظامی شناخته‌شده امویان بازسازی کرد: سپاه احتمالاً با محاصره کامل دیوارها از طریق احداث خندق و موانع دفاعی (مانند آنچه بعدها در تولوز در پیش گرفتند) راه ورود آذوقه و نیروی کمکی را مسدود ساخت. برای تخریب استحکامات، مسلمانان احتمالاً از منجنیق‌های کششی (عَرّاده) یا وزنه‌ای (مَنجَنیق) استفاده کردند که تیرهای بزرگ و قطعات سنگ را به سوی کنگره‌ها و دروازه‌ها پرتاب می‌کردند. دَک‌های چرخ‌دار چوبی برای محافظت از مهاجمان و نقب‌زنی در پایه دیوارها نیز جزء فنون رایج بود، هرچند شواهد مشخصی از به‌کارگیری آن‌ها در این نبرد خاص ثبت نشده است. آنچه می‌دانیم این است که پادگان مستقر در ناربن عمدتاً از شبه‌نظامیان محلی گوت و گالو-رومی تشکیل می‌شد که فرماندهی واحدی نداشتند و از نظر روحیه، به دلیل فقدان امید به نیروی امدادی، به شدت تحلیل رفته بودند.

سقوط شهر به احتمال زیاد پس از یک دوره نسبتاً کوتاه محاصره رخ داد. منابع از نبردی طولانی و نفس‌گیر سخن نمی‌گویند؛ ضعف ساختاری دفاع، کمبود جنگجویان مجرب، فرسودگی باروها در برابر پرتابه‌های پیاپی و نبود رهبری مقتدرانه، همگی دست به دست هم دادند. شواهد حاکی از آن است که مدافعان نتوانستند حملات متمرکز به یک نقطه از دیوارها را دفع کنند و پس از ایجاد رخنه، نیروهای مسلمان وارد شهر شدند. همان‌طور که عرف فتوحات عَنوَه مقرر می‌داشت، مردان مبارز قتل‌عام شدند و زنان و کودکان به اسارت درآمدند. سرنوشت آردو، آخرین پادشاه ویزیگوت، در این هجوم مشخص نیست اما از آنجا که نام وی از منابع پس از این تاریخ محو می‌شود، این فرض قوت می‌گیرد که او در جریان دفاع از پایتخت خود کشته شده است. اموال و دارایی‌های شهر به عنوان غنیمت میان سپاهیان تقسیم گردید و بخشی از زمین‌ها و خانه‌ها نیز احتمالاً به عنوان اقطاع به جنگجویان واگذار شد تا پادگان دائمی شکل گیرد.

واکنش نیروهای محلی و اشراف بازمانده گوت، در این مرحله آمیخته‌ای از تسلیم و گریز بود. با سقوط مرکز نمادین قدرت، مقاومت سازمان‌یافته در سپتیمانیا برای مدتی فروپاشید. السمح بلافاصله پس از تصرف ناربن، یک پادگان نظامی قوی در آن مستقر کرد و شهر را به پایگاه عملیاتی اصلی خود در آن سوی پیرنه بدل ساخت. او از این موقعیت برای اعزام دسته‌های سواره‌نظام سبک به اطراف استفاده کرد تا قلعه‌ها و شهرهای مجاور را به تسلیم وادارد. شهر قرقشونه و دیگر مراکز جمعیتی واقع در دالان آئود احتمالاً در همین دوره یا اندکی بعد، بدون مقاومت جدی تسلیم شده و به پرداخت جزیه (مالیات سرانه برای اهل ذمه) تن دادند. برخی از اشراف گوت که حاضر به پذیرش حاکمیت جدید نبودند، به مناطق کوهستانی یا به قلمرو دوک اودوی آکیتن عقب‌نشینی کردند و بقایای قدرت محلی خود را حفظ کردند؛ اینان بعدها هسته مقاومت‌های پراکنده را تشکیل دادند.

فتح ناربن در سال ۷۱۹ یک رویداد صرفاً محلی نبود، بلکه پیامدهای ژئوپلیتیکی عمیقی داشت که مسیر رویارویی اسلام و مسیحیت در غرب اروپا را برای چهل سال بعدی شکل داد. با در اختیار داشتن این پایگاه مستحکم، السمح موفق شد یک گذرگاه امن لجستیکی در شمال پیرنه ایجاد کند که تا زمان بازپس‌گیری شهر توسط پپن کهتر در ۷۵۹ میلادی، مرکز اصلی عملیات نظامی مسلمانان در گُل باقی ماند. استقرار پادگان دائمی در ناربن سبب شد که منطقه سپتیمانیا از یک سرزمین حائل به یک ولایت پیش‌آهنگ یا ثَغر اقصی تبدیل شود که از طریق آن اعراب و بربرها توانستند در سال‌های ۷۲۰ و ۷۲۱ حملات خود را به اعماق قلمرو دوک اودو گسترش دهند، شهرهایی چون نیم و شاید تولوز را موقتاً تصرف کنند و حتی راه را برای لشکرکشی‌های عظیم دهه ۷۳۰ که به نبرد تور (بلاط الشهداء) انجامید، هموار سازند. به بیان دقیق، محاصره و فتح ناربن نخستین گام قطعی در گذار از یورش‌های کوتاه‌مدت به استعمار نظامی بلندمدت در فرانسه جنوبی بود. این فتح دوک‌نشین آکیتن را به واکنش وادار ساخت و زمینه درگیری مستقیم السمح با اودوی بزرگ را فراهم آورد؛ همان درگیری که دو سال بعد به محاصره تولوز و مرگ خود السمح انجامید. اما اهمیت اساسی ناربن در این بود که حتی پس از شکست در تولوز و بعدها در تور، حکومت امویان در اندلس همچنان قادر به حفظ این مستعمره شمالی به عنوان آخرین سنگر خود درون مرزهای فرانسه امروزی بود، دستاوردی که ریشه در عملیات دقیق و برنامه‌ریزی‌شده سَمح بن مالک الخولانی در پاییز یا تابستان ۷۱۹ داشت.

تاریخمسلمانان
۱
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید