ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۱۹ دقیقه·۴ ماه پیش

قدرت و تولد انگلستان فئودالی (۱۰۱۶–۱۰۶۶)

تهاجمات وایکینگ‌ها که از اواخر قرن هشتم میلادی سواحل انگلستان را درنوردیده بودند، در قرن نهم با ورود ارتش‌های بزرگ دانمارکی به مرحله‌ای تازه وارد شدند. این حملات که ابتدا ماهیتی غارتی و فصلی داشتند، به تدریج به اشغال پایدار و گستردهٔ سرزمین‌های شمال و شرق انگلستان انجامیدند و منطقه‌ای را پدید آوردند که در تاریخ به دانلاو مشهور است. در این قلمرو، قوانین و سنت‌های حقوقی اسکاندیناویایی بر ساختارهای آنگلوساکسون چیره شد و جمعیتی مختلط شکل گرفت که تا سده‌ها بعد هویت فرهنگی متمایز خود را حفظ کرد. پادشاهان وسکس که در جنوب و غرب جزیره مقاومت را سازمان داده بودند، در دوران آلفرد کبیر و نوادگانش موفق شدند یورش‌ها را مهار و روند بازپس‌گیری سرزمین‌ها را آغاز کنند، اما رؤیای یکپارچگی کامل انگلستان همواره با تهدید اسکاندیناویایی گره خورده بود.

با ضعف تدریجی دودمان وسکس در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم، این تهدید به صورتی مرگبار احیا شد. حملات مجدد دانمارکی‌ها در دوران پادشاهی اِتلرد دوم، ملقب به بی‌تصمیم، با پرداخت‌های کلان نقره موسوم به دانگلد همراه بود که خزانهٔ سلطنتی را تهی کرد، اما امنیتی پایدار به ارمغان نیاورد. اسوین فورکبیرد، شاه دانمارک، که از ناکارآمدی حاکمیت آنگلوساکسون بهره می‌برد، در سال ۱۰۱۳ با ناوگانی عظیم به انگلستان یورش برد و خود را پادشاه خواند. هرچند مرگ ناگهانی اسوین در ۱۰۱۴ اِتلرد را برای مدتی کوتاه به تخت بازگرداند، اما پسر اسوین، کانوت، آماده بود تا کار ناتمام پدر را به پایان برساند.

سال ۱۰۱۶ نقطهٔ عطف این کشاکش بود. نبردهای ممتد میان ادموند آیرونساید، فرزند دلیر اِتلرد، و کانوت جوان، صحنهٔ نهایی مقاومت دودمان وسکس را رقم زد. پس از سلسله‌ای از زدوخوردهای خونین که با پیروزی کانوت در نبرد آساندون به اوج رسید، دو طرف به توافقی تن دادند که بر اساس آن انگلستان میان آنان تقسیم شود: ادموند بر وسکس حکم براند و کانوت بر مرسیا و سرزمین‌های دانلاو. این تقسیم اما دیری نپایید؛ مرگ نابهنگام ادموند در نوامبر همان سال، که احتمالاً بر اثر جراحات جنگی یا توطئه رخ داد، کانوت را به یگانه فرمانروای انگلستان بدل کرد.

کانوت برای تثبیت قدرتی که با زور شمشیر به دست آمده بود، سیاستی چندوجهی از ادغام، مشروعیت‌بخشی و نوسازی نهادی را در پیش گرفت. مهم‌ترین گام او در این مسیر، ازدواج با اِما نورماندی، بیوهٔ اِتلرد و مادر فرزندان خاندان وسکس بود. این پیوند زناشویی صرفاً اتحادی سیاسی نبود، بلکه مانوری هوشمندانه برای خنثی کردن کانون‌های بالقوهٔ مقاومت آنگلوساکسون و نیز قطع ارتباط مدعیان تبعیدی با پایگاه‌های قدرت در نورماندی به شمار می‌رفت. اِما که زنی سیاستمدار و باتجربه بود، به شریکی کلیدی در پروژهٔ حکمرانی کانوت بدل شد و به پل زدن میان دو ملت یاری رساند.

کانوت به موازات این اقدام، با پذیرش علنی و نمایشی قوانین آنگلوساکسون، خود را نه به عنوان فاتحی بیگانه، بلکه در قامت پادشاهی قانون‌مدار و ادامه‌دهندهٔ سنت‌های بومی معرفی کرد. او در شوراهای سلطنتی بر تداوم قوانین ادگار صلح‌جو تأکید ورزید و با کلیسای انگلستان رابطه‌ای تنگاتنگ برقرار ساخت. حمایت سخاوتمندانه از کلیساها، صومعه‌ها و مقرهای اسقفی، وفاداری نهاد دینی را که قدرتمندترین نیروی ایدئولوژیک آن روزگار بود، به تاج‌وتخت دانمارکی تضمین کرد. سفر کانوت به روم در سال ۱۰۲۷ نقطهٔ اوج این سیاست اروپایی بود. او در این سفر نه تنها به زیارت مقر پاپ رفت، بلکه با کنراد دوم، امپراتور مقدس روم، دیدار و برای بازرگانان انگلیسی و دانمارکی در مسیرهای تجاری اروپا امتیازاتی اخذ کرد. کانوت در نامه‌ای که پس از بازگشت به انگلستان خطاب به همهٔ رعایایش نگاشت، خود را «شاه سراسر انگلستان و دانمارک و نروژ و بخشی از سوئد» خواند و تصویری از یک فرمانروای مسیحی وظیفه‌شناس ترسیم کرد که صلح و عدالت را ضامن است.

این امپراتوری که بعدها «امپراتوری دریای شمال» نام گرفت، بر خلاف امپراتوری‌های کلاسیک پهنهٔ خشکی‌بنیاد، یک اتحاد شخصی سست و مبتنی بر توان دریایی و اقتدار کاریزماتیک یک فرد بود. در نبودِ بروکراسی منسجم یا نهادهای فرامنطقه‌ای، کل این سازهٔ سیاسی به حضور دائمی شاه در هر یک از قلمروهای سه‌گانه وابسته بود. انگلستان، ثروتمندترین و پیشرفته‌ترین بخش این امپراتوری، نقشی محوری در تأمین مالی ماجراجویی‌های اسکاندیناویایی کانوت ایفا می‌کرد. نظام مالیاتی گلد که از دوران آنگلوساکسون به ارث رسیده و حالا با کارآمدی بیشتری جمع‌آوری می‌شد، منبع اصلی درآمد سلطنت برای پرداخت حقوق ارتش حرفه‌ای و ناوگان دریایی به شمار می‌رفت.

کانوت برای ادارهٔ مؤثر انگلستان، ساختاری ارلی را تحکیم بخشید که در آن کل کشور به چند ارل‌نشین بزرگ تقسیم می‌شد: وسکس، مرسیا، نورثامبریا و انگلیای شرقی. این واحدهای حکومتی که در رأس هر یک یک ارل با اختیارات گستردهٔ نظامی، قضایی و مالی قرار داشت، هم ابزاری برای کنترل سرزمینی بودند و هم کانون‌های بالقوهٔ قدرت مستقل به شمار می‌رفتند. در همین بستر بود که گادوین، یکی از یاران نزدیک کانوت و از خاستگاهی نسبتاً گمنام در طبقهٔ تگن‌های آنگلوساکسون، به مقام ارل وسکس دست یافت و خاندان خود را به چنان موقعیتی رساند که ظرف دو نسل آینده، سرنوشت پادشاهی را رقم بزند. گادوین به خوبی هنر بقا و پیشروی در دربار دوگانهٔ دانمارکی-آنگلوساکسون را آموخت و ثروت و املاک وسیعی اندوخت.

اما نقطهٔ اتکای واقعی حکومت کانوت، نیروی نظامی ویژه‌ای بود که به دست خود او سازماندهی و تثبیت شد: هاوسکارل‌ها. این سپاه زبدهٔ محافظ که اعضایش با سوگند وفاداری شخصی به شاه پیوند خورده بودند، مسلح به تبرهای بلند جنگی دانمارکی و سلاح‌های سنگین، ستون فقرات ارتش سلطنتی را تشکیل می‌دادند. هاوسکارل‌ها نه تنها یک ابزار نظامی، بلکه نماد قدرت مرکزی در برابر اشراف محلی و ارل‌های خودکامه بودند. این نهاد درخشان نظامی از کانوت به جانشینانش به ارث رسید و در تحولات آتی نقشی سرنوشت‌ساز ایفا کرد.

مرگ کانوت در سال ۱۰۳۵ ضعف ذاتی امپراتوری دریای شمال را آشکار کرد. بلافاصله بحرانی جانشینی شعله‌ور شد که ساختار شکنندهٔ قدرت را در هم شکست. دو پسر از دو مادر متفاوت مدعی تاج‌وتخت بودند: هارولد، ملقب به هارفوت، فرزند کانوت از همسر نخستش الف‌گیفو نورثهمپتونی، که در انگلستان حضور داشت و از حمایت بخش عمده‌ای از ارل‌های قدرتمند، به ویژه لئوفریک مرسیا، برخوردار بود؛ و هاردیکانوت، پسر کانوت از اِما نورماندی، که در آن هنگام در دانمارک سرگرم دفاع از تاج‌وتخت اسکاندیناویایی خود در برابر تهدید ماگنوس، پادشاه نروژ، بود. ملکه اِما با تمام قدرت سیاسی خود از حقوق پسرش هاردیکانوت دفاع می‌کرد و در وینچستر، مرکز سنتی خزانه و نماد قدرت دودمان وسکس، پایگاهی مستحکم داشت. ویتناگموت، شورای بزرگان، در میان این کشمکش دست به مصالحه‌ای موقت زد که عملاً انگلستان را دوپاره کرد، اما رقابت خاندان‌ها به خشونت‌بارترین شکل ممکن ظهور یافت. هارولد هارفوت با سرعت عمل و تصاحب خزانهٔ سلطنتی، کنترل عملی کشور را به دست گرفت و در ادامه، با قساوتی بی‌سابقه، آلفرد اتلینگ، یکی از پسران تبعیدی اِتلرد و اِما را که فریب وعده‌های امنیت را خورده و به انگلستان بازگشته بود، دستگیر و کور کرد. این جنایت که افکار عمومی را شوکه ساخت، سرانجام دودمان دانمارکی را به ورطهٔ بی‌اعتباری اخلاقی کشاند.

حکومت کوتاه و بی‌ثبات هارولد هارفوت با مرگ ناگهانی‌اش در ۱۰۴۰ پایان یافت و هاردیکانوت با تأخیر و با ناوگانی از دانمارک به انگلستان رسید. پادشاهی جدید اما از ابتدا محکوم به شکست بود. هاردیکانوت که برای تأمین هزینه‌های ناوگان خود مالیات‌های سنگینی وضع کرد و بی‌رحمانه به مجازات مخالفان پرداخت، محبوبیتی در میان رعایای انگلستان به دست نیاورد. او بیمار و بدون وارث بود و به همین دلیل برادر ناتنی‌اش از سوی مادر، ادوارد، پسر اِتلرد و اِما را از تبعید در نورماندی به انگلستان فراخواند و او را در مقام وارث تاج‌وتخت به رسمیت شناخت. مرگ زودهنگام هاردیکانوت در ۱۰۴۲ راه را برای بازگشت دودمان وسکس هموار کرد، بی‌آنکه این بازگشت، بازگشتی ساده به گذشته باشد.

ادوارد، که بعدها به معترف ملقب شد، مردی ژرف‌اندیش اما بیگانه با سرزمین مادری بود. او بیش از بیست‌وپنج سال از عمر خود را در دربار نورماندی گذرانده بود، جایی که زبان، فرهنگ و آیین‌های سیاسی نورمان‌ها را جذب کرده بود. ادوارد با خود محافلی از اشراف، کشیشان و مشاوران نورمانی به انگلستان آورد و آنان را در مناصب کلیدی کلیسایی و درباری گماشت. این نفوذ بیگانه در همان سال‌های نخست پادشاهی‌اش به تنش‌های عمیق با اشراف آنگلوساکسون دامن زد، تنش‌هایی که در مرکز آنها بزرگ‌ترین قدرت سیاسی انگلستان، یعنی خاندان گادوین، قرار داشت.

گادوین ارل وسکس که هنوز نیرومندترین اشراف‌زادهٔ انگلستان بود، به نماد مقاومت بومی در برابر نفوذ نورمان‌ها بدل شد. ازدواج ادوارد در ۱۰۴۵ با ادیت، دختر گادوین، یک مصالحهٔ سیاسی بود اما به هیچ‌وجه اختلافات بنیادین را حل نکرد. بحران در سال ۱۰۵۱ به نقطهٔ جوش رسید. مشاجره بر سر یک حادثهٔ خشونت‌آمیز میان همراهان کنت اوستاس بولونی، میهمان ادوارد، و اهالی دوور که تحت صلاحیت گادوین بود، به رویارویی مستقیم انجامید. ادوارد که از فرصت استفاده می‌کرد تا سلطهٔ خاندان گادوین را بشکند، با حمایت ارل‌های دیگر به ویژه لئوفریک مرسیا و سیوارد نورثامبریا، فرمان به تبعید گادوین و پسرانش داد. حتی ملکه ادیت نیز به صومعه فرستاده شد. پیروزی ادوارد اما توخالی از آب درآمد؛ زیرا خلأ قدرت ایجادشده، همراه با حضور پرشمار نورمان‌ها در دربار و به ویژه انتصاب رابرت ژومیژ، اسقف نورمانی کانتربری، خشم عمومی را برانگیخت. سال بعد، در ۱۰۵۲، گادوین و پسرانش با ناوگانی از فلاندر و ایرلند به انگلستان بازگشتند و با استقبال گستردهٔ مردم و حتی بسیاری از ارتش فیرد که از نبرد با آنان سرباز زدند، بدون یک نبرد تمام‌عیار، دربار ویتناگموت را مجبور به بازگرداندن کامل املاک و مقام‌های خاندان گادوین کردند. رهبران نورمانی گریختند و نفوذ آنان موقتاً ریشه‌کن شد. قدرت ادوارد معترف از این پس عملاً به برگزاری مراسم مذهبی، نظارت بر ساخت کلیسای وست‌مینستر، بنای باشکوهی که برای آن از معماری نورمانی الهام گرفته بود، و تمرکز بر امور معنوی محدود ماند. سیاست واقعی در دست خاندان گادوین قرار گرفته بود.

با مرگ گادوین در ۱۰۵۳، پسر ارشدش هارولد گادوینسون به جای پدر نشست. هارولد که از جوانی در جنگ‌ها و شورش‌ها در کنار پدر آزموده شده بود، توانست طی یک دهه سلطهٔ بلامنازع خاندان خود را بر انگلستان تحکیم بخشد. برادرانش مقام‌های کلیدی را در دست گرفتند: تاستیگ ارل نورثامبریا شد، گیره و لئوفواین صاحب اراضی وسیع در شرق و جنوب گشتند. شبکه‌ای از ازدواج‌های سیاسی، ثروت بی‌حساب و کنترل بر مهم‌ترین ارل‌نشین‌ها، خاندان گادوین را به یک «خاندان سلطنتی در سایه» بدل کرده بود که بیش از خود پادشاه نیروی نظامی و مالی در اختیار داشت. هارولد همچنین توان نظامی خود را با لشکرکشی موفقیت‌آمیز به ولز در سال ۱۰۶۳ به اثبات رساند. او با استفاده از ترکیبی از نیروهای زمینی و ناوگان دریایی، گروفید آپ لولین، شاه گوئینِد را شکست داد و کشت و قدرت نظامی آنگلوساکسون را در مرزهای غربی تحکیم کرد. این پیروزی وجههٔ هارولد را به مثابهٔ یک فرماندهٔ لایق تثبیت کرد و این باور را در میان بسیاری از نخبگان انگلیسی تقویت کرد که او شایسته‌ترین فرد برای جانشینی ادوارد بی‌فرزند است.

اما در میانهٔ این اقتدار، سفری رخ داد که سرنوشت انگلستان را برای همیشه تغییر داد. سفر هارولد به نورماندی، که احتمالاً در حدود ۱۰۶۴ یا ۱۰۶۵ روی داد، هنوز در هاله‌ای از ابهام و روایت‌های متضاد قرار دارد. منابع نورمانی، به‌ویژه گلدوزی بایو، مدعی‌اند که هارولد از سوی ادوارد مأموریت یافت تا تاج‌وتخت را به ویلیام، دوک نورماندی، وعده دهد و خود هارولد بر یادگاران قدیسان سوگند خورد که از ادعای ویلیام حمایت کند. روایت‌های آنگلوساکسون، در مقابل، یا به این سوگند اشاره‌ای نمی‌کنند یا آن را تحمیلی و تحت فشار می‌دانند. صرف‌نظر از حقیقت ماجرا، این سوگند – واقعی یا ادعایی – به ابزاری بی‌نظیر در دست ویلیام برای جلب حمایت پاپ و مشروعیت‌بخشی به تهاجم آینده‌اش بدل شد.

وقتی ادوارد معترف در پنجم ژانویهٔ ۱۰۶۶ درگذشت و اندکی بعد در کلیسای تازه‌تکمیل‌شدهٔ وست‌مینستر به خاک سپرده شد، بحرانی تمام‌عیار بر سر جانشینی تاج‌وتخت انگلستان درگرفت. ادوارد وارث مستقیمی از خود برجای نگذاشته بود و همین خلأ، پای سه مدعی را به میدان کشید که هر یک مشروعیت خود را بر پایه‌های متفاوتی بنا کرده بودند. ویلیام، دوک نورماندی، مدعی بود که ادوارد در دوران تبعید وعدهٔ تاج‌وتخت را به او داده و بعدها هارولد گادوینسون نیز این وعده را با سوگند تأیید کرده است. او همچنین بر پیوند خویشاوندی دور خود با خاندان وسکس از طریق عمهٔ ادوارد تکیه می‌کرد. اما به لحاظ حقوق آنگلوساکسون، وصیت شفاهی ادوارد در بستر مرگ که بر اساس تواریخ آنگلوساکسون تاج‌وتخت را به هارولد سپرد، و انتخاب بی‌درنگ ویتناگموت، شورای بزرگان، مشروعیت داخلی بی‌چون‌وچرایی به هارولد بخشید. هارولد همان روزِ پس از تشییع ادوارد در کلیسای وست‌مینستر تاج‌گذاری کرد. مدعی سوم هارالد هاردرادا، شاه نروژ، کهن‌ترین نوع مشروعیت را مطرح می‌ساخت: زور شمشیر و ادعای مبتنی بر پیمانی اسکاندیناویایی. او خود را وارث ماگنوس نیک می‌دانست، کسی که با هاردیکانوت پیمان بسته بود هر یک بدون وارث بمیرند، دیگری جانشین او در قلمروهایش شود. این ادعا از دید نروژی‌ها، انگلستان را به دامنهٔ حقوق اسکاندیناویایی گره می‌زد. تاستیگ، برادر رانده‌شدهٔ هارولد که از ارلی نورثامبریا خلع شده بود، این آتش را شعله‌ورتر کرد و به دربار هاردرادا رفت و او را به یورش ترغیب نمود.

هارولد دوم بلافاصله با بحرانی سه‌جانبه مواجه شد. او می‌دانست که تابستان ۱۰۶۶ صحنهٔ هجوم خواهد بود. از این رو، ارتش فیرد و ناوگان را در کرانه‌های جنوبی بسیج کرد تا از فرود ویلیام جلوگیری کند. اما لجستیک آن دوره چنین تمرکز طولانی‌مدت نیرو را برنمی‌تافت و در نهایت پس از چند هفته انتظار بی‌حاصل، فیرد و ناوگان در اوایل سپتامبر پراکنده شدند تا آذوقهٔ خود را تأمین کنند. درست در همین زمان بود که بادهای نامساعدی که ویلیام را در نورماندی زمینگیر کرده بود، از شمال وزش گرفت و ناوگان عظیم هاردرادا با بیش از سیصد کشتی دراز، وارد مصب هامبر شد. تاستیگ نیز با کشتی‌های خود به او پیوست و نیروی متحد وایکینگی-انگلیسی به سوی یورک، پایتخت شمال، حرکت کرد.

ادوین ارل مرسیا و مورکار ارل نورثامبریا (که جانشین تاستیگ شده بود) با شتاب سپاهی گرد آوردند و در بیستم سپتامبر در فولفورد، نزدیک یورک، به مصاف مهاجمان رفتند. نبرد فولفورد با وجود دلاوری ارل‌های جوان، یک فاجعهٔ کامل برای انگلیسی‌ها بود. سپاه آنان که در محاصرهٔ باتلاق‌ها و نیروی باتجربهٔ وایکینگ‌ها گرفتار آمده بود، تارومار شد. اهمیت نبرد فولفورد غالباً در سایهٔ دو نبرد بزرگ‌تر دیگر گم می‌شود، اما پیامدهای راهبردی آن بسیار ژرف بود. یورک بدون مقاومت سقوط کرد و تسلیم شد و هاردرادا اردوی خود را در استمفورد بریج، چند مایلی شرق شهر، برپا کرد. بدتر از همه، شکست ادوین و مورکار عملاً نیروهای نظامی شمال انگلستان را از گردونهٔ دفاع ملی خارج کرد و دیگر هیچ کمکی از این منطقه به شاه در جنوب نرسید.

هارولد گادوینسون که با شنیدن خبر حملهٔ شمالی، یکی از شگفت‌انگیزترین راهپیمایی‌های نظامی تاریخ انگلستان را آغاز کرده بود، با شتابی سرسام‌آور از لندن به سوی یورک تاخت. او سپاه خود را در کمتر از چهار روز، مسافتی حدود سیصد کیلومتر را پیمود و بیست‌وپنجم سپتامبر، درست چند روز پس از فولفورد، ناگهان بر سر نیروهای غافلگیرشدهٔ هاردرادا در استمفورد بریج فرود آمد. وایکینگ‌ها که زره‌های سنگین خود را در کشتی‌ها گذاشته و در هوای گرم کنار رودخانه درونت آسوده بودند، با هجوم برق‌آسای انگلیسی‌ها روبه‌رو شدند. افسانه از جنگجوی غول‌پیکر نروژی می‌گوید که به تنهایی بر روی پل باریک ایستاد و چهل تن از هاوسکارل‌های انگلیسی را پیش از آنکه از زیر پل با نیزه از پا درآید، به هلاکت رساند. صرف‌نظر از صحت این روایت، این تأخیر به وایکینگ‌ها فرصت داد تا آرایش سپر دفاعی بگیرند. نبرد ساعاتی طولانی به شدت ادامه یافت. فراخواندن نیروهای کمکی از کشتی‌ها و دویدن آنان با پای برهنه در جاده، بی‌فایده بود. سرانجام هاردرادا، این کهنه‌گرگ نبردها که از نوجوانی در جای‌جای اروپا جنگیده بود، با گلویی که تیری در آن نشسته بود، به خاک افتاد. کمی بعد تاستیگ نیز کشته شد. از آن ناوگان بزرگ، تنها بیست‌وچهار کشتی برای بازگرداندن بازماندگان کفایت کرد. نبرد استمفورد بریج نه تنها تهدید فوری را خنثی کرد، بلکه پایان عصر بزرگ وایکینگ‌ها در انگلستان را رقم زد. دیگر هیچ پادشاه اسکاندیناویایی نتوانست ادعای مؤثری برای تاج‌وتخت انگلستان مطرح کند. اما بهای این پیروزی بزرگ، خستگی مفرط و تحلیل قوای سپاه اصلی هارولد بود.

تنها سه روز پس از استمفورد بریج، در بیست‌وهشتم سپتامبر، بادها سرانجام در کانال مانش تغییر جهت دادند و ویلیام نورماندی با ناوگانی از صدها کشتی، سواره‌نظام سنگین، کمانداران و پیاده‌نظام، در پونسی در ساحل ساسکس پیاده شد. ویلیام بلافاصله با آگاهی از تحولات شمال، دست به تاکتیکی هوشمندانه زد. او به جای حرکت فوری به سوی لندن، در منطقهٔ هیستینگز اردو زد و شروع به ویران کردن سیستماتیک املاک شخصی خاندان گادوین کرد. این کار هدفی دوگانه داشت: هم آذوقه رسانی به نیروهایش و هم، مهم‌تر از همه، تحریک غرور هارولد و واداشتن او به نبردی شتابزده پیش از آنکه بتواند نیروهای تازه‌نفس از سراسر کشور گرد آورد.

هارولد که هنوز خستگی استمفورد بریج را بر تن داشت، با بقایای سپاه زبده و هاوسکارل‌های خود راهی جنوب شد. او در لندن توقفی کوتاه کرد و برای گردآوری فیرد از نواحی جنوبی فراخوان داد، اما حوصلهٔ انتظار نداشت. او به اشتباه مصمم شد بلافاصله به جنگ ویلیام برود، حرکتی که برادرش گیره در شورای جنگ بدان اعتراض کرد و پیشنهاد کرد خود شاه عقب بنشیند تا او با سپاه دیگری به نبرد برود، اما هارولد نپذیرفت. در سیزدهم اکتبر، او بر فراز تپهٔ سنلاک، در هفت مایلی هیستینگز، موضع گرفت.

صبح چهاردهم اکتبر ۱۰۶۶، ارتش آنگلوساکسون بر فراز آن پشتهٔ مشرف به زمین شیب‌دار، دیوار سپر کلاسیک خود را تشکیل داد. این استراتژی دفاعی که بر اساس سپرهای به هم قفل‌شده و صفوف فشردهٔ هاوسکارل‌ها در خط مقدم و سربازان فیرد در صفوف عقب‌تر استوار بود، بارها در برابر دشمنان کارآمدی خود را نشان داده بود. در دستان هاوسکارل‌های زبده، تبرهای بلند جنگی دانمارکی بود که می‌توانست با یک ضربه، هم اسب و هم سوار را به دو نیم کند. روبروی آنان، ویلیام نیروی سه‌گانه‌ای آراسته بود که در انگلستان سابقه نداشت: در قلب، پیاده‌نظام سنگین؛ در جلو و جناحین، کمانداران؛ و در عقب، چندین دسته سواره‌نظام شوالیه‌ای مسلح به نیزه و شمشیر.

نبرد هیستینگز در چند مرحله انجام شد که هر یک آزمونی برای دو دکترین نظامی متضاد بود. ویلیام حمله را با پرتاب تیرهای کمانداران خود آغاز کرد، اما شیب تپه و دیوار سپر، اثر گلوله‌باران را تا حد زیادی خنثی کرد. سپس پیاده‌نظام نورمانی و سواره‌نظام به خط مقدم انگلیسی‌ها یورش بردند. سواران رهاشده از شیب به بالا تاختند و با دیواری از فولاد و تبر روبه‌رو شدند. دیوار سپر، علیرغم فشارهای مکرر، سالم ماند. در یک برههٔ بحرانی، شایعهٔ کشته شدن ویلیام در میان نورمان‌ها پیچید و جناح چپ آنان که بیشتر برتونی بودند، شروع به عقب‌نشینی بی‌نظم کرد. بخشی از فیرد آنگلوساکسون، بر خلاف فرمان اکید مبنی بر حفظ موضع، برای تعقیب دشمن گریزان از تپه پایین دویدند. در این لحظه بود که ویلیام با برداشتن کلاه‌خود و فریاد زدن برای اثبات زنده بودن خود، نظم را به سپاهش بازگرداند و سواره‌نظام خود را به محاصره و قتل‌عام انگلیسی‌هایی که از خط خارج شده بودند، فرستاد.

این صحنه احتمالاً برای اولین بار نبود که چنین تعقیب بی‌محابایی رخ می‌داد و چه‌بسا ویلیام آگاهانه از تاکتیک عقب‌نشینی ساختگی برای کشاندن دشمن از موضع مستحکمش استفاده کرد. منابع تاریخی، به‌ویژه روایت ویلیام پواتیه، بر استفادهٔ هوشمندانهٔ نورمان‌ها از این شگرد تأکید دارند، هرچند برخی مورخان امروزی آن را نتیجهٔ ترکیبی از وحشت واقعی و فرصت‌طلبی بعدی می‌دانند. صرف‌نظر از انگیزهٔ اولیه، نتیجه آن بود که دیوار سپر به تدریج با تکرار این مانور تحلیل رفت. ساعات متمادی نبرد ادامه یافت. هاوسکارل‌ها با وفاداری محض دور شاه حلقه زده بودند، اما حلقه تنگ‌تر می‌شد. در میانهٔ نبرد، دو برادر هارولد، گیره و لئوفواین گادوینسون، کشته شدند و فرماندهی کل از هم پاشید. سرانجام، در گرگ‌ومیش آن روز طولانی، تیر یا نیزه‌ای به چشم هارولد فرونشست و او به همراه محافظانش در زیر پای بیرق‌های اژدهای وسکس و جنگجوی جنگنده قتل‌عام شدند. گلدوزی بایو این لحظه را با کتیبهٔ «هارولد پادشاه کشته شد» جاودانه کرده است. مرگ شاه، آخرین رشته‌های مقاومت را گسست و بازماندگان در تاریکی گریختند.

فتح انگلستان پس از هیستینگز اما یکشبه رخ نداد. با آنکه روحیهٔ مقاومت در لندن و بسیاری از شهرها هنوز زنده بود و ویتناگموت حتی ادگار اتلینگ، نوهٔ ادموند آیرونساید را به عنوان شاه برگزید، واقعیت این بود که طبقهٔ حاکم آنگلوساکسون در نبردی واحد سربریده شده بود. ویلیام با پیشروی محتاطانه و روشمند، ابتدا نواحی جنوب شرقی را مطیع کرد و سپس در روز کریسمس ۱۰۶۶ در کلیسای وست‌مینستر تاج‌گذاری نمود. مقاومت‌های محلی در سال‌های بعد، از جمله قیام‌های مرسیا و نورثامبریا، او را واداشت تا چهرهٔ بی‌رحم فاتح را نشان دهد. «ویرانی شمال» در زمستان ۱۰۶۹–۱۰۷۰، که طی آن ارتش ویلیام به طور سیستماتیک روستاها، کشتزارها و دام‌ها را از بین برد تا شورش را از ریشه بخشکاند، به یکی از سیاه‌ترین فصول تاریخ انگلستان بدل شد و قحطی‌ای مرگبار به بار آورد که دهه‌ها منطقه را خالی از سکنه کرد.

فتح نورمانی پیامدهایی چنان ژرف داشت که انگلستان را به لحاظ ساختاری دگرگون ساخت. نظام مالکیت زمین به کلی بازتعریف شد. تقریباً تمامی اراضی طبقهٔ اشراف آنگلوساکسون مصادره و میان پیروان نورمانی و فرانسوی ویلیام تقسیم گردید. در کمتر از یک نسل، اسقف‌ها، اَبَتها، ارل‌ها و زمینداران بزرگ همگی نورمانی‌تبار بودند. این جابه‌جایی نخبگان، با ورود زبان فرانسوی نورمانی به عنوان زبان دربار و حقوق همراه بود و تا سه سده بعد، شکافی عمیق میان طبقهٔ حاکم فرانسوی‌زبان و تودهٔ انگلیسی‌زبان پدید آورد. برای تحکیم سلطه بر سرزمینی متخاصم، چهرهٔ انگلستان با ساخت قلعه‌های نورمانی دگرگون شد. برج سفید لندن و صدها دژ چوبی و سپس سنگی، استحکاماتی بودند که نه در برابر مهاجمان خارجی، بلکه برای سرکوب مردم بومی برپا می‌شدند.

کلیسای انگلستان نیز از این دگرگونی عظیم برکنار نماند. ویلیام با حمایت پاپ، اسقف‌های آنگلوساکسون را برکنار و رهبران نورمانی همچون لانفرانک، اسقف اعظم کانتربری، را جایگزین آنان کرد. لانفرانک اصلاحاتی بنیادین در ساختار کلیسا به اجرا گذاشت که انضباط، تمرکز و تبعیت از روم را تقویت کرد، هرچند ویلیام با زیرکی مرز روشنی میان اقتدار تاج‌وتخت و پاپ در قلمرو خود ترسیم نمود. با این حال، ماندگارترین سند بروکراتیک این عصر، کتاب روز رستاخیز بود. این ممیزی بزرگ که در ۱۰۸۶ به فرمان ویلیام صورت گرفت، با دقتی بی‌سابقه، مالکیت، منابع و ارزش اقتصادی تقریباً هر آبادی در انگلستان را ثبت کرد. کتاب روز رستاخیز که هم ابزاری مالی برای اخذ مالیات بود و هم سندی حقوقی برای تأیید مالکیت‌های جدید نورمانی، تصویری از یک جامعهٔ تسخیرشده را با چنان جزئیاتی ترسیم کرد که برای قرن‌ها بی‌نظیر ماند.

بدین ترتیب، پنجاه سال فاصلهٔ میان سلطهٔ کانوت و فتح ویلیام، داستان گذار انگلستان از یک پادشاهی در معرض جزرومدهای اسکاندیناوی به یک قلمروی فئودالی مستحکم در قلب اروپای غربی است. امپراتوری دریای شمال کانوت با مرگش از هم پاشید، بحران مشروعیت پس از او دودمان دانمارکی را به بن‌بست کشاند و بازگشت وسکس نیز به جای احیای دوران طلایی، آشفتگی داخلی و خلأ قدرتی آفرید که رقابت خاندان‌ها تشدیدش کرد. سرانجام در سال ۱۰۶۶، فرسودگی ناشی از پیروزی بر وایکینگ‌ها و ناتوانی در مدیریت هم‌زمان دو جبهه، تاج‌وتخت انگلستان را به کام فاتحی انداخت که با بهره‌گیری از تبلیغات، دیپلماسی پاپی و نوآوری نظامی، نه فقط یک نبرد، که مسیر یک تمدن را تغییر داد. فتح نورمانی زنجیره‌ای را گسست که انگلستان را به جهان اسکاندیناوی متصل می‌کرد و به جای آن، پیوندی ناگسستنی با قارهٔ اروپا و نظام فئودالی برقرار ساخت؛ پیوندی که ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی انگلستان را تا به امروز شکل داده است.

انگلستانوایکینگهاتاریخدانمارک
۲
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید