
غرقشدن کشتی ویلهلم گوستلوف (Wilhelm Gustloff) در شب ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵، برابر با ۱۰ بهمن ۱۳۲۳، در دریای بالتیک یکی از بزرگترین فاجعههای دریایی جنگ جهانی دوم و از مرگبارترین حوادث دریایی ثبتشده در تاریخ است. این کشتی در جریان خروج دریایی آوارگان و نیروهای آلمانی از مناطق شرقی رایش، در چارچوب عملیات هانیبال (Operation Hannibal)، هدف زیردریایی شوروی S-13 قرار گرفت و با سه اصابت اژدر غرق شد. تعداد دقیق افراد حاضر در کشتی هنوز موضوع بحث تاریخی است؛ برآوردهای قدیمیتر ارقامی در حدود ۵۰۰۰ تا ۷۰۰۰ نفر را مطرح میکردند، در حالی که بازسازیهای پژوهشی متأخر، بهویژه پژوهشهای هاینتس شون (Heinz Schön)، رقم ۱۰٬۵۸۲ نفر را پیشنهاد کردهاند که از میان آنان ۹٬۳۴۳ نفر جان باختند. حتی منابع معتبر نیز در مورد برخی جزئیات، از تعداد سرنشینان گرفته تا زمان دقیق غرقشدن، یکسان نیستند. بنابراین هر روایت جدی از حادثه باید میان «عدد ثبتشده»، «برآورد پژوهشی» و «رقم قطعی» تفاوت بگذارد.
کشتیای که برای گردشگری و تبلیغات سیاسی ساخته شد
ویلهلم گوستلوف محصول دورهای بود که حکومت ناسیونالسوسیالیستی آلمان تلاش میکرد سیاست اجتماعی، تبلیغات سیاسی و سازماندهی اوقات فراغت را در یک مجموعه واحد ادغام کند. سازمان نیروی کار آلمان (Deutsche Arbeitsfront یا DAF) پس از انحلال اتحادیههای مستقل کارگری، نهادهای مختلف کار و رفاه را تحت کنترل حکومت قرار داد و یکی از مشهورترین طرحهای آن، برنامه قدرت از طریق شادی (Kraft durch Freude یا KdF) بود. هدف KdF فراهمکردن برنامههای تفریحی، سفر، ورزش و گردشگری برای اقشار وسیعی از کارکنان آلمانی بود، هرچند این برنامه همزمان ابزار مهمی برای ایجاد رضایت اجتماعی و نمایش تصویر مطلوبی از نظام ناسیونالسوسیالیستی محسوب میشد.
ویلهلم گوستلوف در کارخانه کشتیسازی بلوهم و فوس (Blohm & Voss) در هامبورگ با شماره ساخت ۵۱۱ ساخته شد. تاریخ بهآباندازی آن ۵ مه ۱۹۳۷، برابر با ۱۵ اردیبهشت ۱۳۱۶، بود و در ۱۵ مارس ۱۹۳۸، برابر با ۲۴ اسفند ۱۳۱۶، وارد خدمت شد. طول کشتی حدود ۲۰۸٫۵ متر، عرض آن حدود ۲۳٫۵ متر و تناژ ثبتشده ناخالص آن ۲۵٬۴۸۴ تُن بود. پیشرانه کشتی از چهار موتور دیزل هشتسیلندر MAN تشکیل میشد که مجموع توان آن حدود ۹۵۰۰ اسب بخار بود و حداکثر سرعت آن حدود ۱۵٫۵ گره دریایی اعلام شده است. ظرفیت مسافری در منابع فنی عموماً حدود ۱۴۶۳ نفر ذکر میشود و با احتساب خدمه ظرفیت عادی کلی آن کمتر از ۱۹۰۰ نفر بود.
طراحی آن نیز عمداً با خطوط کشتیهای تفریحی کلاسیک متفاوت بود. هدف این بود که سلسلهمراتب اجتماعی در فضای کشتی تا اندازهای کاهش یابد. برخلاف بسیاری از کشتیهای مسافری آن زمان، تفکیک شدید مسافران درجه یک و درجههای پایینتر در طراحی ویلهلم گوستلوف برجسته نبود. این ویژگی برای تبلیغات رژیم اهمیت داشت، زیرا به عنوان نمادی از جامعهای معرفی میشد که در آن کارگر عادی نیز میتواند از امکاناتی مشابه طبقات بالاتر بهرهمند شود. البته این تصویر تبلیغاتی با ساختار واقعی جامعه ناسیونالسوسیالیستی، که عمیقاً بر اساس نژاد، ایدئولوژی و حذف گروههای متعدد شکل گرفته بود، تناقض داشت.
نام کشتی نیز بخشی از سیاست نمادین رژیم بود. کشتی به نام ویلهلم گوستلوف (Wilhelm Gustloff)، رهبر منطقهای حزب نازی در سوئیس، نامگذاری شد که در ۴ فوریه ۱۹۳۶، برابر با ۱۵ بهمن ۱۳۱۴، در داووس به دست دانشجوی یهودی به نام داوید فرانکفورتر کشته شد. حکومت نازی او را به عنوان «شهید جنبش» معرفی کرد و از قتل او برای تبلیغات ضدیهودی استفاده کرد. اسناد آرشیوی آلمان نشان میدهند که مراسم بزرگداشت گوستلوف در سال ۱۹۳۶ بهطور گسترده در دستگاه تبلیغاتی رژیم مورد استفاده قرار گرفت. بنابراین خود نام کشتی نیز از ابتدا دارای بار سیاسی بود.
ویلهلم گوستلوف در سالهای پیش از جنگ به سفرهای KdF در دریای شمال، دریای بالتیک و آبهای اسکاندیناوی پرداخت و به یکی از نمادهای تبلیغاتی برنامه گردشگری رژیم تبدیل شد. تصاویر منتشرشده از سفرهای آن بخشی از ماشین تبلیغاتی حکومت را تشکیل میدادند. به همین دلیل، تاریخچه این کشتی از همان آغاز صرفاً تاریخ یک وسیله حملونقل نبود؛ کشتی همزمان بخشی از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و تبلیغاتی آلمان نازی نیز بود.
از کشتی تفریحی به کشتی جنگی و بیمارستانی
با آغاز جنگ جهانی دوم در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹، برابر با ۱۰ شهریور ۱۳۱۸، کاربری ویلهلم گوستلوف به سرعت تغییر کرد. کشتی در اختیار کریگسمارینه (Kriegsmarine)، نیروی دریایی آلمان، قرار گرفت و به کشتی بیمارستانی تبدیل شد. در این دوره با عنوان Lazarettschiff D شناخته میشد و برای انتقال مجروحان مورد استفاده قرار گرفت. در سال ۱۹۴۰ چندین مأموریت حمل مجروحان، از جمله از نروژ، انجام داد و در یکی از سفرها حدود ۷۵۰ مجروح را حمل کرد.
این دوره از نظر حقوق جنگ اهمیت دارد، زیرا کشتی بیمارستانی تابع مقررات خاصی بود و برای برخورداری از حمایت حقوقی، باید شرایط مربوط به علامتگذاری و استفاده انحصاری پزشکی را رعایت میکرد. اما این وضعیت دائمی نبود. در نوامبر ۱۹۴۰ تجهیزات پزشکی کشتی خارج شد، علامتهای مربوط به کشتی بیمارستانی کنار گذاشته شد و کشتی دیگر در مقام کشتی بیمارستانی عمل نکرد. پس از آن ویلهلم گوستلوف در گوتنهافن، نام آلمانی بندر گدنیا در لهستان امروز، به عنوان کشتی اقامتگاهی و آموزشی برای نیروهای لشکر آموزش زیردریایی دوم (2. Unterseeboots-Lehrdivision) مورد استفاده قرار گرفت.
این نکته برای فهم بحث حقوقی حادثه نهایی بسیار مهم است. ویلهلم گوستلوف در ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵ دیگر یک کشتی بیمارستانی فعال نبود و از دید حقوقی نمیتوان آن را صرفاً بر اساس سابقه بیمارستانیاش یک شناور حفاظتشده تلقی کرد. کشتی در عین حال حامل پرسنل نظامی و تجهیزات دفاع ضد هوایی بود. از این منظر، ساختار حقوقی و عملی آن با یک کشتی صرفاً غیرنظامی تفاوت داشت.
فروپاشی جبهه شرقی و تبدیل دریای بالتیک به مسیر گریز
در زمستان ۱۹۴۴–۱۹۴۵، وضعیت نظامی آلمان در شرق اروپا به مرحلهای بحرانی رسیده بود. عملیات بزرگ شوروی که از ژانویه ۱۹۴۵ آغاز شد، خطوط دفاعی آلمان را در جبهه مرکزی و جنوبی دچار فروپاشی کرد و پیشروی ارتش سرخ به سمت شرق پروس و حاشیه دریای بالتیک، مناطق وسیعی را در پشت سر خود از ارتباط زمینی با سایر بخشهای آلمان جدا کرد.
در شرق پروس، فشار نظامی شوروی، سقوط یا محاصره مراکز شهری و قطع خطوط زمینی، موجی از فرار غیرنظامیان را ایجاد کرد. وضعیت از نظر لجستیکی بسیار دشوار بود. جادهها و خطوط راهآهن مملو از واحدهای نظامی عقبنشین، خودروها، واگنها و جمعیت غیرنظامی بود. سرما، یخ، حملات هوایی و فروپاشی خدمات اداری، امکان تخلیه منظم را محدود میکرد. در ۲۳ ژانویه ۱۹۴۵، برابر با ۳ بهمن ۱۳۲۳، نیروهای شوروی به سواحل دریای بالتیک و منطقه نزدیک تالاب ویستولا رسیدند و ارتباط زمینی شرق پروس با بقیه قلمرو آلمان را عملاً قطع کردند. از آن پس، برای بخش بزرگی از جمعیت غیرنظامی، مسیر دریایی به یکی از معدود راههای باقیمانده برای خروج تبدیل شد.
باید میان واقعیت تاریخی و برخی روایتهای سادهسازیشده تفاوت گذاشت. تصمیم بسیاری از غیرنظامیان برای ترک خانههایشان فقط نتیجه یک عامل نبود. فشار مستقیم پیشروی شوروی، ترس از نبرد، قطع ارتباطات، تجربه گزارشهای مربوط به خشونتهای جنگی و دستورهای متغیر مقامهای محلی، همگی در تصمیم مردم دخالت داشتند. از سوی دیگر، حکومت نازی نیز در بسیاری از مقاطع اجازه تخلیه بهموقع را نمیداد یا از ترس تضعیف روحیه و فروپاشی خطوط دفاعی، دستورات خروج را به تأخیر میانداخت. بنابراین بحران تخلیه نتیجه ترکیبی از فروپاشی نظامی، ضعف مدیریتی و تصمیمهای سیاسی بود.
دریای بالتیک، با وجود مینها، زیردریاییهای شوروی، تهدید هواپیماها، طوفان زمستانی و خطر یخزدگی، نسبت به خطوط زمینی به یک شریان حیاتی تبدیل شد. بنادر پیلائو (Pillau)، دانزیگ (Danzig)، گوتنهافن (Gotenhafen) و هلا (Hela) برای انتقال آوارگان و نیروهای نظامی اهمیت پیدا کردند. بر اساس پژوهشهای تاریخی، تا پایان جنگ صدها کشتی با ظرفیتهای مختلف در این عملیات شرکت کردند و شمار افراد منتقلشده به صدها هزار نفر نظامی و حدود یک میلیون یا بیشتر غیرنظامی رسید. برآوردهای برخی منابع به حدود ۳۵۰ هزار نیروی نظامی و نزدیک به ۹۰۰ هزار غیرنظامی در فاصله ۲۳ ژانویه تا ۸ مه ۱۹۴۵ اشاره میکنند، در حالی که پژوهشهای دیگر با توجه به تعریف «تخلیهشده» و محدوده جغرافیایی عملیات، ارقام بالاتری در مورد مجموع افراد جابهجاشده ارائه میکنند.
عملیات هانیبال
عملیات هانیبال نامی بود که بعدها برای مجموعه گسترده عملیات دریایی تخلیه نیروها، مجروحان و غیرنظامیان از شرق پروس، کریدور دانزیگ و مناطق شرقی رایش به کار رفت. این عملیات از ۲۳ ژانویه ۱۹۴۵ آغاز شد و تا تسلیم آلمان در ماه مه ادامه یافت.
اهداف اصلی عملیات عبارت بودند از خارجکردن تا حد ممکن نیروهای نظامی، انتقال مجروحان، نجات جمعیت غیرنظامی و انتقال تجهیزات و کارکنان تخصصی از مناطقی که به سرعت در حال سقوط بودند. کریگسمارینه در این مأموریت تنها با کشتیهای تجاری یا مسافری کار نمیکرد؛ رزمناوها، ناوشکنها، اژدرافکنها، مینروبها و شناورهای کوچک نیز در مأموریتهای همراهی و نجات شرکت داشتند.
ماهیت عملیات ذاتاً متناقض بود. از یک سو، هدف آن نجات حجم بسیار بزرگی از انسانها بود. از سوی دیگر، این عملیات در شرایطی انجام میشد که آلمان همچنان جنگ را ادامه میداد و بسیاری از شناورهای تخلیه حامل نیروهای نظامی، کارکنان نظامی یا تجهیزات بودند و در برخی موارد با اسکورت نظامی حرکت میکردند. به همین دلیل، مرز میان «کشتی نجات» و «حملونقل نظامی» در بسیاری از موارد مبهم بود.
اسناد مربوط به مسیرهای تخلیه نشان میدهند که در ۳۰ ژانویه ۱۹۴۵ چندین شناور از گوتنهافن حرکت کردند. ویلهلم گوستلوف یکی از آنها بود. کشتی هانزا (Hansa) نیز برای حرکت آماده شده بود، اما مشکلات فنی موجب شد مأموریتش متوقف شود. کشتی Walter Rau نیز در همان روز بخشی از افراد را انتقال داد. این همزمانی نشان میدهد که سفر ویلهلم گوستلوف یک حادثه منفرد نبود، بلکه بخشی از شبکه گستردهتری از حملونقل اضطراری بود.
گوتنهافن و آمادهسازی سفر نهایی
گوتنهافن، یعنی بندری که امروز گدنیا (Gdynia) نام دارد، در ژانویه ۱۹۴۵ یکی از مراکز اصلی خروج مردم از شرق بود. جمعیت پناهجویان به شکل فزایندهای در این بنادر متمرکز شده بود و سازماندهی تخلیه تحت فشار شدید زمانی انجام میشد.
در مورد ویلهلم گوستلوف، مهمترین مشکل تاریخی این است که هیچ فهرست کاملی از تمام کسانی که در لحظه خروج در کشتی بودند، باقی نمانده است. این مسئله به دلایل مختلف ایجاد شد: تخلیه اضطراری بود، افراد غیرنظامی بعضاً خارج از نظام رسمی ثبت وارد کشتی میشدند، شمار کارکنان نظامی و نیروهای کمکی جداگانه ثبت میشد و در جریان بحران، روند ثبت افراد از ظرفیت اداری جلو زده بود.
گزارشها و فهرستهای اولیه، ارقامی بسیار پایینتر از بازسازیهای پژوهشی متأخر ارائه میکردند. برخی اسناد تعداد سرنشینان را حدود ۴۷۵۰ تا ۶۵۰۰ نفر ثبت کردهاند. یک پژوهش از آرشیو دریایی تاریخی آلمان، برای ثبت رسمی سفر، ۴۷۵۰ نفر شامل ۳۳۸۵ غیرنظامی، ۹۹۱ نیروی نظامی و ۳۷۳ زن عضو واحدهای کمکی نیروی دریایی را نشان میدهد.
اما هاینتس شون، پژوهشگر آلمانی و بازمانده فاجعه که دههها درباره این حادثه تحقیق کرد، با تطبیق اسناد، یادداشتها، خاطرات و اطلاعات مربوط به واحدهای نظامی، برآوردی بسیار بالاتر ارائه کرد: ۱۷۳ نفر خدمه، ۹۱۸ افسر و درجهدار و سرباز از لشکر آموزش زیردریایی دوم، ۳۷۳ زن نیروی کمکی دریایی، ۱۶۲ سرباز مجروح و ۸۹۵۶ غیرنظامی، مجموعاً ۱۰٬۵۸۲ نفر. این برآورد مبنای رقم مشهور ۹۳۴۳ کشته نیز قرار گرفته است.
برتری این رقم نسبت به آمار اولیه، لزوماً به معنای قطعیت مطلق آن نیست. شون بخشی از جمعیت را بر پایه بازسازی پژوهشی محاسبه کرد، نه یک سرشماری همزمان با لحظه غرقشدن. از همینرو، در تاریخنگاری دقیق بهتر است گفته شود که ۹۳۴۳ کشته یک برآورد پژوهشی بسیار مهم و امروزه رایج است، اما نمیتوان با اطمینان ریاضی ادعا کرد که دقیقاً همین تعداد انسان در کشتی حضور داشتهاند.
در میان سرنشینان، کودکان سهم بسیار بزرگی داشتند. رقم «حدود ۵۰۰۰ کودک» در بسیاری از آثار تاریخی آمده و در گزارشهای مرجع امروزی نیز تکرار شده است، اما این رقم نیز بیشتر یک برآورد است تا یک فهرست اسمی کامل از کودکان حاضر در کشتی.
مسیر حرکت کشتی
ویلهلم گوستلوف در حوالی ظهر ۳۰ ژانویه از گوتنهافن خارج شد. برخی منابع زمان حرکت را حدود ساعت ۱۲:۳۰ و برخی اندکی پس از آن ذکر کردهاند. همراه آن، ناوچه اژدری Löwe و یک شناور دیگر قرار بود نقش اسکورت را ایفا کنند. در بخشی از مسیر نیز شناوری که برای همراهی در نظر گرفته شده بود به دلیل وضعیت نامناسب دریا بازگردانده شد.
در همان روز، کشتیهای دیگری نیز از منطقه خارج شدند. Admiral Hipper، رزمناو سنگین آلمانی، نیز با بیش از ۱۵۰۰ نفر پناهجو و افراد دیگر در حال حرکت بود و در همین مسیر دریایی قرار داشت. این نکته در بازسازی حادثه مهم است، زیرا نشان میدهد منطقه تحت یک عملیات تخلیه وسیع قرار داشت و تهدید زیردریاییهای شوروی واقعی و شناختهشده بود.
شرایط جوی زمستانی در آن شب دشوار بود. دمای پایین، سطح یخزده یا پوشیده از یخ در بعضی تجهیزات، آب بسیار سرد و تاریکی شب، عملیات نجات را بهشدت دشوار میکرد. با این حال، برخی روایتهای بعدی درباره دمای هوا یا شدت باد و امواج، در منابع یکسان نیستند؛ بنابراین ارقامی مانند «منفی ۲۰ درجه» باید به عنوان برآورد یا گزارش محلی نگریسته شوند و نه یک اندازهگیری قطعی در تمام طول مسیر.
یکی از مهمترین مسائل مسیر، انتخاب آبهای عمیقتر بود. در بازسازیهای تاریخی، ویلهلم پترسن (Friedrich Petersen)، ناخدای غیرنظامی کشتی، و ویلهلم زان (Wilhelm Zahn)، فرمانده نظامی، درباره مسیر مناسب و میزان تهدید زیردریاییها اختلاف نظر داشتند. زان طرفدار حرکت در آبهای کمعمقتر یا اتخاذ تاکتیکهایی بود که شناسایی را دشوارتر کند، در حالی که انتخاب مسیر نهایی با توجه به شرایط کشتی و خطر برخورد با سایر شناورها، به مسیر عمیقتر منتهی شد. جزئیات دقیق این اختلاف از منبعی به منبع دیگر تغییر میکند و نباید آن را به یک صحنه قطعی و دیالوگمحور تبدیل کرد.
همچنین برخی منابع ادعا میکنند که کشتی پس از دریافت پیامی درباره حضور مینروبهای آلمانی در مسیر، چراغهای موقعیت خود را روشن کرد تا از برخورد با شناورهای خودی جلوگیری شود. مشکل اینجاست که منشأ و اعتبار دقیق این پیام همچنان محل بحث است. بنابراین ادعای مشهور اینکه «یک پیام اشتباه باعث روشنشدن چراغها شد» را باید به عنوان یک بازسازی تاریخی مورد اختلاف مطرح کرد، نه یک واقعیت ثابت و اثباتشده.
زیردریایی S-13 و الکساندر مارینسکو
در طرف دیگر ماجرا، زیردریایی شوروی S-13 قرار داشت. این زیردریایی از کلاس S یا Stalinets بود و در سال ۱۹۳۸ به آب انداخته شد و در سال ۱۹۴۱ وارد خدمت شد. طول آن حدود ۷۷٫۸ متر، جابهجایی آن حدود ۸۴۰ تن در سطح و ۱۰۵۰ تن در حالت غوطهور بود و میتوانست در سطح تا حدود ۱۹٫۵ گره دریایی سرعت بگیرد. تسلیحات اصلی آن شامل شش لوله اژدر ۵۳۳ میلیمتری، به همراه توپهای عرشه و ضد هوایی بود. این ویژگیها، S-13 را برای عملیات تهاجمی علیه کشتیهای سطحی مناسب میکرد.
فرمانده S-13 الکساندر ایوانوویچ مارینسکو (Alexander Marinesko)، افسر نیروی دریایی شوروی متولد اودسا، بود. او از دهه ۱۹۳۰ در نیروی دریایی خدمت کرده و پیش از فرماندهی S-13، فرمانده زیردریایی M-96 نیز بود. موزه مرکزی نیروی دریایی روسیه در شرح زندگی او تأکید میکند که مارینسکو از ۱۹۳۳ در ناوگان بالتیک خدمت داشت و در جنگ، فرمانده S-13 بود.
نیروی دریایی شوروی در دریای بالتیک شرایط سادهای نداشت. سواحل، آبهای کمعمق، میدانهای مین، برتری نسبی آلمان در برخی مناطق ساحلی و موانع طبیعی و مصنوعی، عملیات زیردریایی را پیچیده میکرد. با این حال، در پایان جنگ، زیردریاییهای شوروی در حال انجام عملیات تهاجمی در آبهایی بودند که مسیرهای تخلیه آلمان نیز از آنها عبور میکر
حدود ساعت ۲۱:۰۰: S-13 یک شناور بزرگ را شناسایی کرد. منابع آلمانی و شوروی در جزئیات اولیه تفاوتهایی دارند، اما مشخص است که مارینسکو کشتی را از طریق پریسکوپ و مشاهده علائم نوری شناسایی کرد و آن را یک هدف نظامی آلمانی در حال حرکت تلقی کرد. منابع روسی موزه نیروی دریایی این رخداد را شناسایی یک شناور بزرگ و آغاز نزدیکشدن برای حمله توصیف میکنند.
مارینسکو به جای حمله مستقیم از موقعیتی که برای زیردریایی خطرناکتر بود، تلاش کرد در موقعیتی قرار گیرد که امکان شلیک مطمئن از پهلو را فراهم کند. گزارشهای منتشرشده درباره مانور او در این مرحله در جزئیات با هم تفاوت دارند. چیزی که درباره آن اطمینان بیشتری وجود دارد، این است که S-13 خود را به موقعیتی مناسب برای اژدراندازی رساند و پس از تعقیب هدف، حمله را در شب انجام داد.
حدود ساعت ۲۱:۱۶: زمان مشهور شلیک اژدرهاست. اسناد و بازسازیهای تاریخی این زمان را مکرر ذکر کردهاند. در بسیاری از روایتها گفته میشود چهار اژدر برای شلیک در نظر گرفته شد، اما تنها سه عدد به کشتی اصابت کردند و چهارمین اژدر یا شلیک نشد یا به علت نقص، در لوله باقی ماند. بنابراین عبارت دقیقتر این است که سه اژدر اصابت مؤثر داشتند.
محل اصابت سه اژدر در منابع با تفاوت جزئی بیان میشود، اما بازسازی رایج چنین است که یکی در بخش جلو یا سینه کشتی، دیگری در بخش میانی و حوالی فضای استخر و محل استقرار نیروهای زن کمکی نیروی دریایی و سومی در نواحی عقبتر، نزدیک بخشهای حیاتی و موتورخانه، منفجر شد. این توصیف باید تقریبی تلقی شود، زیرا نقشههای داخلی کشتی، زاویه حمله و گزارش بازماندگان همیشه کاملاً با هم منطبق نیستند.
دقایق نخست پس از اصابت: آب از چند بخش وارد کشتی شد. آسیب به قسمتهای مختلف و اختلال در سامانههای برق و ارتباطی، همراه با شیب گرفتن کشتی، شرایط را برای تخلیه دشوار کرد. بخشی از خدمه در قسمتهای پایینی کشتی گرفتار شدند و برخی درها و سازوکارهای حفاظتی که در وضعیت عادی برای جداکردن بخشهای مختلف کشتی طراحی شده بودند، در شرایط اضطراری مانع حرکت آزادانه افراد شدند.
در طبقات بالایی، واکنشهای انسانی بسیار متفاوت بود. بخشی از افراد توانستند به سمت عرشه و قایقهای نجات حرکت کنند، در حالی که گروه دیگری به دلیل تاریکی، ازدحام، شیب گرفتن عرشه، آسیب ساختمانی و از دست رفتن مسیرهای دسترسی، امکان خروج پیدا نکردند.
حدود ۲۱:۲۰ تا ۲۱:۴۰: تلاش برای پایینآوردن قایقهای نجات آغاز شد. اما تعداد قایقها برای جمعیتی که احتمالاً چند برابر ظرفیت طراحی کشتی بودند، کافی نبود. این مشکل نه تنها از تعداد قایقها، بلکه از وضعیت فیزیکی آنها ناشی میشد. بعضی تجهیزات در هوای سرد و یخزدگی بهسر میبردند و آمادهسازی فوری آنها زمان میبرد. منابع درباره تعداد دقیق قایقها و میزان استفاده از هرکدام تفاوت دارند، اما در اصل مسئله اختلاف جدی وجود ندارد: ظرفیت نجات موجود با تعداد افرادی که نیازمند خروج بودند، بهشدت نامتناسب بود.
در همین شرایط، کشتیای که در شرایط عادی برای کمتر از دو هزار نفر طراحی شده بود، جمعیتی چندین برابر ظرفیت اصلی خود را حمل میکرد. همین واقعیت باعث شد مسئله تخلیه به بحران تبدیل شود. چنانچه حتی همه تجهیزات نجات بدون نقص عمل میکردند، باز هم ظرفیت کافی برای تخلیه یکباره همه سرنشینان وجود نداشت.
غرقشدن ویلهلم گوستلوف
مدت دقیق بین اصابت نخستین اژدر و ناپدیدشدن کامل کشتی در منابع متفاوت است. برخی گزارشها آن را کمتر از ۵۰ دقیقه میدانند، در حالی که برخی بازسازیها زمان غرقشدن را حدود ساعت ۲۲:۱۵ تا ۲۲:۲۵، یعنی حدود یک ساعت پس از حمله، قرار میدهند. این اختلاف ناشی از تفاوت میان زمان انفجارها، زمان از دست رفتن قابلیت کنترل کشتی و زمان ثبت ناپدیدشدن کامل بدنه است.
با افزایش شیب کشتی، فرار از برخی مناطق دشوارتر شد. بسیاری از سرنشینان، بهویژه کسانی که در طبقات پایین قرار داشتند، اساساً زمان کافی برای رسیدن به عرشه پیدا نکردند. تعدادی از قایقهای نجات به دلیل شیب کشتی به شکل نامناسبی قرار گرفتند و برخی تلاشها برای استفاده از آنها با شکست روبهرو شد. سرمای آب نیز بعد از ورود افراد به دریا به سرعت به عامل مرگومیر تبدیل شد.
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا در روایتهای سادهشده گاهی تصور میشود که «انفجارها حدود ۹۰۰۰ نفر را مستقیماً کشتند». شواهد چنین برداشتی را تأیید نمیکنند. تعداد زیادی از افراد بر اثر غرقشدن، سرمازدگی و ناتوانی در ماندن در آب بسیار سرد جان باختند. گروه دیگری نیز در اثر آسیبهای اولیه، سقوط یا ازدحام در جریان تخلیه کشته شدند. بنابراین تلفات باید حاصل مجموعهای از عوامل دانسته شود، نه فقط خود انفجار اژدرها.
عملیات نجات
پس از حمله، شناورهای آلمانی حاضر در منطقه برای نجات بازماندگان وارد عمل شدند. یکی از مهمترین آنها T-36 بود که در ابتدا در کنار Admiral Hipper قرار داشت. T-36 با سرعت به سمت محل حادثه حرکت کرد، اما همزمان هنوز احتمال حضور زیردریایی شوروی وجود داشت و همین مسئله عملیات نجات را با خطر نظامی همراه میکرد.
طبق گزارشهای بازسازیشده، T-36 در نهایت ۵۶۴ نفر را نجات داد. کشتی همراه Löwe نیز ۴۷۲ نفر را نجات داد. مینروبهای M 387، M 375 و M 341 به ترتیب حدود ۹۸، ۴۳ و ۳۷ نفر را از آب یا قایقها نجات دادند. کشتی Göttingen حدود ۲۸ نفر، شناور TF 19 هفت نفر و کشتی Gotland دو نفر را نجات دادند. همچنین VP-1703 توانست یک کودک را پیدا و نجات دهد. مجموع افرادی که در گزارشهای رایج به عنوان نجاتیافته ثبت شدهاند، ۱۲۵۲ نفر است؛ اما برخی پژوهشها با توجه به مرگومیر پس از انتقال، رقم نهایی بازماندگان زندهمانده را حدود ۱۲۳۹ نفر میدانند.
این عملیات نجات در شرایطی انجام شد که دریا سرد، تاریک و خطرناک بود. تعدادی از شناورهای نجات نیز خودشان پناهجو یا مجروح حمل میکردند. Admiral Hipper، که در نزدیکی منطقه قرار داشت، نتوانست برای مدت طولانی در محل توقف کند، زیرا خطر حمله زیردریایی همچنان وجود داشت و خود رزمناو نیز بیش از ۱۵۰۰ نفر را حمل میکرد. گزارشهای تاریخی درباره اینکه چرا این رزمناو مستقیماً وارد مرحله نجات نشد، بر همین ملاحظات عملیاتی تأکید دارند.
نقش T-36 اهمیت خاصی دارد، زیرا این شناور در حین عملیات نجات خود نیز با تهدید زیردریایی S-13 مواجه شد و برای دفاع از خود از بمبهای عمقی استفاده کرد. در نتیجه، عملیات نجات نه در یک محیط امن، بلکه در یک منطقه جنگی فعال انجام شد.
در گزارشهای اولیه جنگ، رقمهای بسیار پایینتر دیده میشوند. یک پیام عملیاتی حتی حدود ۴۷۵۰ نفر را برای حرکت ثبت کرده بود. در هفتههای بعد، رسانهها ارقام ۷۷۰۰، ۸۷۰۰، ۹۰۰۰ و حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر را مطرح کردند. در سالهای بعد، بازماندگان و پژوهشگران نیز اعداد متفاوتی ارائه کردند. برخی آثار قرن بیستم ارقام ۵۳۴۸ کشته و حدود ۶۶۰۰ سرنشین را ذکر میکردند. این اختلافها نشاندهنده تغییر در وضعیت اسناد و روش محاسبه است.
در اواخر قرن بیستم، شون با بازبینی مدارک به این نتیجه رسید که تعداد کل سرنشینان ۱۰٬۵۸۲ نفر و تعداد کشتهشدگان ۹۳۴۳ نفر بوده است. این رقم امروزه در بسیاری از آثار پژوهشی و مراجع تخصصی پذیرفته شده و توسط موزه ملی جنگ جهانی دوم آمریکا نیز ذکر شده است.
الکساندر مارینسکو پس از حادثه
مارینسکو در فاصله کوتاهی پس از غرقکردن ویلهلم گوستلوف بار دیگر موفقیت مهمی به دست آورد. در ۱۰ فوریه ۱۹۴۵، برابر با ۲۱ بهمن ۱۳۲۳، S-13 کشتی General von Steuben را نیز غرق کرد. به این ترتیب، مأموریت زمستانی او به یکی از موفقترین مأموریتهای زیردریایی شوروی از نظر تناژ غرقشده تبدیل شد. موزه نیروی دریایی روسیه نیز از این دو غرقکردن بهعنوان مهمترین موفقیتهای S-13 یاد میکند.
با وجود این، مارینسکو بلافاصله به یک قهرمان رسمی درجه اول تبدیل نشد. سابقه مشکلات انضباطی و الکل در پرونده او وجود داشت و این مسائل بر رابطهاش با فرماندهی تأثیر گذاشت. پس از پایان جنگ، از نیروی دریایی کنار گذاشته شد و مدتی در بخش غیرنظامی کار کرد. منابع زندگینامهای درباره سالهای پس از جنگ او از مشکلات شغلی، مشکلات شخصی و دورهای از حبس سخن گفتهاند. در سال ۱۹۶۰ به درجه کاپیتان رتبه سوم بازگردانده شد و مستمری دریافت کرد. او در ۲۵ نوامبر ۱۹۶۳، برابر با ۴ آذر ۱۳۴۲، در لنینگراد درگذشت.
سالها بعد، وضعیت تاریخی او تغییر کرد. در سال ۱۹۹۰، برابر با ۱۳۶۹ شمسی، میخائیل گورباچف عنوان قهرمان اتحاد شوروی (Hero of the Soviet Union) را به صورت پس از مرگ به او اعطا کرد. بنابراین فاصله میان رفتار رسمی فرماندهی شوروی در ۱۹۴۵ و حافظه قهرمانانه متأخر درباره مارینسکو قابل توجه است. این تغییر نشان میدهد که حافظه تاریخی نیز همانند خود جنگ، ثابت نمیماند.
سرنوشت لاشه ویلهلم گوستلوف
لاشه ویلهلم گوستلوف همچنان در کف دریای بالتیک باقی مانده است. موقعیت دقیق اعلامشده در منابع با تفاوتهایی همراه است، اما لاشه در آبهای دریای بالتیک، در فاصلهای از ساحل شمالی لهستان و در عمقی حدود ۴۵ متر قرار دارد. برخی منابع جزئیات متفاوتی در مختصات ارائه میکنند که میتواند ناشی از روشهای مختلف ثبت موقعیت، مختصات تاریخی و مختصات امروزی باشد. به همین دلیل، برای معرفی علمی بهتر است از موقعیت تقریبی صحبت شود، نه یک مختصات واحد که گویی بدون هیچ اختلافی ثبت شده است.
لهستان در سال ۱۹۹۴ این لاشه را به عنوان مقبره جنگی به رسمیت شناخت و دسترسی غواصی به آن و محدوده اطرافش محدود شد. منابع درباره مقررات فاصله دقیق در دورههای مختلف به ۵۰۰ متر اشاره میکنند. امروزه لاشه نه تنها یک اثر باستانشناسی دریایی، بلکه محل دفن جمعی قربانیان جنگ محسوب میشود.
بخشهایی از کشتی، به دلیل قرارگرفتن زیر آب و شرایط محیطی، فروریخته یا دچار آسیب شدهاند، اما ساختار کلی کشتی در تصاویر سونار قابل تشخیص است. مسئله حفاظت از لاشه از این جهت نیز اهمیت دارد که محل حادثه یک گور جمعی است. بنابراین کنجکاوی تاریخی با الزامات اخلاقی و حقوقی حفاظت از بقایای قربانیان برخورد میکند.
ویلهلم گوستلوف در کنار General von Steuben و Goya
در ۱۰ فوریه ۱۹۴۵، یعنی ۱۱ روز پس از فاجعه گوستلوف، S-13 کشتی General von Steuben را غرق کرد. این کشتی نیز در حال انتقال نظامیان، مجروحان و غیرنظامیان بود. شمار افراد حاضر و کشتهشدگان میان منابع تفاوت دارد، اما برآوردهای رایج حدود ۴۰۰۰ کشته و چند صد بازمانده را نشان میدهند. برخی بازسازیهای دقیقتر، رقم حدود ۴۲۶۷ سرنشین و ۳۶۰۸ کشته را ذکر میکنند.
در ۱۶ آوریل ۱۹۴۵، برابر با ۲۷ فروردین ۱۳۲۴، زیردریایی شوروی L-3 کشتی Goya را در دریای بالتیک هدف قرار داد. Goya با هزاران پناهجو حرکت میکرد و به گفته برخی منابع بیش از ۶۳۰۰ نفر در آن حضور داشتند. حدود ۱۸۳ نفر نجات یافتند و شمار کشتهشدگان در منابع معمولاً حدود ۶۶۰۰ نفر برآورد میشود.
این سه حادثه و همچنین فجایع دیگر نشان میدهند که مرگ هزاران غیرنظامی آلمانی در دریا یک حادثه استثنایی و تکافتاده نبود. دریای بالتیک در ماههای پایانی جنگ به محیطی تبدیل شده بود که خطوط تخلیه نظامی و غیرنظامی در آن درهم تنیده بودند و تهدید زیردریایی و حمله هوایی به شکل دائمی وجود داشت.
بر اساس گزارش تاریخی نیروی دریایی ایالات متحده، حدود ۳۵۰ هزار نیروی نظامی و نزدیک به ۹۰۰ هزار غیرنظامی در طول عملیات هانیبال از شرق پروس تخلیه شدند و بیش از ۲۰ هزار نفر در جریان این عملیات دریایی جان باختند. این رقم تنها به سه کشتی مشهور محدود نیست و شمار زیادی از شناورها در طول این عملیات از بین رفتند.
فاجعه ویلهلم گوستلوف مدتها در حافظه عمومی آلمان حضور محدودی داشت. شکست آلمان، جنایات رژیم نازی، هولوکاست و ویرانی گسترده اروپا موجب شدند بحث درباره قربانیان آلمانی در نخستین دهههای پس از جنگ با حساسیت فراوانی همراه باشد. در جمهوری فدرال آلمان، خاطره فرار و اخراج میلیونها آلمانی از شرق نیز بهتدریج بخشی از روایت اجتماعی پس از جنگ شد.
بر اساس پژوهشهای تاریخی آلمان، بیش از ۱۲ میلیون نفر از جمعیت آلمانی پس از پایان جنگ از مناطق شرقی و شرقیتر اروپا جابهجا یا رانده شدند. بخشی از این جمعیت در جریان جنگ، بخشی در ماههای پایانی آن و بخش دیگری در سالهای پس از تسلیم جابهجا شدند. به همین دلیل، ویلهلم گوستلوف به نمادی از تجربه «فرار از شرق» تبدیل شد، هرچند نباید این تجربه را از زمینه آغاز جنگ و سیاستهای آلمان نازی در شرق جدا کرد.
یکی از نقاط عطف در بازگشت این حادثه به حافظه عمومی، رمان گام خرچنگوار (Im Krebsgang) اثر گونتر گراس در سال ۲۰۰۲ بود. این اثر ادبی به مسئله حافظه آلمانی درباره گوستلوف پرداخت و نشان داد که چگونه حادثهای میتواند دههها بعد دوباره در بحث عمومی ظاهر شود. منابع پژوهشی آلمان تأکید کردهاند که بازگشت موضوع گوستلوف به فضای عمومی بخشی از مناقشه گستردهتر درباره «خاطره قربانیبودن آلمانیها» بود.