


عملیات مارکت گاردن در سپتامبر ۱۹۴۴ یکی از بزرگترین و جاهطلبانهترین عملیاتهای هوابرد جنگ جهانی دوم بود که با هدف عبور سریع نیروهای متفقین از رودخانههای بزرگ هلند، تصرف پلهای راهبردی و ایجاد مسیری برای ورود مستقیم به خاک آلمان طراحی شد. این عملیات که از ۱۷ سپتامبر آغاز شد و مراحل اصلی آن تا ۲۵ سپتامبر ادامه یافت، قرار بود با ترکیب نیروهای چترباز، یگانهای پیادهنظام هوابرد و لشکرهای زرهی بریتانیا، خط دفاعی آلمان در غرب اروپا را دور بزند و راه را برای پیشروی به سوی منطقه صنعتی روهر باز کند. با وجود موفقیت اولیه در تصرف تعدادی از پلها، مقاومت سازمانیافته ارتش آلمان، مشکلات ارتباطی، تأخیر نیروهای زمینی، محدودیتهای تدارکاتی و فاصله زیاد میان مناطق فرود و اهداف اصلی، بهویژه پل آرنهم، موجب شد عملیات به هدف نهایی خود نرسد. در پایان، نیروهای بریتانیایی مستقر در شمال رودخانه ندرراین مجبور شدند در شب ۲۵ به ۲۶ سپتامبر مواضع خود را تخلیه کنند و به جنوب رودخانه بازگردند.
برای درک شرایطی که به شکلگیری عملیات مارکت گاردن انجامید، باید به تحولات جبهه غربی اروپا در تابستان ۱۹۴۴ بازگشت. در ششم ژوئن همان سال، نیروهای بریتانیا، ایالات متحده و کانادا در جریان عملیات نپتون در سواحل نرماندی فرانسه پیاده شدند و با وجود مقاومت شدید ارتش آلمان، موفق شدند یک سرپل نظامی در اروپای غربی ایجاد کنند. نبردهای نرماندی طی هفتههای بعد ادامه یافت و نیروهای آلمانی تلاش کردند پیشروی متفقین را متوقف کنند. با این حال، شکست ضدحملات آلمان، گسترش مواضع متفقین و شکستهشدن خطوط دفاعی این کشور در اواخر ژوئیه، شرایط را بهسرعت تغییر داد.
در ادامه، عملیات کبرا و پیشروی نیروهای آمریکایی باعث شد ساختار دفاعی آلمان در بخش بزرگی از جبهه غربی فروبپاشد. نیروهای ورماخت که در ابتدا قصد داشتند متفقین را در منطقه نرماندی متوقف کنند، بهتدریج مجبور به عقبنشینی به سمت شرق شدند. نبرد محاصره فالز در اوت ۱۹۴۴ ضربه سنگینی به ارتش آلمان وارد کرد و شمار زیادی از نیروهای آن در منطقه فالز و اطراف آن کشته، زخمی یا اسیر شدند. بخشهایی از ارتش آلمان توانستند از محاصره خارج شوند، اما تجهیزات سنگین، خودروها و مقدار زیادی از تسلیحات خود را در جریان عقبنشینی از دست دادند.
در اواخر اوت، سرعت پیشروی متفقین افزایش یافت. نیروهای آمریکایی و بریتانیایی از شمال و جنوب فرانسه حرکت کردند و شهرهای مهم یکی پس از دیگری آزاد شدند. پاریس در ۲۵ اوت آزاد شد و نیروهای متفقین در سوم سپتامبر وارد بروکسل شدند. یک روز بعد، آنتورپ نیز به دست نیروهای بریتانیایی افتاد. این پیشروی سریع باعث شد بسیاری از فرماندهان متفقین تصور کنند ارتش آلمان دیگر توانایی سازماندهی یک دفاع گسترده را از دست داده است.
با وجود این موفقیتها، وضعیت نظامی متفقین به همان اندازه که در ظاهر امیدوارکننده بود، پیچیدگیهایی نیز داشت. نیروهای متفقین در فاصله چند هفته صدها کیلومتر پیشروی کرده بودند و خطوط تدارکاتی آنها از سواحل نرماندی تا مناطق تازه تصرفشده در بلژیک و فرانسه امتداد یافته بود. سوخت، مهمات، مواد غذایی، قطعات یدکی و تجهیزات مهندسی باید مسافت زیادی را طی میکردند تا به یگانهای خط مقدم برسند. شبکه راهآهن فرانسه نیز بر اثر بمبارانهای پیشین و تخریبهای نظامی آسیب دیده بود و امکان انتقال سریع حجم عظیمی از تجهیزات از طریق خطوط ریلی وجود نداشت.
یکی از مهمترین مشکلات متفقین در این مرحله، ناتوانی در استفاده کامل از بندر آنتورپ بود. این بندر در چهارم سپتامبر به تصرف بریتانیا درآمد، اما آلمانها همچنان سواحل و مواضع دفاعی پیرامون خور رودخانه شلت را در اختیار داشتند. تا زمانی که این مسیر آبی پاکسازی نمیشد، کشتیهای تدارکاتی نمیتوانستند بهطور مؤثر از بندر آنتورپ استفاده کنند. در نتیجه، نیروهای متفقین با وجود تصرف یک بندر بزرگ، همچنان به خطوط تدارکاتی طولانی و آسیبپذیر قبلی وابسته بودند.
پیشروی سریع نیز مشکلات دیگری ایجاد کرده بود. بسیاری از یگانها از انبارهای اصلی خود فاصله گرفته بودند و خودروهای حمل سوخت و مهمات نمیتوانستند با سرعت واحدهای زرهی حرکت کنند. توقف برای سازماندهی مجدد و انتقال تجهیزات ضروری بود، اما این توقف به ارتش آلمان فرصت میداد نیروهای پراکنده خود را دوباره سازماندهی کند و خطوط دفاعی تازهای در مرزهای غربی آلمان به وجود آورد.
در چنین شرایطی اختلاف نظر میان فرماندهان ارشد متفقین درباره چگونگی ادامه جنگ افزایش یافت. ژنرال دوایت آیزنهاور، فرمانده عالی نیروهای اعزامی متفقین، از راهبرد پیشروی در جبههای گسترده حمایت میکرد. براساس این راهبرد، فشار نظامی باید در بخشهای مختلف جبهه حفظ میشد تا آلمان فرصت تمرکز نیروهای خود در یک منطقه مشخص را پیدا نکند. در مقابل، فیلدمارشال برنارد مونتگمری، فرمانده گروه ارتش بیستویکم بریتانیا، معتقد بود متفقین باید منابع و تجهیزات خود را در یک محور اصلی متمرکز کنند و با اجرای یک پیشروی سریع و قدرتمند در شمال، به قلب صنعتی آلمان برسند.
مونتگمری بر این باور بود که ارتش آلمان پس از شکستهای تابستان ۱۹۴۴ هنوز فرصت سازماندهی یک دفاع مستحکم را پیدا نکرده است. او پیشنهاد میکرد نیروهای متفقین از شمال بلژیک وارد هلند شوند، از رودخانههای بزرگ عبور کنند و با رسیدن به شمال آلمان، مواضع دفاعی خط زیگفرید را دور بزنند. در ادامه، نیروهای متفقین میتوانستند به منطقه صنعتی روهر حمله کنند؛ منطقهای که بخش مهمی از تولید صنعتی و تسلیحاتی آلمان به آن وابسته بود.
طرح اولیه مونتگمری برای عبور از مسیر هلند با نام عملیات کمت مطرح شده بود، اما به دلیل محدودیت تعداد نیروها و مشکلات اجرایی، این طرح در شکل اولیه کنار گذاشته شد. مونتگمری سپس پیشنهاد گستردهتری را ارائه کرد که در آن نیروی هوابرد بسیار بزرگتری برای تصرف پلهای هلند به کار گرفته میشد و یک ستون زرهی زمینی نیز وظیفه عبور از این پلها و پیشروی به سوی آرنهم را بر عهده میگرفت.
این طرح در نهایت با موافقت آیزنهاور به عملیات مارکت گاردن تبدیل شد. برنامهریزی نهایی در حدود دهم سپتامبر آغاز شد و قرار شد عملیات تنها هفت روز بعد، در ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۴، اجرا شود. فاصله کوتاه میان تصمیمگیری و آغاز عملیات یکی از عواملی بود که فرصت بررسی کامل همه مشکلات احتمالی را از فرماندهان گرفت.
طرح از دو بخش اصلی تشکیل شده بود. بخش نخست، مارکت، عملیات هوابردی بود که وظیفه داشت پلها، جادهها و گذرگاههای رودخانهای مهم هلند را به تصرف درآورد. بخش دوم، گاردن، حمله زمینی ارتش بریتانیا بود که باید از جنوب وارد هلند میشد و با عبور از مسیر پلهای تصرفشده، خود را به نیروهای هوابرد میرساند.
برای اجرای بخش مارکت، سه لشکر هوابرد انتخاب شدند. لشکر ۱۰۱ هوابرد ایالات متحده به فرماندهی سرلشکر ماکسول تیلور باید مناطق اطراف آیندهوون، سون، سنت اودنروده و وخل را تصرف میکرد. لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا به فرماندهی سرتیپ جیمز گاوین مأموریت داشت پلهای منطقه گرافه و نیمیخن را در اختیار بگیرد و ارتفاعات گروسبیک را حفظ کند. لشکر یکم هوابرد بریتانیا به فرماندهی سرلشکر روی اورکهارت نیز باید پل آرنهم و گذرگاههای رودخانه ندرراین را تصرف میکرد. تیپ مستقل چترباز لهستانی به فرماندهی سرلشکر استانیسواف سوسابوفسکی نیز برای پشتیبانی از عملیات آرنهم در نظر گرفته شده بود.
این نیروها تحت ساختار نیروی نخست هوابرد متفقین به فرماندهی ژنرال لوئیس بررتون سازماندهی شده بودند. سپاه نخست هوابرد بریتانیا به فرماندهی سپهبد فردریک براونینگ مسئول هماهنگی بخش مهمی از عملیات هوابرد بود. در بخش زمینی، سپاه سیام بریتانیا به فرماندهی سپهبد برایان هوروکس نیروی اصلی پیشروی را تشکیل میداد و زیرمجموعه ارتش دوم بریتانیا به فرماندهی سپهبد مایلز دمپسی فعالیت میکرد. بالاتر از این ساختار، مونتگمری فرمانده گروه ارتش بیستویکم بود.
هدف اصلی، تصرف مجموعهای از پلها در امتداد مسیر جنوبی تا شمالی هلند بود. این پلها بر فراز رودخانهها و کانالهایی قرار داشتند که بخش بزرگی از سرزمین هلند را از یکدیگر جدا میکردند. مسیر پیشروی از مناطق مرزی بلژیک آغاز میشد و پس از عبور از آیندهوون، سون، سنت اودنروده، وخل، اودن، گرافه و نیمیخن به آرنهم میرسید.
اهمیت این مسیر به ساختار جغرافیایی هلند مربوط بود. رودخانههای ماس، وال، ندرراین و شبکه گسترده کانالها، حرکت نیروهای زرهی را بهشدت محدود میکردند. عبور از هر رودخانه به پل یا تجهیزات مهندسی سنگین نیاز داشت. از آنجا که ساخت پل موقت برای عبور تانکها و توپخانه زمانبر بود، تصرف پلهای موجود در وضعیت سالم اهمیت حیاتی داشت.
لشکر ۱۰۱ هوابرد باید از پلهای منطقه سون و گذرگاههای میان آیندهوون و وخل محافظت میکرد. لشکر ۸۲ هوابرد مأموریت داشت پل رودخانه ماس در گرافه، پلهای کانال ماس ـ وال و پلهای بزرگ نیمیخن را تصرف کند. در شمال، لشکر یکم هوابرد بریتانیا باید پل جادهای آرنهم بر روی ندرراین را به تصرف درمیآورد و آن را تا رسیدن سپاه سیام حفظ میکرد.
سپاه سیام بریتانیا باید از منطقه نیرپلت در مرز بلژیک و هلند پیشروی میکرد. لشکر زرهی گارد، با تانکهای شرمن و پشتیبانی نیروهای پیادهنظام و مهندسی، در رأس ستون زمینی قرار داشت. پس از عبور از پلها، لشکرهای پیادهنظام و واحدهای پشتیبانی نیز باید به دنبال آن حرکت میکردند. پیشروی تا آرنهم در فاصلهای حدود صد کیلومتر از نقطه شروع قرار داشت و فرماندهان امیدوار بودند این مسیر با سرعت زیادی طی شود.
با این حال، یکی از مشکلات اساسی طرح از همان مرحله برنامهریزی مشخص بود. بخش عمده ستون زمینی باید از یک جاده اصلی عبور میکرد. جادهای که در بسیاری از مناطق باریک بود، از میان زمینهای پست و آبگرفته میگذشت و در بخشهایی بر روی خاکریزهای بلند قرار داشت. در صورت تخریب یک پل یا مسدود شدن جاده، عبور خودروها و تانکها متوقف میشد. استفاده از مسیرهای جایگزین نیز به دلیل وجود کانالها، رودخانهها، زمینهای باتلاقی و استحکامات آلمان دشوار بود.
آلمانیها بهخوبی میتوانستند از این محدودیت جغرافیایی استفاده کنند. حتی یک گروه کوچک پیادهنظام با توپ ضدتانک میتوانست در یک نقطه مناسب، پیشروی یک ستون زرهی طولانی را متوقف کند. بهویژه اگر نیروهای آلمانی یکی از پلهای اصلی را تخریب میکردند یا از دو طرف جاده به ستون حمله میبردند، واحدهای بریتانیایی ممکن بود برای چندین ساعت یا حتی چند روز متوقف شوند.
در سوی دیگر جبهه، شرایط ارتش آلمان پیچیدهتر از تصوری بود که برخی فرماندهان متفقین داشتند. شکستهای تابستان و عقبنشینی از فرانسه ضربات سنگینی به ورماخت وارد کرده بود، اما این شکست به معنای نابودی ساختار فرماندهی آلمان نبود. یگانهای پراکنده در حال بازسازی بودند و فرماندهان آلمانی تلاش میکردند از نیروهای موجود برای ایجاد یک خط دفاعی تازه استفاده کنند.
فرماندهی منطقهای آلمان در اختیار گروه ارتش ب به فرماندهی فیلدمارشال والتر مدل قرار داشت. مدل از فرماندهانی بود که در شرایط بحرانی بهسرعت برای سازماندهی مجدد نیروها اقدام میکرد. ارتش چترباز نخست آلمان تحت فرماندهی ژنرال کورت اشتودنت و ارتش پانزدهم به فرماندهی ژنرال گوستاو فون زانگن نیز در مجموعه نیروهای آلمانی منطقه نقش داشتند.
یکی از مهمترین تشکیلات زرهی آلمان در منطقه آرنهم، سپاه زرهی دوم اساس به فرماندهی سپهبد ویلی بیتریش بود. این سپاه از دو لشکر زرهی نهم و دهم اساس تشکیل شده بود. لشکر نهم زرهی اساس با نام هوهنشتاوفن و لشکر دهم زرهی اساس با نام فروندسبرگ شناخته میشدند.
این دو لشکر در نبردهای قبلی آسیب دیده بودند و در زمان آغاز عملیات مارکت گاردن در وضعیت کامل رزمی قرار نداشتند. شمار نیروهای آنها کاهش یافته بود، بخشی از تجهیزات زرهی خود را از دست داده بودند و بسیاری از واحدهایشان در حال استراحت و بازسازی بودند. با وجود این، نیروهای آموزشدیده، فرماندهان باتجربه و بخشهایی از تجهیزات باقیمانده آنها همچنان قابلیت جنگیدن داشتند.
در گزارشهای تاریخی مربوط به عملیات، به تشکیل گروههای رزمی کوچکتر از دو لشکر اشاره شده است. گروه رزمی هوهنشتاوفن و گروه رزمی فروندسبرگ بهجای استفاده از ساختار کامل لشکری، با ترکیبی از واحدهای پیادهنظام، شناسایی، ضدتانک و نیروهای زرهی وارد عملیات شدند. برخی برآوردهای بریتانیایی شمار تانکهای عملیاتی این دو لشکر را در مجموع بسیار محدود و در حدود دوازده دستگاه ذکر کردهاند، هرچند این رقم به وضعیت اولیه یگانها مربوط است و نباید آن را معیاری ثابت برای تمام روزهای نبرد دانست.
فرماندهان آلمانی از وجود یک عملیات هوابرد احتمالی در منطقه اطلاع داشتند و نشانههایی از آمادگی متفقین را دریافت کرده بودند. همچنین اطلاعات مربوط به حضور سپاه زرهی دوم اساس در حوالی آرنهم در اختیار دستگاههای اطلاعاتی متفقین قرار گرفته بود. مسئله اصلی، نبود کامل اطلاعات نبود، بلکه ارزیابی نادرست از سرعت واکنش و توانایی سازماندهی مجدد آلمانها بود. برخی فرماندهان متفقین تصور میکردند نیروهای آلمانی موجود در منطقه ضعیفاند و نمیتوانند مانع یک پیشروی سریع شوند.
سرلشکر اورکهارت نسبت به شرایط منطقه آرنهم نگرانیهایی داشت. لشکر یکم هوابرد بریتانیا بهتازگی گردآوری شده بود و بسیاری از یگانهای آن پیشتر بهصورت یک نیروی یکپارچه در میدان نبرد عمل نکرده بودند. با این حال، قرار بود این لشکر در فاصله قابل توجهی از خطوط اصلی آلمان فرود آید و بدون پشتیبانی فوری تانکها و توپخانه سنگین، پل اصلی آرنهم را حفظ کند.
انتخاب مناطق فرود نیز با مشکلاتی همراه بود. مناطق مناسب برای فرود هواپیماهای حامل نیرو و گلایدرهای سنگین در نزدیکی پل آرنهم محدود بودند. بخشهایی از زمینهای جنوب شهر مرطوب، پر از کانال و خندق و در معرض آتش مستقیم نیروهای آلمانی قرار داشتند. علاوه بر این، نگرانیهایی درباره توپهای ضدهوایی آلمان در اطراف پل وجود داشت. در نتیجه، فرماندهی بریتانیا مناطق فرود را در غرب و شمال غربی آرنهم انتخاب کرد؛ مناطقی که چندین مایل با پل فاصله داشتند.
این تصمیم از یک جهت امنیت فرود را افزایش میداد، اما از جهت دیگر به آلمان فرصت میداد در فاصله میان مناطق فرود و پل آرنهم نیروهای دفاعی خود را مستقر کند. چتربازان باید پس از فرود، پیاده به سمت اهداف حرکت میکردند و در طول مسیر با جادهبندانها، واحدهای آلمانی و مواضع دفاعی روبهرو میشدند.
صبح یکشنبه ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۴، پس از چندین روز آمادهسازی، نیروهای متفقین برای اجرای عملیات آماده شدند. شرایط آبوهوایی در بیشتر مناطق مناسب بود. آسمان نسبتاً صاف و دید برای پرواز هواپیماهای ترابری و یدککش گلایدرها قابل قبول بود. پیش از آغاز فرود، بمبافکنهای سنگین بریتانیا و آمریکا به فرودگاهها و مواضع ضدهوایی آلمان حمله کردند. جنگندهها و جنگندهبمبافکنهای متفقین نیز در مناطق موردنظر به حملات علیه مواضع آلمانی ادامه دادند تا خطر مقابله هوایی کاهش یابد.
حدود ساعت یک بعدازظهر، نخستین هواپیماهای حامل نیروهای هوابرد به مناطق تعیینشده رسیدند. در روز نخست، تقریباً بیست هزار نیروی رزمی، صدها دستگاه خودرو، صدها قبضه توپ و حجم قابل توجهی تجهیزات از طریق چتربازی و گلایدر به هلند منتقل شدند. فرود اولیه در بیشتر مناطق از نظر دقت موفقیتآمیز بود و نیروهای هوابرد توانستند در مدت نسبتاً کوتاهی مواضع اصلی خود را سازماندهی کنند.
در منطقه آیندهوون، لشکر ۱۰۱ هوابرد آمریکا به چند گروه تقسیم شده بود. هنگ ۵۰۱ چترباز برای تصرف گذرگاههای شمال وخل و منطقه پلهای اطراف آن حرکت کرد. هنگ ۵۰۲ چترباز به سمت سنت اودنروده و بست پیشروی کرد و هنگ ۵۰۶ چترباز وظیفه تصرف پل سون و تأمین مسیر شمالی آیندهوون را بر عهده داشت.
چتربازان آمریکایی در مراحل اولیه با مقاومت پراکندهای روبهرو شدند. برخی واحدهای آلمانی به دلیل غافلگیری نتوانستند در نخستین ساعات سازمان دفاعی منسجمی تشکیل دهند. در چند نقطه، نیروهای لشکر ۱۰۱ موفق شدند پلهای موردنظر را به تصرف درآورند و ارتباط میان مناطق فرود را برقرار کنند.
در منطقه وخل، واحدهای هنگ ۵۰۱ با استفاده از سرعت پیشروی خود توانستند به پلهای اصلی نزدیک شوند و تعدادی از گذرگاههای مهم را سالم تصرف کنند. در سنت اودنروده نیز نیروهای هنگ ۵۰۲ به اهداف اولیه خود دست یافتند. در مقابل، تلاش برای تصرف پل منطقه بست با مقاومت شدیدتری مواجه شد. نیروهای آلمانی هنگام عقبنشینی یا زمانی که خطر تصرف پل را احساس کردند، اقدام به تخریب آن کردند و در نتیجه نیروهای آمریکایی نتوانستند تمام گذرگاههای موردنظر را سالم در اختیار بگیرند.
در سون نیز شرایط مشابهی به وجود آمد. نیروهای هنگ ۵۰۶ به پل اصلی کانال ویلهلمینا نزدیک شدند، اما نیروهای مهندسی آلمان پیش از آنکه آمریکاییها بتوانند آن را تصرف کنند، پل را منفجر کردند. این تخریب یکی از نخستین مشکلات جدی عملیات زمینی بود، زیرا ستون زرهی بریتانیا برای عبور از کانال به همان پل نیاز داشت.
با وجود تخریب پل، نیروهای آمریکایی منطقه سون را در اختیار گرفتند و مواضع دفاعی اطراف آن را سازماندهی کردند. مهندسان لشکر ۱۰۱ بررسی محل پل را آغاز کردند تا امکان احداث یک پل موقت را فراهم کنند. اما ساخت چنین پلی به زمان و تجهیزات نیاز داشت و ستون زرهی نمیتوانست بدون انتظار از این نقطه عبور کند.
در منطقه مسئولیت لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا، چتربازان با هدف تصرف پلهای گرافه، کانال ماس ـ وال و نیمیخن فرود آمدند. این لشکر علاوه بر پلها باید ارتفاعات گروسبیک را نیز حفظ میکرد. ارتفاعات مذکور در جنوب شرقی نیمیخن قرار داشتند و تنها زمین مرتفع قابل توجه در منطقه بودند. اگر آلمانیها این ارتفاعات را در اختیار میگرفتند، میتوانستند بر مناطق فرود، جادههای ارتباطی و مواضع دفاعی آمریکاییها تسلط پیدا کنند.
هنگ ۵۰۴ چترباز در منطقه گرافه عملیات کرد و موفق شد پل مهم رودخانه ماس را تصرف کند. این پل برای پیشروی نیروهای زمینی به سمت شمال اهمیت زیادی داشت. سایر واحدهای لشکر ۸۲ نیز در اطراف کانال ماس ـ وال فعالیت کردند و شماری از پلهای کوچکتر را به تصرف درآوردند. در همین حال، ارتفاعات گروسبیک به دست نیروهای آمریکایی افتاد و خطوط دفاعی مناسبی در آن منطقه ایجاد شد.
با این حال، پل بزرگ جادهای نیمیخن در همان روز نخست به تصرف آمریکاییها درنیامد. این پل یکی از مهمترین اهداف عملیات بود و بر فراز رودخانه وال قرار داشت. رودخانه وال پهن و عمیق بود و عبور از آن بدون پل یا تجهیزات شناوری سنگین دشوار به شمار میرفت. پل نیمیخن نیز به دلیل استحکامات اطراف، حضور نیروهای آلمانی و موقعیت جغرافیایی آن بهراحتی قابل تصرف نبود.
در بخش شمالی، عملیات لشکر یکم هوابرد بریتانیا با فرود نیروهای تیپ یکم چترباز و تیپ یکم فرودآمده با گلایدر آغاز شد. تیپ یکم فرودآمده با گلایدر به فرماندهی سرتیپ فیلیپ هیکس مأموریت داشت از مناطق فرود محافظت کند و زمینه ورود نیروهای بعدی را فراهم آورد. تیپ یکم چترباز به فرماندهی سرتیپ جرالد لاتبری نیز باید در سه مسیر جداگانه به سوی آرنهم حرکت میکرد.
گردان یکم چترباز مأموریت داشت به سمت ارتفاعات شمال آرنهم حرکت کند. گردان دوم به فرماندهی سرهنگ دوم جان فراست باید از مسیر موسوم به شیر به سمت پل راهآهن و پل جادهای آرنهم پیشروی میکرد. گردان سوم نیز از مسیر دیگری موسوم به ببر حرکت میکرد تا به تصرف پل جادهای کمک کند.
در ساعات اولیه، مقاومت آلمان در منطقه فرود محدود بود. با این حال، نیروهای بریتانیایی بهزودی با نخستین واحدهای سازمانیافته دشمن روبهرو شدند. در منطقه ولفهزه، یک گردان آموزشی اساس به فرماندهی سرگرد سپ کرافت در حال آموزش بود. این واحد که حدود ۴۳۵ نفر نیرو داشت، با مشاهده فرود چتربازان متفقین بهسرعت وارد عمل شد و یک موضع دفاعی در مسیر جادههای منتهی به آرنهم تشکیل داد.
واحد شناسایی گردان سرهنگ دوم فردی گاف که باید با خودروهای سبک و جیپ بهسرعت به سمت پل حرکت میکرد، با این موضع دفاعی روبهرو شد و نتوانست طبق برنامه پیشروی کند. این توقف باعث شد گروه شناسایی نتواند پل را در همان ساعات نخست به تصرف درآورد. تلاش گردان یکم چترباز برای عبور از مواضع آلمان نیز با مشکلاتی مواجه شد و این گردان در ادامه به سمت اوستربیک حرکت کرد.
در مقابل، گردان دوم چترباز به فرماندهی فراست موفق شد پیشروی بیشتری انجام دهد. نیروهای این گردان در مسیر خود با مقاومت پراکنده مواجه شدند، اما با سرعت بیشتری به مرکز آرنهم رسیدند. هدف آنها پل جادهای روی رودخانه ندرراین بود که مسیر ارتباطی اصلی میان شمال و جنوب رودخانه را تشکیل میداد.
در نزدیکی پل، نیروهای آلمانی تلاش کردند حرکت بریتانیاییها را متوقف کنند. پل راهآهن در جریان این درگیریها منهدم شد و دیگر امکان استفاده از آن وجود نداشت. با وجود این، گردان دوم توانست به پل جادهای برسد و بخش شمالی آن را در اختیار بگیرد. نیروهای بریتانیایی در تلاش برای عبور به سمت ساحل جنوبی با مواضع دفاعی آلمان روبهرو شدند و نتوانستند به آن سوی رودخانه نفوذ کنند.
تا پایان ۱۷ سپتامبر، حدود ۷۵۰ نیروی بریتانیایی در بخش شمالی پل موضع گرفته بودند. این نیروها شامل بخش عمدهای از گردان دوم، تعدادی از افراد گردان سوم و عناصر گروه شناسایی بودند. آنها ساختمانهای اطراف پل را به سنگرهای دفاعی تبدیل کردند و مواضع مسلسل و ضدتانک در اختیار گرفتند.
در همان زمان، فرماندهی آلمان در منطقه بهسرعت در حال واکنش بود. نیروهای آموزشدیده و یگانهای زرهی باقیمانده به سمت مناطق مورد تهدید حرکت کردند. سپاه زرهی دوم اساس به فرماندهی بیتریش مسئول مقابله با نیروهای هوابرد در منطقه آرنهم شد. واحدهای هوهنشتاوفن و فروندسبرگ برای تشکیل مواضع دفاعی و سازماندهی ضدحملات وارد عمل شدند.
فرماندهان آلمانی از همان ابتدا دریافتند که چتربازان بریتانیایی قصد دارند پل آرنهم را در اختیار بگیرند. آنها تلاش کردند مسیرهای ارتباطی میان مناطق فرود و پل را قطع کنند تا نیروهای بریتانیایی نتوانند بهصورت یکپارچه به سمت شهر حرکت کنند. در همین شرایط، گروههای رزمی کوچک آلمان با استفاده از جادهها، ساختمانها و مناطق جنگلی، مواضع دفاعی پراکندهای ایجاد کردند.
در جنوب، ستون زمینی سپاه سیام بریتانیا حرکت خود را از منطقه نیرپلت آغاز کرد. پیش از شروع حمله، توپخانه بریتانیا مواضع آلمان را زیر آتش گرفت و هواپیماهای تهاجمی تایفون نیز برای پشتیبانی از تانکها وارد عمل شدند. لشکر زرهی گارد در رأس ستون حرکت میکرد و تلاش داشت با عبور از مواضع مرزی آلمان، مسیر را برای سایر نیروها باز کند.
نیروهای زرهی بریتانیا در مسیر حرکت به سمت والکنسوارد با مقاومت نیروهای آلمانی روبهرو شدند. برخی مواضع ضدتانک و واحدهای پیادهنظام آلمان تلاش کردند ستون را متوقف کنند. تانکهای پیشرو در جریان درگیریها متحمل خساراتی شدند و در پایان روز نخست، بریتانیاییها با از دست دادن حدود نه تانک به منطقه والکنسوارد رسیدند.
این میزان پیشروی بسیار کمتر از آن چیزی بود که برنامهریزان انتظار داشتند. هدف عملیات عبور سریع از مسیر هلند بود، اما ستون زرهی هنوز در نخستین مراحل مسیر خود قرار داشت. با این حال، فرماندهی بریتانیا امیدوار بود با تصرف پل سون و اتصال به لشکر ۱۰۱، حرکت در روز بعد با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.
روز هجدهم سپتامبر، دومین مرحله انتقال نیروهای هوابرد آغاز شد. هواپیماهای ترابری و گلایدرها نیروهای تقویتی را به مناطق فرود منتقل کردند. در منطقه آرنهم، تیپ چهارم چترباز و سایر واحدهای لشکر یکم بریتانیا وارد منطقه شدند. این نیروها قرار بود توان دفاعی لشکر را افزایش دهند و برای شکستن خطوط دفاعی آلمان در مسیر پل به کار گرفته شوند.
اما وضعیت منطقه آرنهم بهتدریج وخیمتر میشد. نیروهای آلمانی که در روز نخست غافلگیر شده بودند، اکنون فرصت کافی برای سازماندهی پیدا کرده بودند. گروه رزمی فون تتاو از سمت غرب وارد منطقه شد و واحدهای دیگری از سپاه زرهی دوم اساس نیز در محورهای مختلف موضع گرفتند.
گروههای رزمی آلمانی در نقاط مختلف آرنهم و اطراف آن پراکنده شدند. یکی از این گروهها، گروه رزمی اشپینْدلر، با نیروهای بریتانیایی در مسیرهای ارتباطی میان اوستربیک و آرنهم درگیر شد. در نتیجه، گردان سوم چترباز نتوانست با سرعت مورد انتظار به سمت پل حرکت کند.
مشکلات ارتباطی نیز در این مرحله بهشدت بر عملیات بریتانیا تأثیر گذاشت. دستگاههای بیسیم بسیاری از واحدها بهدرستی کار نمیکردند یا به دلیل شرایط جغرافیایی و فاصله زیاد، ارتباط قابل اعتمادی برقرار نمیشد. درختان، ساختمانها، زمینهای ناهموار و فاصله میان یگانها نیز بر کیفیت ارتباطات اثر میگذاشتند. در نتیجه، فرماندهان بعضی از گردانها نمیتوانستند وضعیت دقیق یکدیگر را بدانند و دستورهای فرماندهی بهموقع منتقل نمیشد.
سرلشکر اورکهارت و سرتیپ لاتبری برای پیگیری وضعیت نیروهای خود مجبور شدند از مقر فرماندهی خارج شوند و به مناطق درگیری نزدیک شوند. این تصمیم باعث شد هر دو برای مدتی از مرکز فرماندهی اصلی دور بمانند. در یکی از مراحل، اورکهارت و لاتبری در جریان درگیریهای اطراف اوستربیک از یکدیگر جدا شدند و مسیر بازگشت به مقر برای اورکهارت مسدود شد. او مدتی در یک ساختمان و سپس در اتاق زیرشیروانی یک خانه پناه گرفت و نتوانست فرماندهی لشکر را به شکل مستقیم هدایت کند.
در مرکز آرنهم، نیروهای آلمانی با استفاده از توپهای ضدتانک، مسلسلها و واحدهای پیادهنظام تلاش کردند مواضع نیروهای فراست را از چند جهت زیر فشار قرار دهند. یکی از حملات مهم در صبح ۱۸ سپتامبر توسط نیروهایی از گردان شناسایی نهم زرهی اساس انجام شد. تعدادی از خودروهای زرهی آلمانی که از سمت نیمیخن بازگشته بودند، قصد داشتند از پل عبور کنند و مواضع بریتانیاییها را در شمال پل درهم بشکنند.
بریتانیاییها با استفاده از مسلسلها، سلاحهای ضدتانک و آتش از داخل ساختمانهای اطراف پل، پیشروی آلمانیها را متوقف کردند. بخشی از خودروهای آلمانی از پل عبور کردند، اما نیروهای بریتانیایی توانستند حمله را در محدوده ورودی شمالی پل مهار کنند. درگیری برای چند ساعت ادامه یافت و در نهایت نیروهای آلمانی نتوانستند مواضع اصلی فراست را تصرف کنند.
در جنوب، نیروهای لشکر ۱۰۱ هوابرد در تلاش بودند مسیر پیشروی سپاه سیام را باز نگه دارند. نیروهای آمریکایی در مناطق اطراف آیندهوون با مقاومت واحدهای آلمانی روبهرو شدند، اما موفق شدند بخشهایی از شهر را تصرف کنند. با ورود نیروهای بریتانیایی، ارتباط میان لشکر ۱۰۱ و ستون زمینی برقرار شد و شهر آیندهوون به دست متفقین افتاد.
با این حال، پل سون همچنان یک مانع مهم بود. مهندسان بریتانیایی و آمریکایی مشغول ساخت پلی موقت از نوع بیلی بودند تا جایگزین پل تخریبشده شوند. ساخت این پل به تجهیزات مهندسی سنگین و زمان نیاز داشت. ستون زرهی مجبور بود در نزدیکی سون منتظر تکمیل کار بماند و همین توقف امکان افزایش فشار آلمان بر جاده را فراهم میکرد.
در شب هجدهم سپتامبر، هواپیماهای آلمانی نیز به منطقه آیندهوون حمله کردند. این حمله هوایی خساراتی به شهر وارد کرد و جابهجایی نیروها و تجهیزات را برای مدتی مختل ساخت. آلمانها میخواستند با استفاده از حملات هوایی و زمینی، مسیر تدارکاتی متفقین را از کار بیندازند.
در منطقه نیمیخن، لشکر ۸۲ هوابرد همچنان نتوانسته بود پل بزرگ جادهای را تصرف کند. نیروهای آلمانی در اطراف پل مواضع دفاعی محکمی ایجاد کرده بودند و ساختمانها و گذرگاههای منتهی به آن را تحت کنترل داشتند. حملات مستقیم نیروهای آمریکایی در روزهای نخست با مقاومت شدید مواجه شد.
ژنرال گاوین بهخوبی میدانست که اگر پل نیمیخن تصرف نشود، ستون زمینی بریتانیا نمیتواند به سوی آرنهم ادامه دهد. او همچنین از وضعیت دشوار نیروهای بریتانیایی در شمال رودخانه اطلاع داشت. با وجود این، حمله به پل نیازمند نیروهای بیشتر و پشتیبانی سنگینتری بود.
روز نوزدهم سپتامبر، عملیات در منطقه آرنهم وارد مرحله دشوارتری شد. تیپ چهارم چترباز با پشتیبانی گردانهایی از نیروهای فرودآمده با گلایدر تلاش کرد از سمت شمال به مواضع آلمان حمله کند. هدف این حمله بازکردن مسیر ارتباطی میان نیروهای اصلی لشکر و واحدهای محاصرهشده در نزدیکی پل بود.
اما نیروهای آلمانی با استفاده از جنگلها، ساختمانها و موقعیتهای دفاعی خود حمله را متوقف کردند. مقاومت گروههای رزمی اشپینْدلر و فون تتاو باعث شد نیروهای بریتانیایی نتوانند از محورهای اصلی عبور کنند. جنگ در مناطق جنگلی و حاشیه شهر با تلفات سنگین همراه بود و واحدهای بریتانیایی بهتدریج توان پیشروی خود را از دست میدادند.
در نزدیکی بیمارستان سنت الیزابت، گردانهای بریتانیایی تلاش کردند راهی به سمت پل باز کنند. نیروهای آلمانی با آتش مسلسل و توپخانه سبک از مواضع خود دفاع میکردند. در جریان این درگیریها، سرتیپ لاتبری زخمی شد و فرماندهی لشکر بیش از گذشته با مشکلات مواجه شد.
در بخش دیگری از آرنهم، نیروهای سرهنگ فراست همچنان در پل مقاومت میکردند. وضعیت آنها بهتدریج دشوارتر میشد. مهمات، آب و مواد غذایی محدود بود و حملات توپخانهای آلمان به ساختمانهای اطراف پل خسارات زیادی وارد میکرد. نیروهای زخمی نیز به دلیل نبود مسیر خروج امن، در همان ساختمانها باقی میماندند.
در جریان روز نوزدهم، وضعیت آبوهوایی برای پرواز نیروهای لهستانی مناسب نبود و انتقال تیپ مستقل چترباز لهستانی به منطقه آرنهم به تعویق افتاد. شرایط جوی همچنین پشتیبانی هوایی نزدیک از نیروهای بریتانیایی را دشوار کرد. در نتیجه، لشکر یکم هوابرد نمیتوانست از حجم پشتیبانی هوایی مورد انتظار برخوردار شود.
نیروهای بریتانیایی برای ادامه نبرد به ارسال تجهیزات و مهمات از طریق هواپیماهای ترابری وابسته شده بودند. اما آلمانها با استقرار توپهای ضدهوایی در اطراف مناطق فرود و افزایش گشتهای زمینی، خطر ارسال تدارکات را بیشتر کردند. تعدادی از محمولههای هوابرد در مناطقی فرود آمدند که تحت کنترل آلمان قرار داشتند و نیروهای بریتانیایی نتوانستند آنها را جمعآوری کنند.
در همین زمان، لشکر زرهی گارد پس از عبور از پل موقت سون، پیشروی خود را به سمت شمال ادامه داد. مهندسان بریتانیایی مسیر عبور را آماده کردند و تانکها و واحدهای پیادهنظام به حرکت درآمدند. نیروهای زمینی در روز نوزدهم به منطقه گرافه رسیدند و به محدوده مسئولیت لشکر ۸۲ هوابرد نزدیک شدند.
با وجود این پیشروی، پل نیمیخن همچنان در دست آلمان بود. حمله تازهای از سوی نیروهای آمریکایی و بریتانیایی انجام شد، اما مدافعان آلمانی مقاومت کردند و اجازه ندادند تانکها از پل عبور کنند. فرماندهان متفقین بهتدریج دریافتند که تصرف این پل با یک حمله مستقیم از جنوب امکانپذیر نیست و باید راهی برای حمله از سمت دیگر رودخانه پیدا شود.
ژنرال گاوین به همراه فرماندهان دیگر، از جمله براونینگ و هوروکس، طرح عبور از رودخانه وال را مورد بررسی قرار داد. قرار شد بخشی از نیروهای هنگ ۵۰۴ چترباز از رودخانه عبور کنند و از سمت شمال به پلهای نیمیخن حمله ببرند. همزمان نیروهای دیگر از جنوب فشار خود را بر مواضع آلمانی افزایش دهند.
اجرای این طرح به قایقهای تهاجمی نیاز داشت. آوردن قایقها از بلژیک به دلیل ترافیک سنگین جادهای و محدودیت امکانات مهندسی زمانبر بود. تعدادی از تجهیزات لازم در مسیر جابهجایی نیز آسیب دیدند یا از دست رفتند. بنابراین، طرح عبور از وال که میتوانست زودتر اجرا شود، تا روز بعد به تأخیر افتاد.
تا پایان نوزدهم سپتامبر، وضعیت عملیات در سه منطقه اصلی متفاوت بود. لشکر ۱۰۱ هوابرد در جنوب توانسته بود بیشتر اهداف اولیه خود را تصرف کند و با سپاه سیام ارتباط داشته باشد، اما حفظ جاده ارتباطی دشوار بود. لشکر ۸۲ در منطقه نیمیخن بخش مهمی از پلهای کوچکتر و ارتفاعات گروسبیک را در اختیار داشت، ولی هنوز پل اصلی وال تصرف نشده بود. در شمال نیز لشکر یکم هوابرد بریتانیا در آرنهم بهشدت تحت فشار قرار داشت و دیگر نمیتوانست بهراحتی به سمت اهداف اولیه حرکت کند.
روز بیستم سپتامبر یکی از روزهای سرنوشتساز عملیات بود. فرماندهی متفقین تصمیم گرفت برای تصرف پل نیمیخن، عملیات عبور از رودخانه وال را اجرا کند. این رودخانه در منطقه نیمیخن پهن بود و نیروهای آلمانی در ساحل شمالی آن مواضع دفاعی مناسبی داشتند. عبور در روشنایی روز، در حالی که مواضع دشمن بر ساحل مقابل مسلط بود، خطر بسیار زیادی داشت.
یگان اصلی عبور، گردان سوم هنگ ۵۰۴ چترباز به فرماندهی سرگرد جولیان کوک بود. مهندسان گردان مهندسی هوابرد ۳۰۷ نیز مسئول کمک به انتقال قایقها و اجرای عبور بودند. نیروها از بیستوشش قایق تهاجمی سبک استفاده کردند. این قایقها برای انتقال نیروهای پیاده مناسب بودند، اما در برابر آتش مسلسل، خمپاره و توپخانه آلمان حفاظت چندانی نداشتند.
پیش از آغاز عبور، توپخانه متفقین مواضع آلمان را زیر آتش گرفت. هواپیماهای متفقین نیز در منطقه عملیات حضور داشتند و دود برای پنهانکردن حرکت قایقها مورد استفاده قرار گرفت. با وجود این اقدامات، آلمانیها توانستند نیروهای در حال عبور را شناسایی کنند و آتش سنگینی بر رودخانه گشودند.
حدود ساعت سه بعدازظهر، نخستین قایقها وارد آب شدند. چتربازان در حالی که با پاروهای محدود و تجهیزات ابتدایی حرکت میکردند، به سمت ساحل شمالی پیش رفتند. آتش مسلسلها و خمپارههای آلمان باعث شد تعدادی از قایقها آسیب ببینند یا در مسیر متوقف شوند. برخی نیروها پیش از رسیدن به ساحل مقابل کشته یا زخمی شدند و گروههایی مجبور شدند برای رسیدن به ساحل از تجهیزات خود صرفنظر کنند.
با وجود تلفات سنگین، گروههایی از هنگ ۵۰۴ به ساحل شمالی رسیدند. آنها بهسرعت در مواضع آلمان نفوذ کردند و برای ایجاد سرپل تلاش کردند. درگیریها در نزدیکی پل راهآهن و سپس در اطراف پل جادهای ادامه یافت. نیروهای آمریکایی با استفاده از نارنجک، مسلسل و سلاحهای سبک به مواضع آلمان حمله کردند و تلاش کردند مدافعان را از دو پل دور کنند.
همزمان، واحدهای بریتانیایی از جنوب به پل نیمیخن فشار آوردند. نیروهای پیادهنظام و تانکهای گارد با پشتیبانی آتش توپخانه به مواضع آلمان حمله کردند. در نتیجه حملات از دو جهت، مدافعان آلمانی بهتدریج کنترل پلها را از دست دادند.
پس از ساعتها درگیری، نیروهای متفقین موفق شدند پل راهآهن و پل جادهای نیمیخن را به تصرف درآورند. این موفقیت امکان عبور تانکهای بریتانیایی به ساحل شمالی رودخانه وال را فراهم کرد. بدین ترتیب یکی از مهمترین موانع پیشروی سپاه سیام از میان برداشته شد.
عبور از وال یکی از پرهزینهترین مراحل عملیات برای نیروهای آمریکایی بود. گزارشهای تاریخی و یادبودهای محلی از کشتهشدن دهها چترباز آمریکایی در این عملیات خبر میدهند. شمار دقیق تلفات بسته به محدودهای که برای این درگیری در نظر گرفته میشود متفاوت است، اما روشن است که تصرف پل نیمیخن بدون پرداخت هزینه انسانی سنگین امکانپذیر نشد.
در همان روز، نیروهای بریتانیایی در اطراف آرنهم همچنان با مقاومت آلمان روبهرو بودند. اورکهارت به این نتیجه رسیده بود که نیروهای پراکنده لشکر دیگر نمیتوانند بهصورت گسترده به سمت پل پیشروی کنند. تعداد قابل توجهی از نیروهای تیپهای چترباز در نبردهای خیابانی و جنگلهای اطراف شهر از بین رفته یا از واحدهای اصلی خود جدا شده بودند.
در نتیجه، اورکهارت تصمیم گرفت مواضع باقیمانده لشکر را در محدوده کوچکتری در اطراف اوستربیک متمرکز کند. این منطقه در غرب آرنهم و در نزدیکی ساحل شمالی ندرراین قرار داشت. مرکز فرماندهی لشکر در هتل هارتنشتاین مستقر شد و ساختمانهای اطراف آن به مراکز دفاعی و مواضع توپخانه تبدیل شدند.
این مواضع به شکل محدودهای تقریباً شستمانند در امتداد رودخانه ایجاد شده بودند. عرض آن در بعضی نقاط محدود بود و نیروهای بریتانیایی باید با تعداد اندکی سرباز از خطوط دفاعی خود محافظت میکردند. رودخانه در جنوب قرار داشت و جنگلها، ساختمانها و زمینهای مسکونی در اطراف، میدان نبرد را محدود کرده بودند.
نیروهای آلمانی از چند جهت فشار وارد میکردند. توپخانه و خمپارهها مواضع بریتانیا را زیر آتش میگرفتند و واحدهای پیادهنظام تلاش میکردند از میان ساختمانها و مناطق جنگلی نفوذ کنند. تانکها و توپهای خودکششی نیز برای پشتیبانی از حملات مورد استفاده قرار میگرفتند.
یکی از مشکلات مهم مدافعان بریتانیایی، قطع ارتباط با واحدهای محاصرهشده در پل آرنهم بود. فراست و نیروهایش هنوز در شمال پل مقاومت میکردند، اما دیگر ارتباط منظمی میان آنها و مقر اصلی لشکر وجود نداشت. آتش آلمان نیز بهتدریج ساختمانهایی را که نیروهای بریتانیایی در آنها موضع گرفته بودند، تخریب میکرد.
ژنرال اورکهارت در این مرحله نمیتوانست مطمئن باشد که چه زمانی سپاه سیام به آرنهم خواهد رسید. نیروهایش به مهمات و تجهیزات بیشتری نیاز داشتند و هر روز تأخیر به سود نیروهای آلمانی تمام میشد. با وجود این، مقاومت بریتانیاییها در اطراف هارتنشتاین ادامه پیدا کرد.
در صبح ۲۱ سپتامبر، آخرین مقاومت سازمانیافته نیروهای بریتانیایی در پل آرنهم به پایان رسید. نیروهای فراست که چندین روز در محاصره بودند، پس از تحمل تلفات و کمبود شدید مهمات دیگر نتوانستند مواضع خود را حفظ کنند. فراست نیز در جریان نبرد زخمی شده بود و فرماندهی نیروهای باقیمانده به افسران دیگر منتقل شد. نیروهای آلمانی توانستند سرانجام بخش شمالی پل را تصرف کنند و راه عبور نیروهای خود را باز کنند.
سقوط پل آرنهم ضربه سنگینی به بخش اصلی عملیات وارد کرد. قرار بود سپاه سیام از پل نیمیخن عبور کند و در ادامه خود را به نیروهای بریتانیایی برساند، اما اکنون پل آرنهم در اختیار آلمان بود. بهعلاوه، نیروهای آلمانی از همان پل برای انتقال نیروهای خود به جنوب استفاده کردند.
گروه رزمی کناوست از نیروهای لشکر نهم زرهی اساس پس از بازشدن مسیر توانست از منطقه آرنهم به سمت جنوب حرکت کند و در اطراف اِلست مواضع دفاعی ایجاد کند. این منطقه میان نیمیخن و آرنهم قرار داشت و در مسیر اصلی پیشروی سپاه سیام واقع شده بود.
جغرافیای منطقه بار دیگر به کمک آلمان آمد. جادهها و خطوط راهآهن بر روی خاکریزهای بلند قرار داشتند و اطراف آنها زمینهای مرطوب، شیارها و کانالهای آب وجود داشت. تانکها نمیتوانستند بهآسانی از مسیر اصلی خارج شوند و از جناحین به مواضع ضدتانک آلمان حمله کنند. هرگونه تلاش برای عبور از خاکریزها، تانکها را در معرض آتش مستقیم قرار میداد.
در منطقه نیمیخن، تانکهای بریتانیایی پس از عبور از پل وال به سمت شمال حرکت کردند. آنها تنها چند کیلومتر با آرنهم فاصله داشتند، اما نیروهای آلمانی در منطقه اِلست و اطراف رسن مقاومت شدیدی از خود نشان دادند. تلاش برای پیشروی به سمت شمال با آتش ضدتانک و توپخانه آلمان متوقف شد.
فرماندهان بریتانیایی دریافتند که بدون پیادهنظام کافی نمیتوانند مواضع آلمان را در این منطقه پاکسازی کنند. لشکر زرهی گارد در بخشهایی از مسیر بدون پشتیبانی نزدیک پیادهنظام حرکت میکرد و توانایی محدودی برای حمله به استحکامات آلمان داشت. همچنین پشتیبانی هوایی نزدیک به دلیل مشکلات ارتباطی و شرایط جوی بهطور کامل در دسترس نبود.
در چنین شرایطی، لشکر یکم هوابرد بریتانیا همچنان در اوستربیک به مقاومت ادامه میداد و فرماندهی آن درخواست فوری برای اعزام نیروی کمکی داشت. به همین دلیل، انتقال تیپ مستقل چترباز لهستانی که از روزهای قبل به تأخیر افتاده بود، دوباره در اولویت قرار گرفت.
در ۲۱ سپتامبر، با وجود شرایط نامناسب جوی، هواپیماهای حامل نیروهای لهستانی از انگلستان به سمت هلند پرواز کردند. از ۱۱۴ هواپیمایی که برای انتقال تیپ به پرواز درآمدند، تنها ۷۲ فروند توانستند عملیات فرود چتربازان را انجام دهند. حدود هزار نفر از نیروهای لهستانی در منطقه دریِل، در جنوب رودخانه ندرراین، فرود آمدند. تعداد بیشتری از هواپیماها به دلیل وضعیت نامناسب جوی مجبور به بازگشت شدند.
فرمانده تیپ، ژنرال سوسابوفسکی، پس از فرود تلاش کرد نیروهای خود را سازماندهی کند و با لشکر بریتانیایی در شمال رودخانه ارتباط برقرار سازد. اما شرایط منطقه دشوار بود. نیروهای آلمانی در ارتفاعات شمال رودخانه موضع داشتند و منطقه گذرگاه هِوِهدورپ تحت کنترل آنها قرار داشت. پل آرنهم نیز دوباره به دست آلمان افتاده بود و کشتی یا پل شناوری برای عبور لهستانیها در اختیار نبود.
نیروهای لهستانی در نخستین ساعات با آتش مسلسل و خمپاره آلمان روبهرو شدند. تعدادی از آنها در جریان فرود کشته و زخمی شدند. باقیماندگان در اطراف دریِل موضع گرفتند و منتظر دریافت تجهیزات مهندسی و قایقهای عبور از رودخانه شدند.
سوسابوفسکی تلاش کرد فرماندهی بریتانیا را از وضعیت واقعی منطقه آگاه کند. ارتباط میان او و اورکهارت از طریق افسران رابط و پیامرسانها برقرار شد. در همین زمان، مشخص شد که فرود نیروهای لهستانی بهتنهایی قادر نیست وضعیت محاصرهشدگان اوستربیک را تغییر دهد. برای رسیدن به نیروهای بریتانیایی، باید از رودخانه عبور میشد و این کار بدون قایقهای مناسب یا یک گذرگاه سالم امکانپذیر نبود.
روز بیستودوم سپتامبر، نیروهای لشکر ۴۳ پیادهنظام وسکس بریتانیا به سمت دریِل پیشروی کردند. این لشکر از نیروهای سپاه سیام بود و مأموریت داشت ارتباط میان نیروهای زمینی و تیپ لهستانی را برقرار کند. پیشروی آنها باعث شد اتصال محدودی میان سپاه سیام و نیروهای لهستانی در ساحل جنوبی رودخانه ایجاد شود.
در همان روز، گروهی از مهندسان بریتانیایی تلاش کردند وسایل عبور از رودخانه را فراهم کنند. قایقهای لاستیکی و تجهیزات شناوری محدود بودند و شرایط ساحل نیز برای انتقال نیرو و تجهیزات مناسب نبود. در نهایت، در نخستین تلاشهای شبانه تعدادی از چتربازان لهستانی توانستند با استفاده از قایقهای کوچک از رودخانه عبور کنند و به نیروهای بریتانیایی در شمال ملحق شوند. گزارشها درباره شمار دقیق این افراد یکسان نیست و از چند ده نفر سخن گفتهاند.
در حالی که نبرد آرنهم در شمال ادامه داشت، بخش جنوبی مسیر زمینی نیز با تهدیدی جدی مواجه شد. ارتش آلمان که از اهمیت جاده ارتباطی سپاه سیام آگاه شده بود، تلاش کرد آن را در چند نقطه قطع کند. این جاده که در جریان عملیات به نام راه جهنمی شناخته شد، مسیر اصلی انتقال سوخت، مهمات، نیروهای کمکی و تجهیزات مهندسی بود.
این مسیر به دلیل باریکبودن و قرارگرفتن روی خاکریزها، آسیبپذیری زیادی داشت. نیروهای آلمانی میتوانستند با حمله به یک نقطه از آن، تمام ستون تدارکاتی را متوقف کنند. حتی اگر واحدهای بریتانیایی و آمریکایی در مناطق دو طرف جاده پیروزی به دست میآوردند، یک حمله موفق آلمان به یکی از پلها یا تقاطعها میتوانست راه ارتباطی میان جبهه و عقبه را قطع کند.
در روزهای بیستم و بیستویکم سپتامبر، نیروهای آلمانی چندین بار در منطقه سون و اطراف جاده به مواضع لشکر ۱۰۱ حمله کردند. یکی از مهمترین یگانهای آلمانی در این حملات تیپ زرهی ۱۰۷ بود. این یگان تلاش کرد از طریق حملات زرهی، مرکز فرماندهی لشکر ۱۰۱ و پل موقت سون را تهدید کند.
در ۲۰ سپتامبر، حمله این تیپ به مواضع آمریکاییها خطر جدی برای حفظ پل موقت ایجاد کرد. با این حال، تانکهای بریتانیایی از نیروهای سپاه سیام به کمک مدافعان آمدند و حمله آلمان را عقب راندند. این درگیری نشان داد که حتی پس از برقراری ارتباط میان نیروهای هوابرد و زمینی، جاده همچنان میتواند در معرض تهدید قرار گیرد.
در روز بیستویکم سپتامبر، واحدهای لشکر ۱۰۱ در منطقه سنت اودنروده و شایندل نیز با افزایش فعالیت نیروهای آلمانی روبهرو شدند. گزارشهای نیروهای مقاومت هلند از تمرکز نیروهای آلمانی در اطراف جاده حکایت داشت. اطلاعات محلی در این مرحله اهمیت زیادی داشت، زیرا نیروهای آمریکایی در مناطق پراکنده مستقر بودند و امکان شناسایی تمام تحرکات دشمن را نداشتند.
فرماندهان لشکر ۱۰۱ تلاش کردند با حملات محدود، نیروهای آلمانی را از روستاهای اطراف جاده دور کنند. در برخی مناطق این اقدامات موفقیتآمیز بود، اما در عین حال نیروهای آلمانی مشغول سازماندهی یک ضدحمله بزرگتر بودند.
در ۲۲ سپتامبر، حمله آلمان به منطقه وخل و اودن گسترش یافت. فیلدمارشال مدل نیروهای مختلفی را برای این ضدحمله گردآوری کرده بود. گروه رزمی هوبر از واحدهای لشکر پیادهنظام پنجاهونهم تشکیل شده بود و گروه رزمی والتر نیز با پشتیبانی تیپ زرهی ۱۰۷ و دیگر یگانهای آلمانی به سمت مناطق شرقی و غربی وخل حرکت میکرد.
هدف این حمله قطع راه جهنمی در حوالی وخل یا اودن و جداکردن نیروهای پیشرو سپاه سیام از خطوط پشتیبانی بود. آلمانها میدانستند که اگر جاده در این منطقه مسدود شود، نیروهای بریتانیایی در شمال بهسختی میتوانند مهمات و تجهیزات دریافت کنند.
در همان روز، نیروهای گروه رزمی والتر از سمت روستای اِرپ به طرف وخل حرکت کردند. در این منطقه، یک گردان از هنگ ۵۰۱ چترباز آمریکا در ساختمانها و سنگرهای اطراف مستقر بود. درگیری در ساعات پس از ظهر آغاز شد و نیروهای آلمانی با استفاده از تانکها و توپخانه فشار زیادی وارد کردند.
نیروهای آمریکایی از نظر تعداد و تجهیزات در موقعیت دشوارتری قرار داشتند. تانکهای آلمان موفق شدند از مواضع اولیه عبور کنند و جاده میان وخل و اودن را قطع کنند. در نتیجه، ستونهای تدارکاتی و واحدهایی که در شمال مستقر بودند، برای مدتی از مسیر اصلی ارتباطی خود جدا شدند.
ژنرال تیلور برای مقابله با این وضعیت، نیروهای کمکی را به منطقه وخل اعزام کرد. گردانی از هنگ ۳۲۷ پیادهنظام گلایدر نیز برای تقویت دفاع وارد عمل شد. بخش عمدهای از گردان دوم هنگ ۵۰۶ چترباز که در مسیر حرکت به سوی اودن قرار داشت، به سمت وخل تغییر مسیر داد. گروههایی از تانکهای بریتانیایی نیز برای پشتیبانی از مدافعان به منطقه حرکت کردند.
در سمت غرب وخل، نیروهای گروه رزمی هوبر نیز تلاش کردند به شهر نزدیک شوند. در همین زمان، نیروهای آمریکایی و بریتانیایی مواضع دفاعی خود را تقویت کردند. توپخانه لشکر ۱۰۱ به فرماندهی سرتیپ آنتونی مکآلیف نقش مهمی در هماهنگی آتش دفاعی داشت. درگیریها در اطراف روستاهای ویبوش و اِرده ادامه یافت و نیروهای آلمانی نتوانستند به هدف اصلی خود برای تصرف وخل دست پیدا کنند.
با این حال، تهدید راه جهنمی همچنان برطرف نشده بود. حملات آلمان ادامه داشت و فرماندهان متفقین مجبور شدند بخشی از نیروهای زرهی را به جای ادامه حرکت به سمت شمال، برای باز نگهداشتن مسیر ارتباطی به عقب بازگردانند. این وضعیت نشان میداد که نیروهای هوابرد نهتنها باید پلها را تصرف کنند، بلکه باید در برابر حملات متعدد آلمان برای حفظ جاده نیز مقاومت کنند.
در همین روزها، وضعیت اوستربیک نیز بهشدت وخیم شده بود. نیروهای آلمانی در بخشهای شرقی و شمالی محدوده دفاعی بریتانیا فشار خود را افزایش داده بودند. توپخانه آلمان بهطور مداوم مواضع دفاعی، ساختمانها و مراکز فرماندهی را هدف قرار میداد. خمپارهها و مسلسلها نیز حملات نزدیک نیروهای آلمانی را پشتیبانی میکردند.
فرماندهی بریتانیا تلاش کرد از طریق توپخانه سپاه سیام فشار آلمان را کاهش دهد. با وجود فاصله نسبتاً زیاد، توپخانه متفقین در ساحل جنوبی رودخانه توانست برخی مواضع آلمان را هدف قرار دهد. شرایط آبوهوایی در ۲۳ سپتامبر بهتر شد و جنگندهبمبافکنهای تایفون بریتانیا توانستند در پشتیبانی نزدیک از نیروهای محاصرهشده وارد عمل شوند.
حملات آلمان به محدوده اوستربیک در ۲۳ سپتامبر ادامه پیدا کرد، اما آتش توپخانه و حملات هوایی متفقین مانع از فروپاشی فوری خطوط دفاعی بریتانیا شد. با وجود این، نیروهای مدافع از خستگی شدید، کمبود مهمات و کاهش شمار نیروهای قابل استفاده رنج میبردند.
در همان شب، حدود دویست نفر دیگر از نیروهای لهستانی توانستند با عبور از رودخانه به محدوده دفاعی بریتانیا برسند. این افراد به نیروهای اورکهارت ملحق شدند، اما شمار آنها برای تغییر اساسی توازن نیروها کافی نبود. بخش عمده تیپ لهستانی همچنان در ساحل جنوبی باقی مانده بود و امکان انتقال کامل آن به شمال وجود نداشت.
در ۲۴ سپتامبر، وضعیت فرماندهی بریتانیا به مرحله بحرانی رسید. اورکهارت گزارشهای مربوط به کمبود مهمات، وضعیت زخمیها و فشار مداوم آلمان را به فرماندهی بالاتر ارسال میکرد. نیروهای او دیگر نمیتوانستند برای مدت طولانی در مواضع خود باقی بمانند. بسیاری از ساختمانها تخریب شده بودند و انتقال مجروحان به عقب بسیار دشوار بود.
در این روز، یک آتشبس پزشکی محدود امکان انتقال شماری از زخمیهای بریتانیایی به مراکز درمانی آلمان را فراهم کرد. در بعضی گزارشهای رسمی از انتقال حدود هزار و دویست مجروح در جریان این آتشبس یاد شده است. این افراد در شرایطی قرار داشتند که بسیاری از ساختمانهای محل نگهداری آنها زیر آتش توپخانه قرار گرفته بودند و خطر تخریب کامل مواضع درمانی وجود داشت.
در همان زمان، نیروهای آلمانی حملات خود را در بخش شرقی محدوده دفاعی افزایش دادند. واحدهای زرهی و پیادهنظام تلاش کردند به مواضع بریتانیا نزدیک شوند و خطوط دفاعی را از چند نقطه بشکنند. برخی تانکهای سنگین آلمان نیز در پشتیبانی از حملات به کار گرفته شدند. نیروهای بریتانیایی با توپهای ضدتانک، مسلسلها و توپخانه خود تلاش کردند پیشروی آنها را متوقف کنند.
در ساحل جنوبی رودخانه، تلاش دیگری برای تقویت نیروهای اورکهارت انجام شد. در شب ۲۴ به ۲۵ سپتامبر، حدود ۳۱۵ نفر از نیروهای هنگ چهارم دورست بریتانیا از لشکر ۴۳ پیادهنظام از رودخانه عبور کردند. هدف آنها ایجاد یک موضع کمکی در ساحل شمالی و کمک به نیروهای محاصرهشده در اوستربیک بود.
این نیروها توانستند برای مدتی کوتاه بخشی از ارتفاعات وسترْبووینگ را در اختیار بگیرند، اما مقاومت آلمان و دشواری ارتباط با مواضع اصلی باعث شد نتوانند یک مسیر امن و پایدار برای ورود نیروهای کمکی ایجاد کنند. آتش آلمان همچنان بر گذرگاههای رودخانه تسلط داشت و امکان عبور گسترده نیروها فراهم نشد.
در این مرحله، فرماندهان متفقین به این نتیجه رسیدند که ادامه مقاومت در اوستربیک بدون ایجاد یک گذرگاه مطمئن و انتقال نیروهای کمکی بیشتر امکانپذیر نیست. پل آرنهم در اختیار آلمان بود، مسیر زمینی از جنوب در منطقه اِلست متوقف شده بود و رودخانه ندرراین نیز همچنان مانع اصلی ارتباط میان نیروهای بریتانیا و لهستان در جنوب با نیروهای محاصرهشده در شمال محسوب میشد.
تصمیم برای تخلیه نیروهای باقیمانده لشکر یکم هوابرد بریتانیا در این شرایط اتخاذ شد. عملیات تخلیه با نام رمز برلین شناخته شد. این تصمیم به معنای پایان تلاش برای حفظ مواضع آرنهم بود، اما فرماندهی متفقین میخواست تا حد امکان تعداد بیشتری از نیروهای باقیمانده را از محاصره خارج کند.
قرار شد تخلیه در تاریکی شب انجام شود تا نیروهای آلمانی نتوانند حرکت سربازان را بهآسانی تشخیص دهند. مهندسان بریتانیایی و کانادایی مسئول انتقال نیروها از رودخانه بودند و برای این منظور قایقهای کوچک در اختیار داشتند. توپخانه سپاه سیام نیز مأمور شد با اجرای آتش سنگین، توجه نیروهای آلمانی را از ساحل رودخانه منحرف کند.
در ۲۵ سپتامبر، وضعیت نیروهای بریتانیایی در اوستربیک همچنان بحرانی بود. آلمانها بخشهایی از خطوط دفاعی را زیر آتش گرفته بودند و نیروهای اورکهارت بهتدریج به ساحل رودخانه نزدیک میشدند. محدوده قابل استفاده برای تخلیه بسیار محدود بود و نیروهای بریتانیایی باید از میان مواضع دفاعی تحت فشار خود به نقطه عبور میرسیدند.
در ساعت نه شب، آتش توپخانه متفقین آغاز شد و نیروهای مهندسی عملیات تخلیه را شروع کردند. حدود سیوهفت قایق در اختیار مهندسان بریتانیایی و کانادایی قرار داشت. سربازان باید از ساحل شمالی سوار قایق میشدند و به سمت ساحل جنوبی رودخانه حرکت میکردند. قایقها پس از تخلیه نیروها دوباره به شمال بازمیگشتند تا افراد بیشتری را منتقل کنند.
شرایط شبانه و بارندگی به پنهانماندن حرکت نیروها کمک کرد. نیروهای آلمانی همچنان با خمپاره و آتش مسلسل منطقه را هدف قرار میدادند، اما تاریکی و شرایط جوی مانع از شناسایی کامل مسیر تخلیه میشد. نیروهای بریتانیایی تلاش کردند تا حد امکان بدون ایجاد سروصدای غیرضروری، گروههای کوچک را به سمت قایقها منتقل کنند.
در این مرحله، تعدادی از مجروحان که توانایی حرکت نداشتند، در ساحل شمالی باقی ماندند. برخی از نیروهای بریتانیایی نیز داوطلب شدند کنار زخمیها بمانند تا در صورت امکان از آنها مراقبت کنند. این تصمیم باعث شد شمار بیشتری از نیروهای سالم فرصت عبور از رودخانه را پیدا کنند.
عبور قایقها تا ساعات اولیه صبح ۲۶ سپتامبر ادامه یافت. مهندسان بارها مسیر میان دو ساحل را طی کردند و سربازان باقیمانده را به جنوب رودخانه منتقل کردند. با روشنشدن هوا، خطر شناسایی قایقها توسط آلمان افزایش یافت و ادامه عملیات دشوار شد.
در نهایت، حدود دو هزار و چهارصد نفر از نیروهای بریتانیایی و لهستانی توانستند از رودخانه عبور کنند و به خطوط متفقین در جنوب برسند. آمار شناختهشده در بسیاری از گزارشهای تاریخی حدود دو هزار و سیصد و نودوهشت نفر است. سایر نیروهای باقیمانده در آرنهم کشته شده، زخمی شده یا به اسارت آلمان درآمده بودند. تعدادی نیز در جریان آشفتگی نبرد از گروههای خود جدا شده بودند.
با پایان عملیات تخلیه در صبح ۲۶ سپتامبر، مقاومت سازمانیافته لشکر یکم هوابرد بریتانیا در شمال ندرراین خاتمه یافت. نیروهای آلمانی کنترل منطقه آرنهم و پل اصلی را حفظ کردند و متفقین نتوانستند از این نقطه وارد خاک آلمان شوند.
شکست عملیات در آرنهم به معنای نابودی کامل دستاوردهای متفقین در هلند نبود. لشکرهای ۱۰۱ و ۸۲ هوابرد آمریکا توانسته بودند بخش مهمی از اهداف خود را در جنوب تصرف کنند و پلهای گرافه، نیمیخن و گذرگاههای دیگر را در اختیار بگیرند. شهرهای آیندهوون و نیمیخن نیز آزاد شده بودند و نیروهای متفقین یک منطقه پیشآمده در عمق سرزمینهای اشغالی ایجاد کرده بودند.
با این حال، هدف اصلی عملیات که ایجاد گذرگاه پایدار بر فراز رودخانه راین و بازکردن مسیر مستقیم به داخل آلمان بود، تحقق نیافت. پل آرنهم در اختیار آلمان باقی ماند و نیروهای متفقین نتوانستند از ندرراین عبور کنند. منطقهای که با هزینه زیاد تصرف شده بود، به یک برجستگی نظامی طولانی و آسیبپذیر تبدیل شد که حفاظت از آن به نیروهای بیشتری نیاز داشت.
در روزهای پس از عملیات نیز درگیری بر سر راه جهنمی ادامه یافت. نیروهای آلمانی تلاش کردند جاده را در نزدیکی کِوِرینگ، میان سنت اودنروده و وخل، بار دیگر قطع کنند. نیروهای هنگ ۵۰۶ چترباز و واحدهای بریتانیایی در روزهای بعد برای پاکسازی این مسیر وارد عمل شدند و تلاش کردند ارتباط تدارکاتی میان جنوب و شمال را دوباره برقرار کنند. بنابراین با وجود پایان عملیات آرنهم، درگیریها در بخشهای دیگر مسیر همچنان ادامه داشت.
از نظر انسانی، عملیات مارکت گاردن یکی از پرهزینهترین عملیاتهای هوابرد متفقین در جنگ جهانی دوم بود. آمارها بسته به محدوده جغرافیایی، دوره زمانی و نوع تلفات متفاوتاند و باید میان تلفات نبرد آرنهم و مجموع تلفات تمام عملیات تفاوت قائل شد.
در نبرد آرنهم، برای نیروهای هوابرد متفقین برآوردهایی در حدود هزار و چهارصد و هشتاد و پنج کشته یا درگذشته بر اثر جراحات و بیش از شش هزار نفر اسیر ثبت شده است. در مقابل، حدود دو هزار و چهارصد نفر توانستند در عملیات تخلیه از رودخانه عبور کنند. گزارشهای مختلف درباره شمار اسیران تفاوتهایی دارند و در بعضی منابع تعداد افراد اسیرشده بیشتر از شش هزار و چهارصد نفر ثبت شده است.
سپاه سیام بریتانیا نیز در جریان عملیات متحمل بیش از هزار تلفات شد. لشکرهای ۱۰۱ و ۸۲ هوابرد آمریکا نیز در نبردهای پیرامون آیندهوون، وخل، گروسبیک و نیمیخن تلفات قابل توجهی داشتند. نیروهای لهستانی نیز در جریان فرود در دریِل و تلاش برای عبور از رودخانه، تعدادی کشته و زخمی از دست دادند.
در مجموع عملیات مارکت گاردن، برخی پژوهشهای نظامی میزان تلفات متفقین را بیش از هفده هزار نفر، شامل کشته، زخمی و مفقود یا اسیر، برآورد کردهاند. این رقم شامل نیروهای هوابرد و نیروهای زمینی میشود و نباید آن را با شمار کشتهشدگان اشتباه گرفت.
درباره تلفات آلمان نیز اختلاف وجود دارد. یکی از برآوردهای رسمی آلمانی که به فرماندهی فیلدمارشال فون روندشتت نسبت داده شده، حدود سه هزار و سیصد کشته، زخمی و مفقود را ذکر میکند. برخی برآوردهای تاریخی بعدی این رقم را پایینتر از میزان واقعی میدانند و تلفات آلمان را تا حدود هشت هزار نفر تخمین میزنند. ناقصبودن اسناد یگانهای آلمانی، جابهجایی گروههای رزمی و ثبتنشدن دقیق برخی تلفات، تعیین رقم قطعی را دشوار کرده است.
تلفات تجهیزات نیز قابل توجه بود. تعداد زیادی از هواپیماهای ترابری و گلایدرهای مورد استفاده در عملیات از دست رفتند یا آسیب دیدند. در برخی جمعبندیهای رسمی بریتانیایی، مجموع هواپیماها و گلایدرهای ازدسترفته یا ازکارافتاده حدود سیصد و هفتاد و هفت فروند و تلفات خدمه پروازی صدها نفر برآورد شده است. بخش مهمی از این خسارات در جریان پروازهای انتقال نیرو، عملیات تدارکاتی و تلاش برای پشتیبانی از نیروهای محاصرهشده در آرنهم رخ داد.
در زمینه تجهیزات زمینی، تخریب پلها، از دست رفتن تعدادی تانک و خودروهای زرهی، مصرف بالای مهمات توپخانه و آسیب به وسایل مهندسی از جمله خسارات مهم عملیات بود. با این حال، به دلیل اختلاف میان گزارشهای یگانها و نبود آمار یکپارچه برای همه مناطق درگیری، ارائه یک عدد دقیق و قابل اتکا برای مجموع تجهیزات ازدسترفته دشوار است.
شکست مارکت گاردن پیامدهای راهبردی مهمی برای ادامه جنگ در جبهه غربی داشت. مهمترین پیامد آن این بود که متفقین نتوانستند در سپتامبر ۱۹۴۴ از رودخانه راین عبور کنند و با یک پیشروی سریع به منطقه صنعتی روهر برسند. آلمان فرصت بیشتری پیدا کرد تا خطوط دفاعی خود را در غرب سازماندهی کند و نیروهای تازهای به مناطق حساس منتقل سازد.
همچنین، نیروهای متفقین مجبور شدند بهجای پیشروی مستقیم از شمال هلند به داخل آلمان، عملیاتهای دیگری را برای آزادسازی مسیرهای تدارکاتی و شکستن خطوط دفاعی آلمان انجام دهند. پاکسازی منطقه خور شلت و بازگشایی بندر آنتورپ به یکی از اولویتهای مهم فرماندهی متفقین تبدیل شد. این عملیاتها برای تأمین نیازهای ارتشهای متفقین اهمیت حیاتی داشتند، زیرا بدون بندر مناسب، ادامه پیشروی گسترده با کمبود سوخت و مهمات روبهرو میشد.
پل زمینی ایجادشده در جریان مارکت گاردن نیز همچنان ارزش نظامی خود را حفظ کرد. متفقین منطقهای در اطراف نیمیخن و جنوب رودخانههای اصلی را در اختیار داشتند که بعدها بهعنوان موضعی برای عملیاتهای بعدی مورد استفاده قرار گرفت. لشکرهای هوابرد آمریکا پس از پایان مرحله اصلی عملیات، برای مدتی در این منطقه باقی ماندند و وظیفه حفاظت از خطوط ارتباطی و مقابله با ضدحملات آلمان را انجام دادند.
با وجود این، بخش بزرگی از هلند در شمال رودخانهها همچنان تحت اشغال آلمان باقی ماند. آرنهم آزاد نشد و جمعیت غیرنظامی مناطق شمالی همچنان با مشکلات ناشی از اشغال، کمبود مواد غذایی و محدودیتهای اقتصادی روبهرو بود. ناکامی در آزادسازی سریع این مناطق یکی از پیامدهای انسانی و اجتماعی عملیات به شمار میرفت، هرچند بحران غذایی زمستان ۱۹۴۴ و ۱۹۴۵ در هلند دلایل متعدد نظامی، سیاسی و اقتصادی دیگری نیز داشت.
عبور نهایی متفقین از رودخانه راین در این بخش از جبهه تا بهار ۱۹۴۵ به تأخیر افتاد. در مارس ۱۹۴۵، نیروهای بریتانیا و دیگر واحدهای متفقین در جریان عملیات پلندر موفق شدند از راین در منطقه وسل عبور کنند و حمله گستردهتری را به داخل آلمان آغاز کنند. در نتیجه، هدفی که در سپتامبر ۱۹۴۴ قرار بود با عملیات مارکت گاردن تحقق یابد، سرانجام در شرایطی متفاوت و با آمادگی نظامی بیشتر دنبال شد.
در ارزیابی دلایل شکست مارکت گاردن، نمیتوان تنها یک عامل را مسئول دانست. طرح از نظر نظامی بلندپروازانه بود و بر هماهنگی بسیار دقیق میان نیروهای هوابرد و زمینی تکیه داشت. سه لشکر هوابرد باید پلهای متعددی را در فاصلهای طولانی از یکدیگر تصرف میکردند و سپس تا رسیدن نیروهای زمینی در برابر حملات آلمان مقاومت میکردند. هرگونه تأخیر در یکی از مناطق میتوانست برنامه کلی را با مشکل مواجه کند.
انتخاب مناطق فرود دور از پل آرنهم، فرصت واکنش بیشتری برای ارتش آلمان فراهم کرد. فاصله زیاد باعث شد چتربازان بریتانیایی برای رسیدن به پل مجبور شوند چندین کیلومتر در مسیرهای تحت کنترل دشمن حرکت کنند. در همین زمان، نیروهای آلمانی فرصت یافتند مواضع دفاعی ایجاد کنند و با استفاده از واحدهای زرهی و پیادهنظام مانع اتصال نیروهای پراکنده شوند.
نقص در ارتباطات نیز یکی از عوامل تعیینکننده بود. نیروهای هوابرد برای هماهنگی حملات و درخواست پشتیبانی به ارتباط بیسیم وابسته بودند، اما خرابی دستگاهها و محدودیت برد ارتباطی باعث شد فرماندهان نتوانند تصویر دقیقی از وضعیت همه واحدها داشته باشند. این مشکل در آرنهم شدیدتر بود و جدایی فرماندهان از مقر اصلی نیز وضعیت را دشوارتر کرد.
مشکل تدارکات هوابرد نیز تأثیر زیادی داشت. نیروهای محاصرهشده برای ادامه نبرد به ارسال مهمات، دارو، غذا و تجهیزات ضدتانک نیاز داشتند. اما بخشی از محمولهها در مناطق تحت کنترل آلمان فرود آمدند و تعدادی از هواپیماهای حامل تجهیزات در معرض آتش ضدهوایی قرار گرفتند. در نتیجه، مدافعان آرنهم نتوانستند تجهیزات موردنیاز خود را به میزان کافی دریافت کنند.
مقاومت آلمان نیز نقشی تعیینکننده داشت. ارتش آلمان با وجود شکستهای پیشین، همچنان فرماندهان باتجربه و یگانهای قادر به جنگیدن در اختیار داشت. فیلدمارشال مدل و سپهبد بیتریش توانستند از نیروهای موجود در منطقه بهسرعت استفاده کنند. گروههای رزمی هوهنشتاوفن و فروندسبرگ، واحدهای فون تتاو و سایر نیروهای پیادهنظام و زرهی با حملات پیوسته، نیروهای هوابرد بریتانیا را در محدودهای محدود تحت فشار قرار دادند.
در مقابل، ستون زمینی بریتانیا نیز با محدودیتهای جدی مواجه بود. جاده باریک، پلهای تخریبشده، ترافیک خودروها، کمبود تجهیزات مهندسی و حملات آلمان باعث شد پیشروی سپاه سیام کندتر از برنامه اولیه باشد. با هر روز تأخیر، وضعیت نیروهای آرنهم دشوارتر میشد و امکان رسیدن بهموقع نیروهای کمکی کاهش مییافت.
یکی دیگر از مشکلات عملیات، گستردگی بیش از حد اهداف بود. نیروهای هوابرد باید همزمان پلها، ارتفاعات، جادهها و مناطق فرود را حفظ میکردند. این وظایف به نیروی انسانی زیادی نیاز داشت و در بسیاری از مناطق، تعداد چتربازان برای دفاع از تمام مواضع کافی نبود. بهویژه لشکر ۱۰۱ هوابرد مجبور بود هم از پلها محافظت کند و هم در برابر حملات مکرر آلمان از جاده اصلی دفاع کند.
با این حال، بخشهایی از عملیات از نظر تاکتیکی موفقیتآمیز بود. لشکر ۱۰۱ توانست بخش مهمی از مسیر جنوبی را باز کند و پلهای اصلی منطقه خود را تصرف کند. لشکر ۸۲ نیز با وجود تأخیر در نیمیخن، سرانجام پل بزرگ شهر را به دست آورد. عبور نیروهای آمریکایی از وال یکی از دشوارترین و مهمترین مراحل نبرد بود و امکان ادامه حرکت تانکهای بریتانیایی را فراهم کرد.
مقاومت لشکر یکم هوابرد بریتانیا نیز مانع از آن شد که آلمان در نخستین روزها بهسرعت تمام نیروهای هوابرد را نابود کند. نیروهای بریتانیایی در اطراف پل آرنهم و سپس اوستربیک برای چندین روز در برابر حملات نیروهای برتر آلمان مقاومت کردند و زمانی را برای پیشروی نیروهای زمینی فراهم آوردند. با این حال، این مقاومت نتوانست فقدان پشتیبانی زمینی بهموقع را جبران کند.
عملیات مارکت گاردن از نظر تاریخی نمونهای مهم از محدودیتهای عملیات هوابرد در مقیاس بزرگ به شمار میرود. فرود تعداد زیادی نیروی چترباز در عمق مناطق تحت کنترل دشمن میتوانست به تصرف سریع پلها و نقاط راهبردی منجر شود، اما حفظ این مواضع بدون پشتیبانی زمینی و تدارکات کافی بسیار دشوار بود. در این عملیات، نیروهای هوابرد توانستند در چند منطقه مهم به اهداف اولیه برسند، اما فاصله زیاد، مقاومت آلمان و تأخیر ستون زرهی مانع تحقق هدف نهایی شد.
این شکست همچنین نشان داد که برتری هوایی متفقین بهتنهایی برای تضمین موفقیت عملیات هوابرد کافی نیست. هواپیماهای متفقین توانستند هزاران سرباز و مقدار زیادی تجهیزات را به هلند منتقل کنند، اما محدودیتهای آبوهوایی، آتش ضدهوایی، مشکلات ارتباطی و دشواری ارسال تدارکات باعث شد نیروهای فرودآمده نتوانند از تمام ظرفیت پشتیبانی هوایی بهرهمند شوند.
از منظر فرماندهی، مارکت گاردن یکی از تصمیمهای بحثبرانگیز مونتگمری در جنگ جهانی دوم باقی ماند. برخی مورخان بر این باورند که عملیات در شرایطی اجرا شد که ارتش آلمان در حال عقبنشینی بود و متفقین میتوانستند از این فرصت برای ایجاد یک پیشروی سریع استفاده کنند. در مقابل، گروهی دیگر معتقدند طرح بیش از اندازه به موفقیت همزمان چندین مرحله وابسته بود و احتمال تأخیر در تصرف پلها یا پیشروی نیروهای زمینی به اندازه کافی در نظر گرفته نشده بود.
اختلافنظر درباره مسئولیت شکست نیز به عوامل متعددی مربوط میشود. برخی انتقادها متوجه مونتگمری و تصمیم او برای انتخاب مسیر باریک و طولانی بود. برخی دیگر به ارزیابی اطلاعاتی متفقین درباره توان نیروهای آلمانی، عملکرد فرماندهی هوابرد و محدودیتهای پشتیبانی لجستیکی اشاره میکنند. همچنین نقش آیزنهاور در تأیید عملیات و تخصیص منابع به آن در پژوهشهای تاریخی مورد بحث قرار گرفته است.
در نهایت، مارکت گاردن نه یک شکست کامل در همه بخشها بود و نه یک پیروزی تاکتیکی که بتوان آن را موفقیتی راهبردی دانست. متفقین در بخشهای جنوبی عملیات توانستند اهداف مهمی را تصرف کنند، اما نتوانستند از پل آرنهم برای عبور از راین استفاده کنند. نیروهای هوابرد بریتانیا در شمال رودخانه متحمل تلفات سنگینی شدند و مجبور به عقبنشینی شدند. در نتیجه، مسیر پیشروی سریع به روهر و شمال آلمان باز نشد.
اهمیت تاریخی این عملیات در ترکیب کمنظیر نیروهای هوابرد، زرهی و پیادهنظام، گستردگی منطقه نبرد، شدت مقاومت آلمان و پیامدهای راهبردی آن نهفته است. نبردهای سون، گرافه، گروسبیک، نیمیخن، آرنهم و اوستربیک همگی بخشهایی از یک طرح بزرگ بودند که موفقیت هرکدام به تحقق مرحله بعدی وابسته بود. شکست در آرنهم باعث شد تمام تلاشهای انجامشده در جنوب نتواند به نتیجه نهایی موردنظر برسد.
عبارت مشهور «یک پل بیش از اندازه دور» که بعدها برای توصیف سرنوشت آرنهم رواج یافت، بهخوبی فاصله میان اهداف عملیاتی و توانایی واقعی متفقین برای حفظ و پشتیبانی از مواضع تصرفشده را نشان میدهد. پل آرنهم از نظر جغرافیایی تنها یکی از چندین گذرگاه عملیات بود، اما از نظر راهبردی آخرین حلقه زنجیری محسوب میشد که قرار بود نیروهای متفقین را از بلژیک به قلب آلمان برساند.
در پایان سپتامبر ۱۹۴۴، آن زنجیر کامل نشد. نیروهای آلمانی توانستند در برابر پیشروی متفقین در شمال هلند مقاومت کنند و گذرگاه راین در آرنهم را حفظ نمایند. متفقین نیز با وجود تصرف مناطق مهمی در جنوب هلند، ناچار شدند برنامه خود را تغییر دهند و برای ادامه جنگ، عملیاتهای تازهای را در جبهه غربی سازماندهی کنند. عملیات مارکت گاردن در نتیجه به یکی از مهمترین نمونههای تاریخی تفاوت میان موفقیت در تصرف اهداف اولیه و دستیابی به نتیجه راهبردی تبدیل شد؛ عملیاتی که بخش بزرگی از نیروهای درگیر در آن به اهداف محلی خود رسیدند، اما مجموعه عملیات نتوانست هدف اصلی خود را محقق کند.