ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۱۹ دقیقه·۳ ماه پیش

عملیات سونن‌بلوم

عملیات سونن‌بلوم یکی از مهم‌ترین نقاط عطف جنگ در شمال آفریقا در سال ۱۹۴۱ بود؛ عملیاتی که در معنای دقیق تاریخی خود نه یک تهاجم عظیم و مستقل همانند عملیات‌های بزرگ بعدی، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات برای اعزام، انتقال، استقرار و به‌کارگیری نیروهای آلمانی در لیبی بود که هدف اولیه آن جلوگیری از فروپاشی کامل نیروهای ایتالیایی و از دست رفتن لیبی به دست بریتانیا بود. با این حال، ورود همین نیروی نسبتاً محدود آلمانی و تصمیم اروین رومل برای استفاده تهاجمی از آن، در مدت کوتاهی توازن نظامی شمال آفریقا را تغییر داد و زمینه را برای بازپس‌گیری تقریباً تمام سیرنائیکا توسط نیروهای محور، عقب‌نشینی نیروهای بریتانیا تا مرز مصر و آغاز محاصره توبروک فراهم کرد.

برای درک عملیات سونن‌بلوم باید ابتدا به شرایطی بازگشت که در اواخر سال ۱۹۴۰ و اوایل ۱۹۴۱ در شمال آفریقا شکل گرفته بود. ایتالیا پس از ورود به جنگ جهانی دوم در ژوئن ۱۹۴۰ تلاش کرد از مستعمره خود در لیبی به سمت مصر پیشروی کند. هدف سیاسی و نظامی موسولینی ایجاد فشار بر بریتانیا، تهدید کانال سوئز و گسترش نفوذ ایتالیا در شرق مدیترانه و خاورمیانه بود. ارتش ایتالیا در سپتامبر ۱۹۴۰ وارد مصر شد و پس از پیشروی محدود تا منطقه سیدی برانی، در مواضع دفاعی متوقف شد. این توقف فرصت ارزشمندی در اختیار بریتانیا قرار داد تا نیروهای خود را سازمان دهد و یک ضدحمله طراحی کند. در دسامبر ۱۹۴۰، نیروهای بریتانیایی و Commonwealth عملیات Compass را آغاز کردند. آنچه ابتدا یک عملیات محدود برای ضربه زدن به مواضع ایتالیا بود، به دلیل فروپاشی سریع خطوط دفاعی ایتالیا به یک حمله گسترده تبدیل شد. نیروهای بریتانیایی ابتدا سیدی برانی را گرفتند، سپس به بردیا و توبروک پیشروی کردند و در ژانویه ۱۹۴۱ توانستند توبروک را تصرف کنند. پس از آن نیروهای بریتانیا به سوی بنغازی حرکت کردند و در نبرد بدّه فوم در فوریه ۱۹۴۱ بخش بزرگی از ارتش دهم ایتالیا را به دام انداختند.

شکست ایتالیا بسیار شدید بود. شمار زیادی از سربازان ایتالیایی کشته یا اسیر شدند، تجهیزات و توپخانه فراوانی از دست رفت و ساختار فرماندهی ایتالیا در شرق لیبی عملاً فروپاشید. در اوایل فوریه، بریتانیا تقریباً تمام سیرنائیکا را در اختیار داشت و اگر پیشروی ادامه می‌یافت، احتمال از دست رفتن کامل شرق لیبی و تهدید مستقیم طرابلس وجود داشت. برای موسولینی این وضعیت یک شکست نظامی و سیاسی بزرگ بود، اما برای هیتلر نیز خطرات خاص خود را داشت. شکست کامل ایتالیا در لیبی می‌توانست اعتبار سیاسی متحد اصلی آلمان را بیشتر تضعیف کند و موقعیت بریتانیا را در مدیترانه تقویت کند. از این رو برلین تصمیم گرفت برای جلوگیری از نابودی کامل نیروهای ایتالیایی و تثبیت جبهه لیبی نیروی نظامی اعزام کند.

پیش از این نیز در محافل نظامی آلمان درباره امکان کمک به ایتالیا در شمال آفریقا بحث شده بود، اما هیتلر در سال ۱۹۴۰ تمایلی نداشت شمال آفریقا را به یک جبهه بزرگ تبدیل کند. آلمان درگیر نبرد با بریتانیا بود و هم‌زمان برنامه‌ریزی برای عملیات‌های آینده در بالکان و مهم‌تر از همه حمله به اتحاد شوروی اهمیت زیادی داشت. با شکست‌های ایتالیا، شرایط تغییر کرد. در ۱۱ ژانویه ۱۹۴۱، هیتلر Führerweisung Nr. 22 را صادر کرد که چارچوبی برای افزایش حمایت آلمان از ایتالیا در مدیترانه ایجاد می‌کرد. در ابتدا قرار نبود یک ارتش کامل آلمانی به لیبی اعزام شود. هدف ایجاد نیرویی بود که بتواند از طرابلس و مناطق مهم لیبی دفاع کند و مانع از نابودی کامل ایتالیا شود. این نیرو در ابتدا ماهیت بازدارنده و دفاعی داشت، اما تحولات سریع میدان نبرد باعث شد مأموریت آن به‌تدریج تهاجمی شود.

برای فرماندهی این نیروی اعزامی اروین رومل انتخاب شد. رومل از افسران شناخته‌شده ارتش آلمان بود و سابقه نظامی او به جنگ جهانی اول بازمی‌گشت. در آن جنگ در جبهه‌های مختلف از جمله فرانسه، رومانی و ایتالیا خدمت کرده بود و در جریان نبرد کاپورتو عملکرد برجسته‌ای از خود نشان داد. او به دلیل عملیات‌های جسورانه و استفاده از حرکت سریع در جنگ کوهستانی نشان Pour le Mérite دریافت کرده بود. در دوره میان دو جنگ نیز درباره تاکتیک‌های پیاده‌نظام مطالعه و آموزش کرد و کتاب Infanterie greift an را نوشت. در سال‌های پایانی دهه ۱۹۳۰ به هیتلر نزدیک شد و مدتی فرمانده یگان محافظ او بود. سپس در جریان حمله آلمان به فرانسه در سال ۱۹۴۰ فرمانده لشکر هفتم زرهی شد و با پیشروی سریع و استفاده تهاجمی از تحرک زرهی شهرت زیادی به دست آورد. همین تجربه باعث شد او برای فرماندهی نیرویی انتخاب شود که باید با تعداد نسبتاً محدودی نیرو در محیطی بسیار وسیع و کم‌امکانات عمل می‌کرد.

رومل در ۶ فوریه ۱۹۴۱ برای فرماندهی نیروی آلمانی در لیبی تعیین شد و در ۱۲ فوریه به طرابلس رسید. نخستین عناصر آلمانی نیز در همین دوره وارد لیبی شدند. نیروی اعزامی به‌تدریج حول لشکر پنجم سبک آفریقایی سازمان یافت و بعدها ساختار Deutsches Afrikakorps یا DAK به وجود آمد. لازم است میان آفریکاکورپس و تمام نیروهای آلمانی و ایتالیایی حاضر در شمال آفریقا تفاوت گذاشته شود. آفریکاکورپس یک سپاه آلمانی بود و کل ارتش محور در لیبی محسوب نمی‌شد. نیروهای ایتالیایی، لشکرهای پیاده و زرهی ایتالیا و بعدها واحدهای آلمانی دیگری که به شمال آفریقا اعزام شدند، همگی جزو DAK نبودند. در نخستین مرحله، هسته اصلی نیروی آلمانی را لشکر پنجم سبک تشکیل می‌داد که شامل هنگ پنجم زرهی، واحدهای شناسایی، ضدتانک، توپخانه، ضدهوایی، مهندسی، مخابرات، تعمیرات و واحدهای تدارکاتی بود.

اعزام این نیرو خود یک عملیات بزرگ لجستیکی بود. سربازان و تجهیزات آلمانی از مناطق مختلف اروپا به ایتالیا منتقل می‌شدند و سپس از بنادر ایتالیایی، به‌خصوص ناپل، به سوی طرابلس حرکت می‌کردند. نیروهای دریایی ایتالیا وظیفه اسکورت بسیاری از کاروان‌ها را بر عهده داشتند و لوفت‌وافه نیز تلاش می‌کرد تهدید بریتانیا در مدیترانه را کاهش دهد. مسیر دریایی بسیار خطرناک بود. بریتانیا از ناوگان سطحی، زیردریایی‌ها، هواپیماهای شناسایی و پایگاه مالت برای حمله به خطوط ارتباطی محور استفاده می‌کرد. از سوی دیگر، آلمان برای حفاظت از مسیرهای دریایی و کاهش فشار بریتانیا، بخشی از نیروی هوایی خود را در مدیترانه مستقر کرد. مالت در این میان اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا موقعیت آن به بریتانیا اجازه می‌داد مسیرهای دریایی میان ایتالیا و شمال آفریقا را تهدید کند.

محموله‌های اعزامی فقط تانک نبودند. تانک‌ها، کامیون‌ها، مهمات، سوخت، روغن موتور، قطعات یدکی، خودروهای شناسایی، توپخانه، تجهیزات مخابراتی، ابزار تعمیر، تجهیزات مهندسی، مواد غذایی و تجهیزات پزشکی باید همگی به طرابلس منتقل می‌شدند. این مسئله اهمیت زیادی داشت، زیرا جنگ در شمال آفریقا بیش از بسیاری از جبهه‌های دیگر به حمل‌ونقل وابسته بود. هر تانک برای حرکت به سوخت نیاز داشت، هر کامیون سوخت بیشتری مصرف می‌کرد و هرچه ارتش از بندر دورتر می‌شد، مقدار بیشتری از توان حمل‌ونقل صرف رساندن سوخت به خود خودروهای حمل‌کننده سوخت می‌شد.

نخستین نیروهای آلمانی در فوریه وارد طرابلس شدند. رومل نیز در ۱۲ فوریه وارد شهر شد. در روزهای بعد عناصر پیشتاز لشکر پنجم سبک، به‌ویژه واحدهای شناسایی و ضدتانک، به سوی شرق حرکت کردند. شرایط محیطی کاملاً با جبهه اروپا متفاوت بود. دشت‌های باز، زمین‌های سنگلاخی، مناطق شنی، کمبود آب، گردوغبار و فاصله زیاد میان مراکز جمعیتی و بنادر، شرایط خاصی ایجاد می‌کرد. خودروها و تانک‌ها در اثر گردوغبار و فشار زیاد دچار خرابی می‌شدند و تعمیر آنها در صحرا دشوار بود. آب نیز برای سربازان، خودروها و تجهیزات ضروری بود. شناسایی چاه‌ها و منابع آب بخشی از برنامه‌ریزی نظامی محسوب می‌شد.

در همین زمان وضعیت نیروهای بریتانیا نیز پیچیده شده بود. عملیات Compass موفقیت بسیار بزرگی به دست آورده بود، اما نیروهای بریتانیایی پس از هفته‌ها عملیات فرسوده شده بودند. تانک‌ها و خودروهای زرهی دچار خرابی شده بودند، نیروهای انسانی خسته بودند و خطوط ارتباطی بسیار طولانی شده بود. علاوه بر این، در اوایل ۱۹۴۱ دولت بریتانیا تصمیم گرفت بخشی از نیروهای خود را برای کمک به یونان در برابر آلمان اعزام کند. این تصمیم باعث کاهش بخشی از توان موجود در شمال آفریقا شد. بریتانیا پس از پیروزی‌های Compass تصور می‌کرد که تهدید اصلی در لیبی تا حد زیادی از بین رفته است، اما ورود نیروهای آلمانی این محاسبه را تغییر داد.

رومل در ابتدا مأموریت محدودی داشت، اما او خیلی زود متوجه شد که وضعیت نیروهای بریتانیایی فرصت مناسبی برای حمله ایجاد کرده است. او از شناسایی هوایی و زمینی برای بررسی مواضع بریتانیا استفاده کرد. هواپیماهای شناسایی تلاش می‌کردند محل تجمع خودروها، فرودگاه‌ها، ستون‌های تدارکاتی و مسیرهای حرکت نیروهای بریتانیایی را پیدا کنند. واحدهای شناسایی موتوری آلمان نیز در صحرا به جلو می‌رفتند. رومل به‌تدریج به این نتیجه رسید که اگر منتظر تکمیل کامل نیروهای آلمانی بماند، بریتانیا فرصت خواهد داشت مواضع خود را تحکیم کند و نیروهای بیشتری از مصر وارد کند.

در این مرحله میان رومل و فرماندهی ایتالیا اختلاف نظر وجود داشت. فرماندهی ایتالیا، به‌ویژه ایتالو گاریبولدی، نسبت به آغاز یک تهاجم بزرگ پیش از تکمیل نیروهای آلمانی محتاط بود. ایتالیا از نظر لجستیکی وضعیت دشواری داشت و تجربه شکست Compass نشان داده بود که پیشروی سریع بدون پشتوانه کافی می‌تواند به فاجعه منجر شود. رومل اما معتقد بود که ضعف موقت بریتانیا فرصتی است که ممکن است دوباره ایجاد نشود. او تصمیم گرفت از این فرصت استفاده کند.

در ۲۴ مارس ۱۹۴۱، نیروهای محور در منطقه ال‌عغیله دست به پیشروی زدند. این اقدام آغاز مرحله تهاجمی عملیات سونن‌بلوم بود، هرچند از نظر دقیق تاریخی باید آن را بخشی از تهاجم بهاری رومل دانست و نه اینکه تمام این تهاجم را با نام سونن‌بلوم یکی بدانیم. نیروهای بریتانیایی در برابر این فشار عقب نشستند و همین عقب‌نشینی رومل را تشویق کرد که عملیات را ادامه دهد. در ۳۱ مارس نیروهای محور در منطقه مارسا البریگه با نیروهای بریتانیایی درگیر شدند. موقعیت جغرافیایی منطقه، زمین‌های دشوار و مسیرهای محدود باعث شده بود کنترل آن اهمیت داشته باشد. رومل با ترکیب نیروهای زرهی، شناسایی، پیاده‌نظام موتوری و توپخانه تلاش کرد مواضع بریتانیا را تهدید کند و آنها را وادار به عقب‌نشینی کند.

در اوایل آوریل پیشروی محور سرعت گرفت. در ۳ آوریل تخلیه بنغازی آغاز شد و در ۴ آوریل نیروهای محور کنترل شهر را به دست آوردند. بنغازی برای رومل اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا یک بندر مهم بود و در صورت فعال شدن می‌توانست فاصله لجستیکی میان بنادر غربی لیبی و خط مقدم را کاهش دهد. با این حال، بندر در اثر اقدامات تخریبی و محدودیت‌های فنی نمی‌توانست فوراً به یک پایگاه بزرگ تدارکاتی تبدیل شود.

در همین زمان ضعف لشکر دوم زرهی بریتانیا آشکار شد. این لشکر پس از عملیات Compass با مشکلات مکانیکی جدی روبه‌رو بود و تعداد تانک‌های آماده آن به‌طور قابل توجهی کاهش یافته بود. کمبود سوخت، خرابی خودروها، مشکلات مخابراتی و پراکندگی واحدها نیز بر وضعیت تأثیر گذاشت. بنابراین پیشروی رومل را نمی‌توان صرفاً نتیجه برتری فنی تانک‌های آلمانی دانست. بخشی از موفقیت او نتیجه شرایط نامناسب نیروی بریتانیایی و تصمیمات فرماندهی آن بود.

در ۵ و ۶ آوریل فشار محور ادامه یافت و مچیلی به یکی از نقاط اصلی درگیری تبدیل شد. رومل تلاش کرد با تهدید مچیلی، نیروهای بریتانیایی را از مسیرهای ارتباطی خود جدا کند. در جریان این عقب‌نشینی، ژنرال فیلیپ نیم و ژنرال ریچارد اوکانر نیز در شرایطی گرفتار شدند و به اسارت درآمدند. اسارت اوکانر ضربه مهمی به فرماندهی بریتانیا بود، زیرا او یکی از اصلی‌ترین معماران پیروزی Compass محسوب می‌شد.

در ۷ آوریل نیروهای محور به منطقه درنه رسیدند و عقب‌نشینی بریتانیا ادامه پیدا کرد. در ۸ آوریل مچیلی نیز سقوط کرد و شمار زیادی از نیروهای بریتانیایی و Commonwealth اسیر شدند. با این حال همه نیروهای مدافع مچیلی تسلیم نشدند و بخشی از نیروهای هندی و بریتانیایی توانستند از محاصره خارج شوند. این موضوع نشان می‌دهد که ارقام مربوط به اسیران و تلفات این نبرد بسته به منبع و تعریف واحدهای درگیر متفاوت است و نمی‌توان یک رقم واحد را بدون توضیح به‌عنوان عدد قطعی ارائه کرد.

در این مرحله رومل تقریباً تمام سیرنائیکا را در معرض کنترل محور قرار داده بود و هدف بعدی توبروک بود. توبروک از نظر راهبردی اهمیت فوق‌العاده داشت. این شهر یک بندر مهم بود و شبکه‌ای از استحکامات دفاعی در اطراف آن وجود داشت. اگر رومل توبروک را تصرف می‌کرد، می‌توانست از بندر آن برای نزدیک کردن تدارکات به خط مقدم استفاده کند و فشار لجستیکی بر مسیر طرابلس را کاهش دهد. اگر توبروک در دست بریتانیا باقی می‌ماند، یک نیروی بزرگ متفقین در پشت سر رومل باقی می‌ماند و می‌توانست به خطوط ارتباطی او حمله کند.

مدافعان توبروک عمدتاً از نیروهای استرالیایی تشکیل شده بودند. لشکر نهم استرالیا تحت فرماندهی لزلی مورسهِد یکی از عناصر اصلی دفاع بود و نیروهای بریتانیایی و هندی نیز در دفاع مشارکت داشتند. توبروک پیش از آن توسط ایتالیا مستحکم شده بود و بریتانیا پس از تصرف آن مواضع دفاعی را حفظ و تقویت کرده بود. این دفاع‌ها شامل سیم خاردار، میدان‌های مین، خندق ضدتانک، مواضع مسلسل، توپخانه و استحکامات مختلف بود.

در ۱۰ و ۱۱ آوریل نیروهای محور به توبروک رسیدند و ارتباط زمینی شهر را با بخش عمده نیروهای بریتانیایی قطع کردند. محاصره توبروک از این مرحله آغاز شد. رومل تلاش کرد شهر را با حمله سریع تصرف کند، زیرا نمی‌خواست نیرویی بزرگ را برای مدت طولانی در اطراف آن نگه دارد. در ۱۱ آوریل حملات اولیه آغاز شد. یکی از فرماندهان آلمانی، یوزف فون پریتویتس، در جریان عملیات کشته شد. نیروهای زرهی آلمان تلاش کردند به خطوط دفاعی نزدیک شوند، اما میدان‌های مین، خندق‌های ضدتانک و توپخانه مدافعان مانع پیشروی سریع آنها شد.

در ۱۳ و ۱۴ آوریل حملات بزرگ‌تری انجام شد. نیروهای آلمانی توانستند در برخی نقاط به خطوط دفاعی نفوذ کنند، اما نتوانستند شکاف ایجادشده را به فروپاشی کامل دفاع تبدیل کنند. مدافعان توبروک با استفاده از توپخانه، ضدحملات محدود و عملیات شبانه توانستند نیروهای محور را از بسیاری از مواضع پیشرفته عقب برانند. یکی از سربازان استرالیایی، جک ادموندسون، در جریان یکی از این ضدحملات کشته شد و بعدها نشان صلیب ویکتوریا دریافت کرد، اما اهمیت نظامی دفاع توبروک صرفاً به عملکرد افراد منفرد مربوط نبود. ساختار دفاعی شهر، انسجام واحدها، میدان‌های مین، توپخانه و توانایی دریافت تدارکات از راه دریا مجموعه عواملی بودند که مانع سقوط سریع شهر شدند.

شکست حملات اولیه به رومل نشان داد که توبروک با یک حمله سریع قابل تصرف نیست. در نتیجه او مجبور شد محاصره را برقرار کند. این تصمیم پیامد مهمی داشت. بخشی از نیروهای محور باید در اطراف شهر باقی می‌ماندند و همین نیروها نمی‌توانستند در عملیات‌های دیگر به کار گرفته شوند. توبروک به یک زخم باز در خطوط محور تبدیل شد. رومل در شرق لیبی به مرز مصر رسیده بود، اما در پشت سرش یک پادگان بزرگ بریتانیایی باقی مانده بود.

در کنار عملیات زمینی، نیروی هوایی نقش مهمی داشت. لوفت‌وافه با انجام عملیات شناسایی و حمله به ستون‌های تدارکاتی، فرودگاه‌ها، مواضع توپخانه و خطوط ارتباطی بریتانیا از نیروهای رومل حمایت می‌کرد. حملات هوایی علیه خودروهای حامل سوخت و تجهیزات ارتباطی می‌توانست تحرک و هماهنگی واحدهای بریتانیایی را کاهش دهد. RAF نیز به‌شدت فعال بود و به فرودگاه‌ها، ستون‌های محور، بنادر و مسیرهای ارتباطی حمله می‌کرد. بنابراین هیچ‌یک از دو طرف کنترل مطلق آسمان را در اختیار نداشتند و برتری هوایی در مناطق مختلف و در زمان‌های مختلف تغییر می‌کرد.

جنگ دریایی نیز نقش تعیین‌کننده داشت. نیروهای رومل برای تأمین نیازهای خود به کاروان‌هایی وابسته بودند که از ایتالیا به لیبی حرکت می‌کردند. کشتی‌ها باید از مدیترانه عبور می‌کردند و در معرض حمله زیردریایی‌ها، هواپیماها و نیروهای سطحی بریتانیا قرار داشتند. مالت به عنوان پایگاه بریتانیا تهدیدی دائمی بود. از طرف دیگر، نیروی دریایی ایتالیا وظیفه انتقال و اسکورت بخش بزرگی از تدارکات را بر عهده داشت و بدون آن، انتقال حجم مورد نیاز تجهیزات آلمانی و ایتالیایی به لیبی بسیار دشوارتر می‌شد.

همین مسئله نشان می‌دهد که چرا جنگ شمال آفریقا تا این اندازه به لجستیک وابسته بود. رومل ممکن بود در یک نبرد محلی پیروز شود، اما تانک پیروز آن نبرد باید سوخت مصرف می‌کرد، مهمات مصرف می‌کرد و نیاز به تعمیر داشت. اگر کامیون‌ها نتوانند سوخت و مهمات را از بندر به خط مقدم برسانند، پیروزی تاکتیکی دوام زیادی نخواهد داشت. فاصله میان طرابلس و شرق لیبی بسیار زیاد بود و حتی پس از تصرف بنغازی، ظرفیت بندر و وضعیت زیرساخت آن اجازه نمی‌داد تمام نیازهای ارتش رومل به‌سرعت تأمین شود.

به همین دلیل پیشروی رومل تا مرز مصر یک موفقیت بزرگ تاکتیکی و عملیاتی بود، اما از همان ابتدا با محدودیت‌های راهبردی روبه‌رو بود. او تقریباً تمام سیرنائیکا را بازپس گرفت، اما ارتش بریتانیا را نابود نکرد. توبروک سقوط نکرد. مالت همچنان در دست بریتانیا باقی ماند. خطوط دریایی محور همچنان در معرض حمله بودند. و برلین نیز آماده نبود منابع لازم برای تبدیل شمال آفریقا به جبهه اصلی جنگ را اختصاص دهد.

عملیات سونن‌بلوم در نتیجه باعث شد ابتکار عمل از بریتانیا به محور منتقل شود. تا فوریه ۱۹۴۱، بریتانیا پس از پیروزی Compass تصور می‌کرد می‌تواند به‌زودی تهدید ایتالیا در لیبی را از بین ببرد. در آوریل، همان نیروهای بریتانیایی مجبور شده بودند تا مرز مصر عقب‌نشینی کنند و توبروک در محاصره قرار گرفته بود. این تغییر وضعیت بسیار سریع بود و همین سرعت یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری شهرت رومل به عنوان «روباه صحرا» شد.

با این حال تصویر رومل در تبلیغات آلمان و بعدها در رسانه‌های بریتانیا و ادبیات پس از جنگ تا حد زیادی اسطوره‌ای شد. وزارت تبلیغات گوبلز از رومل به عنوان فرمانده‌ای جسور و موفق استفاده کرد و تصاویر او به شکل گسترده منتشر شد. رسانه‌های بریتانیایی نیز ناخواسته به شهرت او کمک کردند، زیرا شکست‌های متوالی نیروهای Commonwealth باعث شد رومل به عنوان دشمنی خطرناک و باهوش معرفی شود. پس از جنگ نیز برخی خاطرات و آثار نظامی تصویر «فرمانده نجیب» و «نابغه شکست‌ناپذیر» را تقویت کردند. اما پژوهش تاریخی جدیدتر تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کند. رومل واقعاً فرماندهی توانمند در جنگ متحرک بود، اما اشتباهات عملیاتی و مشکلات لجستیکی داشت، روابط نزدیکی با هیتلر داشت و نمی‌توان او را کاملاً جدا از ساختار سیاسی و نظامی رژیم نازی دانست.

همچنین باید میان رفتار نیروهای محور و متفقین با اسرا در نقاط مختلف تفاوت گذاشت. در نبردهای سونن‌بلوم شمار زیادی از نیروهای بریتانیایی و Commonwealth اسیر شدند و نیروهای آلمانی و ایتالیایی نیز در مواردی به اسارت بریتانیا درآمدند. رفتار با اسرا در همه نقاط و همه زمان‌ها یکسان نبود و شرایط اسارت به وضعیت حمل‌ونقل، محل اسارت و نوع واحد مسئول بستگی داشت. درباره جمعیت غیرنظامی لیبی نیز جنگ پیامدهای سنگینی داشت. شهرها و بنادر برای اهداف نظامی استفاده شدند، حملات هوایی و زمینی زندگی مردم را مختل کرد، تجارت و تأمین مواد غذایی آسیب دید و جمعیت‌های مختلف تحت تأثیر جابه‌جایی ارتش‌ها و سیاست‌های استعماری قرار گرفتند.

از نظر سیاسی، سونن‌بلوم به آلمان اجازه داد از فروپاشی کامل ایتالیا در لیبی جلوگیری کند. اما این کمک در نهایت ایتالیا را از وابستگی بیشتر به آلمان نجات نداد، بلکه برعکس، حضور مستقیم آلمان در شمال آفریقا را افزایش داد. فرماندهی مشترک آلمان و ایتالیا نیز مشکلات خود را داشت. ایتالیایی‌ها کنترل بسیاری از زیرساخت‌ها و بخش بزرگی از نیروهای جبهه را در اختیار داشتند، اما رومل در میدان عمل تمایل داشت تصمیمات خود را سریع بگیرد و گاهی محدودیت‌های فرماندهی ایتالیا را نادیده می‌گرفت. اختلاف میان رومل و گاریبولدی بخشی از همین مشکل بود. از دید ایتالیا، رومل گاهی بیش از حد خطر می‌کرد؛ از دید رومل، فرماندهی ایتالیا بیش از حد محتاط بود.

در نهایت عملیات سونن‌بلوم یک پیروزی مهم برای محور بود، اما پیروزی کامل نبود. آلمان توانست نیروهای ایتالیایی را از نابودی کامل نجات دهد، تقریباً تمام سیرنائیکا را بازپس بگیرد، بریتانیا را تا مرز مصر عقب براند و توبروک را محاصره کند. اما توبروک سقوط نکرد و همین مسئله باعث شد نیروهای رومل نتوانند آزادانه تمام توان خود را علیه مصر به کار بگیرند. در ماه مه بریتانیا عملیات Brevity را برای فشار بر مواضع محور اجرا کرد و در ژوئن عملیات Battleaxe را آغاز کرد. هر دو عملیات در نهایت نتوانستند موقعیت رومل را به‌طور تعیین‌کننده‌ای نابود کنند، اما نشان دادند که جنگ وارد مرحله‌ای جدید شده است. سپس در نوامبر ۱۹۴۱ بریتانیا عملیات Crusader را آغاز کرد و در دسامبر محاصره توبروک شکسته شد و نیروهای رومل مجبور شدند از بخش بزرگی از سیرنائیکا عقب‌نشینی کنند.

بنابراین سونن‌بلوم را باید در چارچوب یک زنجیره بزرگ‌تر از تحولات جنگ شمال آفریقا دید. عملیات Compass موجب نابودی بخش بزرگی از ارتش ایتالیا شد؛ واکنش آلمان به آن، سونن‌بلوم بود؛ ورود DAK و رومل توازن را تغییر داد؛ تهاجم مارس و آوریل باعث بازپس‌گیری سیرنائیکا شد؛ توبروک مقاومت کرد؛ Brevity و Battleaxe تلاش‌های بریتانیا برای تغییر دوباره وضعیت بودند و Crusader در پایان سال توانست محاصره توبروک را بشکند.

خط زمانی دقیق این تحولات از تصمیم آلمان برای اعزام نیرو آغاز می‌شود. در ۱۱ ژانویه ۱۹۴۱ دستورالعمل شماره ۲۲ هیتلر صادر شد. در ۶ فوریه رومل برای فرماندهی نیروی آلمانی در لیبی انتخاب شد. در نیمه فوریه نخستین نیروهای آلمانی وارد طرابلس شدند و انتقال عناصر لشکر پنجم سبک ادامه یافت. در ۱۲ فوریه رومل به طرابلس رسید. در ۱۸ فوریه سازمان لشکر پنجم سبک تثبیت شد و در ۲۱ فوریه ساختار Deutsches Afrikakorps شکل گرفت. در ۲۴ مارس رومل عملیات تهاجمی خود را در ال‌عغیله آغاز کرد. در ۳۱ مارس نبرد مارسا البریگه رخ داد. در ۳ و ۴ آوریل بنغازی از دست بریتانیا خارج شد. در ۵ و ۶ آوریل محور به سمت مچیلی پیشروی کرد. در ۶ و ۷ آوریل ریچارد اوکانر و فیلیپ نیم اسیر شدند. در ۷ آوریل نیروهای محور به درنه رسیدند. در ۸ آوریل مچیلی سقوط کرد. در ۱۰ و ۱۱ آوریل نیروهای محور به توبروک رسیدند و محاصره عملیاتی شهر آغاز شد. در ۱۱ آوریل حملات اولیه به توبروک صورت گرفت. در ۱۳ و ۱۴ آوریل حمله اصلی انجام شد اما شکست خورد. در اواخر آوریل محاصره تثبیت شد و از ۳۰ آوریل تا ۴ مه نیروهای محور تلاش دیگری برای شکستن خطوط دفاعی انجام دادند. در ۱۵ مه عملیات Brevity آغاز شد. در ۱۵ تا ۱۷ ژوئن Battleaxe انجام شد. سرانجام در ۱۸ نوامبر Operation Crusader آغاز شد و در دسامبر محاصره توبروک شکسته شد.

در میان فرماندهان اصلی، آدولف هیتلر تصمیم‌گیر سیاسی و عالی‌ترین مقام آلمان بود، فرانتس هالدر در سطح ستاد کل نیروی زمینی نقش داشت، اروین رومل فرمانده نیروهای آلمانی در لیبی و چهره اصلی عملیات بود، ایتالو گاریبولدی فرمانده ارشد ایتالیا در لیبی بود، آرچیبالد وِیول فرمانده کل بریتانیا در خاورمیانه بود، ریچارد اوکانر یکی از فرماندهان اصلی پیروزی Compass بود و فیلیپ نیم فرماندهی Cyrenaica Command را بر عهده داشت. لزلی مورسهِد نیز فرمانده اصلی نیروهای استرالیایی مدافع توبروک بود.

نیروهای آلمانی شامل Deutsches Afrikakorps و لشکر پنجم سبک بودند که بعدها به لشکر بیست‌ویکم زرهی تبدیل شد. هنگ پنجم زرهی، واحدهای شناسایی، Panzerjäger، توپخانه، ضدهوایی، مهندسی و تدارکاتی اجزای مهم این نیرو بودند. نیروهای ایتالیایی نیز شامل واحدهای پیاده و زرهی مختلف، از جمله لشکر آریته، بودند. در طرف بریتانیا نیز لشکر دوم زرهی و نیروهای Commonwealth حضور داشتند و در توبروک لشکر نهم استرالیا یکی از ستون‌های اصلی دفاع بود.

تجهیزات آلمانی شامل Panzer I، Panzer II، Panzer III و Panzer IV، خودروهای زرهی شناسایی، توپ‌های ضدتانک ۳۷ میلی‌متری، توپخانه صحرایی و توپ‌های ۸۸ میلی‌متری بود. ایتالیا تانک‌هایی مانند M13/40 و تانکت‌های L3 در اختیار داشت. بریتانیا نیز از تانک‌های Cruiser، تانک‌های سبک و تانک‌های پیاده مانند Matilda II استفاده می‌کرد. تعداد دقیق تانک‌ها در منابع مختلف یکسان نیست و بسته به تاریخ شمارش، تانک‌های در تعمیر، تانک‌های فرماندهی و تغییرات سازمانی تفاوت دارد؛ بنابراین ارائه یک رقم واحد برای تمام دوره سونن‌بلوم گمراه‌کننده خواهد بود.

اهمیت واقعی عملیات سونن‌بلوم در نهایت در این بود که یک نیروی نسبتاً کوچک آلمانی در لحظه‌ای مناسب وارد جبهه‌ای شد که دشمن پس از یک پیروزی بزرگ بیش از حد جلو رفته و بخشی از نیروهایش را به جبهه‌ای دیگر منتقل کرده بود. رومل توانست از این وضعیت استفاده کند و ابتکار عمل را به دست بگیرد. اما همان عملیات نشان داد که پیروزی تاکتیکی بدون پشتوانه لجستیکی نمی‌تواند الزاماً به پیروزی راهبردی تبدیل شود. توبروک سقوط نکرد، خطوط تدارکاتی بیش از حد طولانی شدند، مالت همچنان تهدیدی جدی باقی ماند و آلمان منابع لازم برای تبدیل شمال آفریقا به اولویت اصلی جنگ را اختصاص نداد.

جنگ جهانیتاریخ
۰
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید