ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۱۵ دقیقه·۴ ماه پیش

شین‌سنگومی؛ آخرین سامورایی‌هایی که برای ژاپن قدیم جنگیدند

در میانه‌های قرن نوزدهم میلادی، همزمان با ورود ناوگان‌های سیاه متیو پری به خلیج ادو و پایان سیاست ساکوکو، ژاپن در گردابی از آشوب و دگرگونی فرو رفته بود. شوگون‌سالاری توکوگاوا که برای بیش از دو سده و نیم قدرت بلامنازع را در دست داشت، اکنون در برابر فشار قدرت‌های غربی و نارضایتی داخلی دایمیوهای قدرتمند حوزه‌های چوشو و ساتسوما به شدت تضعیف شده بود. در این فضای ملتهب و پر از خشونت، پایتخت باستانی کیوتو به کانون برخورد جناح‌های مختلف بدل گشت؛ جایی که هواداران شعار «سونّو جوئی» (پاسداشت امپراتور، بیرون راندن بیگانگان) با ترور و ارعاب، هرکس را که به سازش با بیگانگان متهم میشد، از دم تیغ میگذراندند. در چنین بستری، نیرویی پدید آمد که قرار بود به یکی از منفورترین و در عین حال افسانه‌ای ترین گروه‌های تاریخ ژاپن بدل گردد: شینسنگومی، گروهی از شمشیرزنان بیرحم و بیرقیب که با لقب گرگ های میبو شناخته میشدند.

نطفه این گروه در سال ۱۸۶۳ بسته شد، زمانی که شوگون سالاری توکوگاوا که از ناتوانی خود در مهار رونین های تندرو در کیوتو به ستوه آمده بود، به فکر تشکیل یک نیروی شبه نظامی متشکل از رونین ها افتاد تا از آن ها برای محافظت از شوگون وقت، توکوگاوا ایهموچی، در سفرش به کیوتو استفاده کند. کیوکاوا هاچیرو، یک استاد شمشیرزنی و فعال سیاسی از حوزه شونای، مأموریت یافت تا چنین گروهی را گرد آورد. او با انتشار فراخوانی، سیصد و بیست و سه رونین را در ادو به دور خود جمع کرد و این گروه «روشیگومی» یا سپاه رونینها نام گرفت. کیوکاوا اما در خفا از هواداران جنبش سونّو جوئی بود و نقشهای برای تصرف کیوتو و سوزاندن محله های خارجی نشین یوکوهاما در سر داشت. از میان این جمع کثیر، دوازده تن از اعضای یک دوجوی شمشیرزنی در حومه ادو به نام «شیئیکان» به رهبری مردی جاه‌طلب و تنومند از خانوادهای کشاورز به نام کوندو ایسامی داوطلب شده بودند. کوندو که شاگرد نسل سوم سبک تِنن ریشینریو بود، دوستان و شاگردان وفادارش را با خود همراه کرده بود: معاون بی‌رحم و بی رقیبش هیجیکاتا توشیزو، جوانی تک چشم و جذاب اما بسیار سختگیر و مقرراتی؛ اوکیتا سوجی، شمشیرزن نابغه ای که لبخندی همیشگی بر لب داشت اما ریه‌هایش در سکوت در حال پوسیدن بود؛ ناگاکورا شینپاچی، شمشیرزنی جدی و متعهد از قلمروی ماتسومائه؛ سایتو هاجیمه، مردی عبوس، مرموز و چپ‌دست با مهارتی کشنده در فن ایآیجوتسو؛ تودو هیسوکه، جوانی خوش سیما و زیرک که از قلمروی ایسه میآمد و بعدها نقشی تراژیک در سرنوشت گروه ایفا کرد؛ اینواوئه گنزابورو، مردی مسنتر، آرام و وفادار که نقش برادر بزرگتر را برای کوندو داشت؛ و هارادا سانوسوکه، نیزه دار قهار و مردی با گرایشات تند و خشونت آمیز. این افراد، هسته مرکزی چیزی را تشکیل میدادند که بعدها شینسنگومی نام گرفت.

همین که روشیگومی به کیوتو رسید و در دهکده میبو در معبد میبودِرا مستقر شد، نیات واقعی کیوکاوا هاچیرو برملا گشت. او که قصد داشت گروه را به ابزاری برای جنبش ضد شوگونی بدل کند، با مخالفت قاطع هسته شیئیکان روبرو شد. کوندو و یارانش که به دنبال خدمت صادقانه به شوگون بودند، از کیوکاوا جدا شدند و به همراه چند تن دیگر به ادو بازگشتند تا وفاداری خود را به شوگون سالاری اعلام کنند. در این میان، مردی دیگر نیز در کیوتو مانده بود که سرنوشت گروه را برای همیشه تغییر میداد: سریزاوا کامو، یک سامورایی بلندپایه از قلمروی میتو با خلق و خویی آتشفشانی، غروری بیحد و خشونتی افسارگسیخته. سریزاوا که به همراه گروه کوچکی از پیروان متعصبش، از جمله نیمای نیشیکی، مردی ضعیف و بی‌اراده که سمت معاونی سریزاوا را داشت، و هیرایاما گورو و هیرایاما جوگوکه در کیوتو مانده بود، با کوندو و گروهش متحد شد. این دو جناح به ظاهر متحد، تحت حمایت ماتسودایرا کاتاموری، دایمیوی قدرتمند قلمروی آیزو که سمت «محافظ کیوتو» را بر عهده داشت، گروهی جدید به نام شینسنگومی به معنی «سپاه تازه برگزیده» را بنیان نهادند. فرماندهی به طور مشترک به کوندو ایسامی، سریزاوا کامو و نیمای نیشیکی سپرده شد، اما این سه‌گانه از ابتدا بر لبه پرتگاه تنش و دشمنی درونی حرکت میکرد.

ماتسودایرا کاتاموری، که به شدت نگران ناآرامی‌های کیوتو و نفوذ سونّو جوئیها بود، به شینسنگومی مأموریتی روشن داد: گشت‌زنی در خیابانهای کیوتو، سرکوب بیرحمانه شورشیان، جمع‌آوری اطلاعات و ایجاد رعب در دل دشمنان شوگون‌سالاری. مقرراتی که هیجیکاتا توشیزو برای گروه تدوین کرد، آهنین و بیرحمانه بود و هرگونه تخطی از آن با مجازاتی مرگبار به نام سپّوکو (هاراکیری) همراه میشد: انحراف از مسیر ساموراییگری (بوشیدو) ممنوع، ترک گروه ممنوع، جمع‌آوری پول به صورت شخصی ممنوع، دخالت در امور قضایی دیگران ممنوع، و نبردهای خصوصی ممنوع. این قوانین، با آنکه نظمی آهنین بر گروه حاکم میکرد، اما بعدها به تیغی دولبه برای تصفیه های خونین داخلی بدل گشت. سریزاوا کامو، با غرور جنون‌آمیزش، عملاً این قوانین را زیر پا میگذاشت. رفتار او به رسوایی‌های برای گروه بدل شده بود. یک بار در یک فاحشه خانه، پس از یک نزاع مستانه، دستور داد تمام ساختمان را به آتش بکشند. باری دیگر، صاحب یک مغازه را به دلیل یک توهین کوچک با شمشیرش به دو نیم کرد. او با دایمیوهای دیگر درگیر میشد، اخاذی میکرد و با حمل یک بادبزن آهنین، نمادی از قدرت خود، رعب و وحشت ایجاد میکرد. این رفتارهای لجام‌گسیخته، اعتبار گروه را نزد حامی قدرتمندشان، ماتسودایرا کاتاموری، خدشه‌دار میکرد. کوندو و هیجیکاتا که خطر نابودی گروه به دست متحدانشان را حس میکردند، با چراغ سبز ضمنی از سوی مقامات آیزو، نقشه‌ای برای حذف فیزیکی سریزاوا و دار و دسته اش کشیدند.

در هجدهم سپتامبر سال ۱۸۶۳، یک مهمانی میگساری در محل اقامت سریزاوا به راه افتاد. او، معشوقه اش اومه، نیمای نیشیکی و دو عضو دیگر به نامه ای هیرایاما گورو و ساساکی تاداسابورو تا نیمه های شب میگساری کردند و همگی در مستی مطلق به خواب رفتند. در تاریکی آن شب، کوندو ایسامی، هیجیکاتا توشیزو، اوکیتا سوجی، هارادا سانوسوکه و ناگاکورا شینپاچی به آرامی وارد ساختمان شدند. ابتدا به سراغ نیمای نیشیکی رفتند. نیمای که در خواب بود، پیش از آنکه فرصت دفاع پیدا کند، با ضربات متعدد از پای درآمد. سپس نوبت به سریزاوا رسید. سریزاوا با غریزه جنگی خود ناگهان بیدار شد و با همان بادبزن آهنین معروفش شروع به دفاع کرد، اما مستی و هجوم غافلگیرکننده چند شمشیرزن خبره کار را یکسویه ساخت. بدن او پس از مرگ توسط اومه، معشوقهاش، کشف شد. هیرایاما گورو نیز در همان شب به قتل رسید. تنها ساساکی تاداسابورو که پیش از حمله، محل را ترک کرده بود، جان سالم به در برد و بعداً توسط اوکیتا سوجی در خیابان ردیابی و بیصدا سر به نیست شد. صبح روز بعد، قتل سریزاوا به عنوان یک اقدام مشروع برای حفظ آبروی گروه به ماتسودایرا کاتاموری گزارش شد و او نیز این اقدام را تأیید کرد. با حذف سریزاوا، کوندو ایسامی به فرماندهی یگانه شینسنگومی دست یافت، هیجیکاتا به عنوان معاون فرمانده و استراتژیست بیرحم گروه تثبیت شد و یامانامی کیسوکه، یک سامورایی تحصیل کرده، آرام و متفکر از قلمروی سندای که در کنار کوندو از شیئیکان آمده بود، به عنوان معاون دوم منصوب گشت.

اکنون شینسنگومی با یونیفرم مشخص و هراسان انگیز خود در کوچه‌های کیوتو ظاهر شد. آنها هائوری (نیمتنه)هایی به رنگ آبی آسمانی روشن با طرح دندان‌های سفید در لبه آستین‌ها می‌پوشیدند که توسط هیجیکاتا طراحی شده بود، پرچم سپیدشان با یک کلمه قرمز رنگ «ماکوتو» به معنای «صداقت و وفاداری» مزین بود و این جمله به شعار آنان بدل گشت. این گروه که استقرارگاه شان در معبد میبودِرا در دهکده میبو بود و به همین دلیل به «میبورو» (گرگهای میبو) مشهور شدند، با ترکیبی از شمشیرزنی بینظیر و ترور سیستماتیک، نقش پلیس مخفی شوگون‌سالاری را ایفا میکردند. از جمله مأموریت‌های اولیه آنها، دستگیری و بازجویی از فعالان ضد شوگونی بود که اغلب به شکنجه‌های هولناک و اعترافگیری به سبک هیجیکاتا ختم میشد. نقطه اوج قدرت و شهرت شینسنگومی در حادثه‌ای رقم خورد که نام آنها را برای همیشه در تاریخ ژاپن حک کرد: ماجرای ایکهدایا.

در ژوئن سال ۱۸۶۴، هواداران جنبش سونّو جوئی از قلمروی چوشو، نقشه ای برای آتش زدن کیوتو و ربودن امپراتور کومِی تدارک دیده بودند. مقر اصلی توطئه گران در مسافرخانه ای به نام ایکهدایا بود. شینسنگومی از طریق شکنجه یک اسیر به نام فوروتاکا شونتارو، که عضو چوشو بود، به محل تجمع آنان پی برد، اما از زمان دقیق حمله اطلاع نداشت. در شب پنجم ژوئن، کوندو ایسامی گروهی سی و چند نفره را برای یورش به مسافرخانه بسیج کرد، اما تنها ده نفر، شامل کوندو، اوکیتا سوجی، ناگاکورا شینپاچی، تودو هیسوکه، سایتو هاجیمه و چند تن دیگر، در مرحله اول وارد عمل شدند. هیجیکاتا با گروهی دیگر بعداً برای محاصره منطقه رسید. نبردی تن به تن و خونین در راهروهای تنگ و تاریک طبقه دوم مسافرخانه درگرفت. کوندو با زره زنجیری زیر لباسش، راه پله را بست تا مانع فرار شود. اوکیتا سوجی با آنکه شمشیرزن قهاری بود، در حین نبرد ناگهان دچار حمله شدید سرفه شد و خون بالا آورد و از حال رفت؛ این نخستین ظهور علنی بیماری مهلک سل بود که آرام آرام جان او را میگرفت. ناگاکورا شینپاچی، که عملاً در خط مقدم بیشترین نبرد را کرد، شمشیرش شکست و با شمشیر دشمن به جنگ ادامه داد. در پایان آن شب خونین، هفت تن از شورشیان چوشو کشته، چهار تن به شدت زخمی و بیست و سه تن دستگیر شدند. از طرف شینسنگومی، یک نفر کشته و چند نفر زخمی شدند. این موفقیت، شینسنگومی را به شهرتی افسانه ای رساند، اما آتش خشم چوشو را نیز شعله ورتر کرد. کمتر از دو ماه بعد، در حادثه کینمون (شورش دروازه هاماگوری)، نیروهای چوشو به کیوتو یورش بردند و شینسنگومی در کنار نیروهای آیزو و ساتسوما، در دفاع از کاخ امپراتوری جنگید و ضربات سختی بر آنها وارد کرد.

این دوره اوج اقتدار، اما مصادف با آغاز زوال درونی گروه بود. درست در همین زمان، یامانامی کیسوکه، معاون فرمانده و یار دیرین کوندو و هیجیکاتا، دچار بحرانی روحی شد. او که فردی فکور بود، شاید از حجم خشونت و ریختن خون دل زده شده یا اختلاف نظری عمیق با مسیر گروه پیدا کرده بود. یامانامی بدون اجازه رسمی گروه را ترک کرد. این عمل طبق مقررات آهنین هیجیکاتا تنها یک مجازات داشت: سپّوکو. او در راه فرار، در اوتسو دستگیر شد و به کیوتو بازگردانده شد. کوندو و هیجیکاتا که مجبور به اجرای قانون بودند، حکم را تأیید کردند. در مراسم سپّوکوی یامانامی، اوکیتا سوجی به عنوان کایشاکونین (کسی که برای قطع رنج، گردن محکوم را میزند) در کنار او ایستاد. گفته میشود چشمان اوکیتا در آن لحظه پر از اشک بود. مرگ یامانامی، ترک عمیقی بر پیکر اتحاد اولیه شیئیکان انداخت و نشان داد که هیچکس، حتی نزدیکترین دوستان، از چنگال قانون خونین هیجیکاتا در امان نیست.

پس از مرگ یامانامی، شکاف های عمیق تری پدیدار شد. فردی به نام ایتو کاشیتارو، یک سامورایی دانش آموخته و شیفته اندیشه های غربی و جنبش سونّو جوئی، به گروه پیوست و به سرعت به مقام سانبو (مشاور نظامی) ارتقا یافت. او با افکار روشنفکرانه و سخنوری خود، گروهی از اعضای جوان را مجذوب خویش ساخت و هسته ای از مخالفان درون گروه به وجود آورد. ایتو و پیروانش که «گودای کای» نامیده میشدند، به تدریج از وفاداری به شوگون به سمت حمایت از امپراتور چرخش کردند. این انشقاق در نهایت در سال ۱۸۶۷ علنی شد، زمانی که ایتو و دوازده تن از همراهانش، از جمله تودو هیسوکه (که در خفا با ایتو همدل شده بود)، شینوهارا تاینوشین، هاتوری تاکهئو و دیگران رسماً از شینسنگومی جدا شدند و گروه جدیدی به نام کویو چینبوتای (گروه محافظان مقبره امپراتوری) را تشکیل دادند. کوندو و هیجیکاتا که این جدایی را خیانتی مرگبار میدانستند و از نفوذ اطلاعاتی ایتو نزد مقامات امپراتوری بیم داشتند، دندان تیز کردند و در سکوت به انتظار فرصت ماندند. تودو هیسوکه، دوست صمیمی و هم تمرین همیشگی اوکیتا سوجی، اکنون در صف دشمنان ایستاده بود.

نقشه حذف ایتو به هیجیکاتا سپرده شد. در سیزدهم دسامبر ۱۸۶۷، ایتو کاشیتارو برای یک مهمانی به خانه یکی از آشنایان دعوت شد. در مسیر بازگشت، در نزدیکی معبد آبورانوکوجی، در تاریکی شب، در کمین گروهی از شینسنگومی به رهبری اوکیتا سوجی و سایتو هاجیمه افتاد. ایتو که کاملاً غافلگیر شده بود و شاید مست بود، در همان جا به طرز فجیعی قطعه قطعه شد. جسد او را در یک چهارراه رها کردند تا درس عبرتی برای دیگران باشد. صبح روز بعد، خبر قتل ایتو به گوش اعضای کویو چینبوتای رسید. تودو هیسوکه، شینوهارا تاینوشین و دیگران برای بازپ سگیری جسد رهبرشان به محل حادثه شتافتند، اما در آنجا با کمین دوم و مرگبارتری روبرو شدند که شخصاً توسط کوندو ایسامی و هارادا سانوسوکه طراحی شده بود. نبردی سخت درگرفت. تودو هیسوکه، شمشیرزن برجسته سابق شینسنگومی، با دیدن کوندو در میان مهاجمان، به عمق خیانت پی برد. او دلیرانه جنگید، اما سرانجام توسط هارادا سانوسوکه با نیزه بلندش از پا درآمد. اینگونه، یکی دیگر از اعضای محبوب اولیه گروه، به دست رفقای دیروزش کشته شد. در همان گیر و دار، سایتو هاجیمه نیز شینوهارا تاینوشین را به قتل رساند. حادثه آبورانوکوجی، تصفیه حساب نهایی و بیرحمانه ای بود که انشقاق درونی را برای همیشه بست، اما بذر بی اعتمادی و وحشت را بیش از پیش در دل باقیماندگان کاشت. حتی در میان بازماندگان نیز برخی معتقد بودند که سایتو هاجیمه در تمام این مدت جاسوس آیزو در درون گروه ایتو بوده و نقش اطلاعاتی کلیدی در این ترور ایفا کرده است.

همانطور که شینسنگومی مشغول خفه کردن اختلافات داخلی با خون بود، طوفان بزرگ تاریخ از راه رسید. در ژانویه ۱۸۶۸، جنگ بوشین با نبرد توبا-فوشیمی در حومه کیوتو آغاز شد. نیروهای وفادار به شوگون توکوگاوا یوشینوبو در برابر ارتش متحد ساتسوما و چوشو که حالا با پرچم رسمی امپراتور میجی میجنگیدند، صف آرایی کردند. شینسنگومی که در اردوگاه شوگون سالاری میجنگید، در این نبرد با یک فاجعه مدرن روبرو شد: توپخانه و تفنگ های جدید. شمشیرهای آنان در برابر آتش متمرکز و مدرن دشمن، به سلاح هایی عبث و نمایشی بدل گشت. در جریان این نبرد بود که اینواوئه گنزابورو، پیر وفادار گروه، برای محافظت از کوندو خود را به دل آتش دشمن زد و به شدت مجروح شد؛ او اندکی بعد بر اثر شدت جراحات جان سپرد. شینسنگومی همراه با شکست کامل نیروهای شوگون از کیوتو عقب نشینی کرد و دیگر هرگز به آن شهر بازنگشت.

عقب نشینی تا ادو (توکیوی امروزی) ادامه یافت. در آنجا، کوندو ایسامی خود را برای مقابله با نیروهای امپراتوری آماده کرد، اما در نبردی دیگر در کوشو-کاتسونوما به سختی شکست خورد. او و گروهش اکنون تحت تعقیب بودند. کوندو نامش را به اوکوبو یاماتو تغییر داد و سعی کرد خود را مخفی کند، اما در آوریل ۱۸۶۸ توسط نیروهای امپراتوری شناسایی و دستگیر شد. دشمنان دیرینه اش از چوشو و ساتسوما که کینه حادثه ایکهدایا و سایر سرکوب های خونین را در دل داشتند، خواستار اعدام فوری و تحقیرآمیز او بودند. آنها نمیخواستند به کوندو که یک سامورایی اصیل نبود و تنها فرزند یک کشاورز بود، افتخار سپّوکو را بدهند؛ بنابراین او را مانند یک تبهکار عادی محکوم کردند. در هفدهم مه ۱۸۶۸، کوندو ایسامی را به محوطه اعدام در ایتاباشی بردند و در برابر چشمان جمعیت، سر از تنش جدا کردند. سر بریده او را برای عبرت دیگران در معرض نمایش عمومی گذاشتند.

با مرگ کوندو، فرماندهی به هیجیکاتا توشیزو رسید که اکنون روحیه ای تسلیم ناپذیر و مملو از خشم داشت. او بازماندگان گروه، از جمله سایتو هاجیمه و ناگاکورا شینپاچی را جمع کرد و به نیروهای باقیمانده شوگونسالاری در شمال ژاپن پیوست. اوکیتا سوجی، اما، در ادو ماند. بیماری سل او در آخرین مراحل خود بود و توانایی همراهی با یارانش را نداشت. او در بستر بیماری، از اخبار جنگ بیخبر ماند و در تنهایی و رنج، در حالی که هنوز شمشیر چوبی تمرینش را در کنار بستر داشت، در نهم ژوئیه ۱۸۶۸ چشم از جهان فروبست، درست چند روز پیش از آنکه یارانش در نبردی دیگر شرکت کنند. گفته میشود آخرین کلماتش حسرتی بود برای نرسیدن به یاری همرزمانش.

هیجیکاتا و گروهش به قلمروهای شمالی رفتند و به جمهوری مستقل اِزو در هوکایدو پیوستند که توسط انریوکوتو تاکهآکی، رهبر باقیمانده نیروی دریایی شوگونسالاری، بر پا شده بود. هیجیکاتا به عنوان معاون وزیر ارتش جمهوری منصوب شد و روحیه جنگندگی را در میان مدافعان دمید. در این مرحله، ناگاکورا شینپاچی و هارادا سانوسوکه به دلیل اختلاف نظر با تاکتیک های هیجیکاتا از گروه جدا شدند. ناگاکورا بعدها خاطرات خود را نوشت و به یکی از منابع اصلی تاریخ شفاهی شینسنگومی بدل گشت. هارادا سانوسوکه که به شدت از جدایی ناراضی بود و گویا قصد بازگشت داشت، در راه بازگشت به اِزو در یک درگیری با اعضای یک گروه رقیب مجروح شد و بر اثر همان جراحات جان باخت.

آخرین سنگر در هاکوداته بود. نبرد نهایی در بهار ۱۸۶۹ آغاز شد. هیجیکاتا توشیزو، با پوشیدن هائوری آبی معروف شینسنگومی، مانند شبحی از گذشته در میان آتش تفنگ های گاتلینگ و توپ های مدرن نیروهای امپراتوری میجنگید. در بیستم ژوئن ۱۸۶۹، هنگام هدایت یک یورش انتحاری برای نجات همرزمان محاصره شده اش، یک گلوله به کمر او اصابت کرد و از اسب به زمین افتاد. او در دم کشته شد و جسدش هرگز به دست نیروهای امپراتوری نیفتاد و در مکانی نامعلوم دفن شد. با مرگ هیجیکاتا، آخرین بازمانده از سه گانه اصلی رهبری گروه از میان رفت. سایتو هاجیمه، که تا آخرین لحظه در کنار او جنگیده بود، پیش از سقوط کامل قلعه گوریوکاکو، توسط آشنایان قدیمی اش در آیزو که اکنون در اردوگاه امپراتوری بودند، مخفیانه نجات داده شد. او از مرگ گریخت، نامش را به فوجیتا گورو تغییر داد و تا اواخر عمر به عنوان یک پلیس و مأمور عادی در دولت میجی خدمت کرد، در حالی که رازهای هولناک گذشته را در سینه داشت. ناگاکورا شینپاچی نیز از جنگ جان سالم به در برد و تا پیری زیست. بدینسان، شینسنگومی که در میان شعله های آشوب زاده شده و با خشونت و وحشت بر کیوتو حکم رانده بود، در میان برف و آتش نبرد هاکوداته برای همیشه از صفحه روزگار محو گشت. آنها تنها شش سال دوام آوردند، اما میراثشان از دل تاریخ عبور کرد و به نمادی از وفاداری افراطی، بی رحمی، تراژدی و غروب غمانگیز دوران سامورایی ها بدل شد.

ژاپننبردتاریخ
۰
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید