
در دهههای آغازین سده نوزدهم، امپراتوری چینگ با بحرانی چندلایه و درهمتنیده روبهرو بود که ریشههای آن به بیش از یک سده افزایش سریع جمعیت بازمیگشت. جمعیت چین که در اوایل دوره چینگ حدود ۱۵۰ میلیون نفر بود، تا میانه سده نوزدهم به رقمی فراتر از ۴۰۰ میلیون رسید، حال آنکه سطح زمینهای زیر کشت و بهرهوری کشاورزی به همان نسبت رشد نکرد. نتیجه این فشار جمعیتی، کوچکشدن بیوقفه قطعات زمین، افزایش اجارهبها و رقابت مرگبار بر سر منابع آب و خاک بود. در استانهای جنوبی مانند گوانگدونگ و گوانگشی، انبوه دهقانان بیزمین و مستأجرانی که گاه تا هفتاد درصد محصول خود را به مالکان بزرگ میدادند، در آستانه فقر مطلق زندگی میکردند. در این میان، خشکسالیهای پیدرپی و طغیانهای مهیب رودخانه زرد که در دهه ۱۸۴۰ میلیونها نفر را آواره ساخت، همراه با قحطیهای ویرانگری که در آنها گزارشهای آدمخواری نیز ثبت شده است، فشار را به نقطه انفجار رساند. در چنین بستری، فساد نظام اداری منچو که از فروش آشکار مناصب و خرید و فروش درجات امپراتوری تا اخاذی مأموران مالیاتی محلی را شامل میشد، مشروعیت دولت را در نگاه تودههای فرودست نابود کرده بود. سپاههای سنتی چینگ، یعنی هشت پرچم و ارتش استاندارد سبز، که روزگاری فاتحان امپراتوری بودند، اکنون به تشکیلاتی تنپرور، بیانضباط و ناتوان در مقابله با بحرانهای داخلی بدل شده بودند. شکستهای تحقیرآمیز نظامی در نخستین جنگ تریاک (۱۸۳۹-۱۸۴۲) در برابر بریتانیا، پرده از این ضعف برداشت و به انعقاد عهدنامه نانجینگ انجامید که بر اساس آن چین ناچار به پرداخت غرامتهای سنگین، واگذاری هنگکنگ و گشودن پنج بندر به تجارت خارجی شد. ورود بیرویه تریاک که تعادل اقتصادی و سلامت جمعیتی را به شدت تخریب کرده بود، همچنان ادامه یافت و نفوذ مبلغان مسیحی و بازرگانان غربی در مناطق ساحلی، مایه تحقیر ملی و تحریک بیگانهستیزی در میان نخبگان و عوام گردید. در همین فضای آکنده از فقر، بینظمی و تحقیر ملی بود که جنبشهای مذهبی شبهمسیحی و فرقههای هزارهگرا که از دیرباز در سنتهای عامیانه چین ریشه داشتند، مجال رشد یافتند.
در قلب منطقه روستایی گوانگدونگ، در یک خانواده هاکا از طبقه متوسط کشاورز، هونگ شیوشوان در سال ۱۸۱۴ به دنیا آمد. او دانشآموزی مستعد بود و خانوادهاش امید داشتند که از طریق موفقیت در آزمونهای خدمات کشوری، به جرگه نخبگان دیوانی بپیوندد. هونگ از نوجوانی در امتحانات محلی شرکت کرد، در ۱۸۲۷ به مرحله شهرستانی راه یافت اما در آزمون استانی در کانتون ناکام ماند. این ناکامی در سالهای ۱۸۳۶ و ۱۸۳۷ نیز تکرار شد و فشار روانی سنگینی بر او وارد آورد. در جریان اقامتش در کانتون برای آزمون ۱۸۳۶، یک واعظ مسیحی چینی به نام لیانگ فا، جزوهای با عنوان «کلمات نیک برای پنددادن به عصر» به او داد که گزیدهای از انجیل و تفاسیر پروتستانی بود. هونگ نگاهی سرسری به آن انداخت و به خانه بازگشت. پس از شکست دوباره در ۱۸۳۷، دچار تب شدید و توهمات طولانی شد که بیشک آمیختهای از فشار روانی، بیماری جسمانی و زمینههای فرهنگی بود. او در رؤیاهای خود دید که به آسمان عروج کرده، با پیرمردی ریشدار مواجه شده که از نابودی جهان به دست دیوها خشمگین است، و آن پیرمرد شمشیری به او داد تا به پاکسازی زمین بپردازد؛ همچنین مردی میانسال را دید که او را «برادر کوچک» خواند و در مأموریتش یاری داد. شش سال بعد، در ۱۸۴۳، که بار دیگر در آزمون استانی مردود شد، پسرعمویش لی جینگفانگ آن جزوه فراموششده را از میان وسایل بیرون کشید. هونگ این بار متن را با دقت خواند و ناگهان میان عبارات آن و تجربه رؤیاهایش پیوند برقرار کرد: دریافت که پیرمرد خدای پدر، و مرد جوان عیسی مسیح، برادر آسمانیاش، و خود او پسر دوم خدا و مأمور بنیادگذاری ملکوت آسمانی بر زمین است. او بیدرنگ خود را غسل تعمید داد، عهدنامۀ بتشکنی بست و بههمراه دوست دوران کودکیاش فنگ یونشان، که نخستین گرونده جدی او شد، به تخریب بتها و موعظه پرداخت. دشمنی محلی آنان را ناچار به ترک روستا کرد و به مناطق کوهستانی گوانگشی، در میان جوامع هاکا که به دلیل رقابتهای قومی با پونتیهای بومی و فشارهای اقتصادی از پیش آماده پذیرش یک پیام رهاییبخش بودند، کشاند.
فنگ یونشان در فاصله سالهای ۱۸۴۴ تا ۱۸۴۷ در دره کوه تیستل در ناحیه گویپینگ، هسته اصلی انجمن «پرستش خدا» را بنیان نهاد. او با شیوایی سخن و مهارت سازماندهی، بیش از دو هزار پیرو از میان زغالسوزان، معدنچیان، دهقانان فقیر و عناصر حاشیهای گرد آورد. هنگامی که هونگ در ۱۸۴۷ به او پیوست، تشکیلات مذهبی آنچنان ریشه دوانده بود که بهسادگی میتوانست به یک نیروی اجتماعی-نظامی تبدیل شود. در همین دوره، شخصیتهای کلیدی دیگری به جنبش پیوستند که هر یک به نحو تعیینکنندهای مسیر آینده آن را رقم زدند. یانگ شیوچینگ، یک زغالسوز بیسواد اما باهوش و جاهطلب، با واردشدن به خلسههای جمعی و ادعای سخنگفتن از جانب خدای پدر، خود را به عنوان واسطه اصلی وحی الهی تثبیت کرد و عملاً به رهبر معنوی دوم بدل شد. شیائو چائوگوی، دهقانی از همان منطقه، نیز به نوبه خود ادعای نزول عیسی مسیح را داشت. وی چانگهوی، یک مالدار محلی و هاکای ساکن در جینتیان که از ناامنی و رقابتهای محلی به ستوه آمده بود، ثروت و نفوذ خود را یکسره در اختیار جنبش گذاشت. شی داگای، جوانی از یک خانواده هاکای نسبتاً مرفه، در شانزدهسالگی فرمانده نظامی شد و با استعداد نظامی نادر خود به یکی از ستونهای جنبش بدل گردید. تا اواخر ۱۸۴۹ و اوایل ۱۸۵۰، درگیریهای پراکنده میان اعضای انجمن پرستش خدا و گروههای خودسر محلی که با حمایت ضمنی یا آشکار مقامات محلی چینگ عمل میکردند، بالا گرفت. مقامات که از گسترش فرقهای مسلح بیمناک شده بودند، تلاش کردند با اعزام نیرو آن را سرکوب کنند. در ژانویه ۱۸۵۱، همزمان با تولد سیوهشتسالگی هونگ، قیامی تمامعیار در جینتیان اعلام و «پادشاهی آسمانی صلح بزرگ» تأسیس شد و هونگ به عنوان «پادشاه آسمانی» بر تخت نشست.
نبرد واقعی با مقاومت پراکنده نیروهای دولتی در گوانگشی آغاز شد. شورشیان نخست با محاصره و تصرف شهر کوچک یونگآن در سپتامبر ۱۸۵۱ توانستند نخستین پایگاه نسبتاً امن خود را بنا کنند. در یونگآن بود که ساختار فرماندهی به صورت پنج پادشاه شرق، غرب، جنوب، شمال و جناحین (یانگ شیوچینگ، شیائو چائوگوی، فنگ یونشان، وی چانگهوی و شی داگای) تثبیت شد، هرچند یانگ بهعنوان فرمانده کل ارشد و واسطه اراده خدا، از همه بالاتر ایستاد. ارتش چینگ به فرماندهی سای شانگآ و بعدها شیانگ رونگ، یونگآن را محاصره کرد، اما شورشیان در آوریل ۱۸۵۲ با یک حمله خروجی سازمانیافته، حلقه محاصره را شکستند و به سمت شمال شرق حرکت کردند. در طول این عقبنشینی تهاجمی، فنگ یونشان در یک کمین کشته شد، که ضربهای تشکیلاتی بود. شورشیان سپس به استان هونان تاختند و شهرهای متعددی را گشودند. در سپتامبر ۱۸۵۲، به دیوارهای چانگشا، مرکز هونان، رسیدند و محاصرهای طولانی را آغاز کردند. در جریان حملات اولیه، شیائو چائوگوی با اصابت گلوله توپ کشته شد و فرماندهی در میدان نبرد عملاً بر دوش یانگ شیوچینگ و شی داگای افتاد. پس از هشتاد و یک روز محاصره بیحاصل چانگشا، در اواخر نوامبر ۱۸۵۲ شورشیان دست از محاصره کشیدند و از مسیر دریاچه دونگتینگ به سوی ووچانگ در استان هوبئی پیشروی کردند. در ووچانگ، آنها توانستند زرادخانههای دولتی را تصرف کنند و هزاران تن سلاح، باروت و تدارکات به دست آورند، و از همه مهمتر، دهها هزار قایق و کشتی تجاری را مصادره کردند که یک نیروی دریایی بداهه برای آنها فراهم ساخت. در فوریه ۱۸۵۳، ارتش تایپینگ که حالا شمار آن با جذب دهقانان، معدنچیان و اعضای انجمنهای مخفی مانند تریادها به بیش از نیم میلیون تن میرسید، سوار بر آن ناوگان عظیم از رودخانه یانگتسه پایین رفت. پیشروی به سمت شرق چنان سریع بود که پادگانهای دولتی یکی پس از دیگری فرومیریختند. در ۱۹ مارس ۱۸۵۳، واحدهای طلایهدار تایپینگ به دیوارهای نانجینگ، پایتخت باستانی سلسله مینگ و دومین شهر بزرگ امپراتوری، رسیدند. آنها با حفر تونلهای انفجاری زیر دروازهها، در عرض یازده روز شهر را کاملاً تصرف کردند و در روز ۲۹ مارس هونگ شیوشوان سوار بر بالای سفید خود وارد آن شد و نانجینگ را «تیانجینگ» (پایتخت آسمانی) نام نهاد.
با استقرار در نانجینگ، جنبش چهره یک حکومت مستقر را به خود گرفت و همزمان تلاش کرد دامنه انقلاب را به شمال و غرب گسترش دهد. یک نیروی اعزامی شمالی شامل حدود هفتاد تا هشتاد هزار تن به فرماندهی لی کایفانگ و لین فنگشیانگ، مأمور تصرف پکن شد. این سپاه تا نزدیکی تیانجین پیش رفت، اما کمبود تدارکات، سرمای طاقتفرسای شمال و عدم پشتیبانی نیروهای کمکی که از سوی یانگ شیوچینگ وعده داده شده بود، آن را به عقبنشینی واداشت و سرانجام در ۱۸۵۵ به طور کامل منهدم شد. همزمان، لشکرکشی غربی به رهبری شی داگای و سپس چن یوچنگ برای تسخیر مجدد استانهای بالادست یانگتسه و تضمین منابع غذایی منطقه غنی آنهویی و هوبئی آغاز شد. در این میان، تصرف نانجینگ به مثابه زنگ خطری مرگبار برای دربار چینگ بود. پکن که زرادخانه مالی و نظامیاش در نخستین جنگ تریاک تهی شده بود، نه پول کافی برای پرداخت حقوق سربازان داشت و نه ارتش منظمی که توان رویارویی با شورشیان را داشته باشد. از این خلأ قدرت، ارتشهای محلی به رهبری نخبگان دانشآموخته کنفوسیوسی سربرآوردند. زنگ گوفان، یک مقام بلندپایه اهل هونان، در ۱۸۵۲ مأموریت یافت یک نیروی شبهنظامی محلی برای دفاع از استان خود سازمان دهد. او ارتش شیانگ را بر اساس پیوندهای شخصی، وفاداری منطقهای، انضباط آهنین و پرداخت حقوق ثابت و منظم شکل داد و افسران آن را از میان دانشآموختگان مکتب کنفوسیوسی برگزید که ریشهکنی تایپینگ را جهادی مقدس برای حفظ تمدن میدانستند. این ارتش بهتدریج به کارآمدترین نیروی نظامی چینگ بدل شد و استراتژی آن، نه نبردهای بزرگ رو در رو، بلکه محاصره مستحکم، حمله به خطوط تدارکاتی و بازپسگیری تدریجی شهرهای استراتژیک بود.
اداره پادشاهی آسمانی در تیانجینگ یک آزمایش اجتماعی بیسابقه و همزمان آکنده از تضادها بود. برنامه اصلاحی که به «نظام زمین پادشاهی آسمانی» شهرت یافت، مالکیت خصوصی را لغو و زمینها را به طور مساوی میان تمام مردان و زنان بر اساس اصل نیاز توزیع میکرد و مازاد محصول به انبارهای عمومی سپرده میشد. تریاک، تنباکو، قمار و مشروبات الکلی تحت مجازات مرگ ممنوع شد. بردهداری، خرید و فروش کنیزان و رسم بستن پا که قرنها نماد انقیاد زنان بود، ملغی گردید و زنان اجازه یافتند در ارتش خدمت کنند، در آزمونهای خدمات کشوری شرکت کنند و در مشاغل غیرنظامی حضور داشته باشند، هرچند تفکیک سختگیرانه جنسیتی در آغاز، عملاً زندگی مشترک خانوادهها را از هم میپاشید و اردوگاههای جداگانه زنان و مردان تا ۱۸۵۵ ادامه یافت. در عمل، بسیاری از این اصلاحات بهویژه توزیع زمین بهطور کامل اجرا نشد و نظام اداری به سرعت به سلسلهمراتبی از اشراف جدید تایپینگ با القاب اشرافی متعدد، حرمسراهای بزرگ و زندگی تجملاتی بدل شد. هونگ شیوشوان که دیگر خود را یک پادشاه فرهمند و جداشده از امور روزمره میدانست، به ندرت در انظار ظاهر میشد و وقت خود را در کاخ عمیق خود با مباحثات الهیاتی و صدور اشعار وحیانی میگذراند. یانگ شیوچینگ در مقام «پادشاه شرق» و سخنگوی خدا، عملاً قدرت اجرایی را در دست داشت و با قاطعیت بیرحمی، ارتش و دیوانسالاری را پیش میبرد، اما تکبر و ادعاهای فرایندهاش زمینه فاجعه را فراهم کرد.
در تابستان ۱۸۵۶، یانگ شیوچینگ که از موقعیت فرادست خود سرمست بود، با طرح ادعای برخورداری از عنوان «تسلیدهنده روحالقدس» و انتظار پرستش در حد خود هونگ، واقعهای را رقم زد که جنبش را از درون فروپاشید. او در یک نمایش علنی، هونگ را به دلیل تنبیه یکی از خدمتکارانش مورد بازخواست قرار داد و خود را همتراز با پادشاه آسمانی اعلام کرد. هونگ که مدتها از سیطره یانگ بیمناک بود، به صورت مخفیانه به وی چانگهوی، پادشاه شمال که در جبهه نبرد بود، و همچنین چین ریگانگ، یکی از فرماندهان تندرو، دستور داد بازگردند و یانگ را از میان بردارند. در نخستین ساعات دوم سپتامبر ۱۸۵۶، وی چانگهوی با نیروهایش وارد تیانجینگ شد، اقامتگاه یانگ را محاصره کرد و او را به همراه تمام اعضای خانواده و خدمتکارانش قتلعام نمود. اما وی چانگهوی به این بسنده نکرد، بلکه در اقدامی جنونآمیز و توأم با بدگمانی، طی سه ماه بعد هزاران تن از پیروان و زیردستان یانگ، شامل افسران و کارگزاران عالیرتبه، را به بهانه خیانت سر برید. شی داگای که از جبهه غربی با شتاب به نانجینگ بازگشت، وی را به خاطر این خونریزی بیرویه سرزنش کرد. وی چانگهوی که شی را تهدیدی برای خود میدید، توطئه قتل او را چید، اما شی شبانه از دیوار شهر فرار کرد، هرچند خانوادهاش از جمله همسر و فرزندانش در تیانجینگ به طرز فجیعی قتلعام شدند. شی داگای در آنهویی نیرویی فراهم آورد و به سوی نانجینگ بازگشت و خواستار سر وی چانگهوی شد. هونگ که از خونخواری وی به وحشت افتاده بود و محبوبیت شی داگای را میدید، برای نجات سلطنت خود، وی چانگهوی را به دام انداخت و او را به همراه چین ریگانگ و صدها تن دیگر اعدام کرد. شی داگای در نوامبر ۱۸۵۶ به نانجینگ بازگشت و مورد استقبال عمومی قرار گرفت و به مقام نخستوزیری رسید، اما اعتماد میان او و هونگ از میان رفته بود. هونگ که دچار بدگمانی مزمن شده بود، دو برادر بیکفایت خود، هونگ رنفا و هونگ رندا، را به عنوان ناظر بر شی گماشت و اختیارات او را محدود کرد. در ژوئن ۱۸۵۷، شی داگای که احساس میکرد جانش در خطر است و نمیتواند به کار ادامه دهد، با اکثریت قریببهاتفاق نیروهای زبده خود، که شمار آنان را تا دویست هزار تن برآورد کردهاند، تیانجینگ را ترک کرد و عملاً راه خود را از پادشاهی آسمانی جدا ساخت. او تا سال ۱۸۶۳ در استانهای غربی چین به نبردهای مستقل ادامه داد، تا آنکه در سیچوان توسط نیروهای چینگ محاصره و دستگیر شد و در چنگدو اعدام گردید. حادثه تیانجینگ ضربهای بود که پادشاهی آسمانی هرگز از آن بهبود نیافت؛ لایهای از فرماندهان کهنهکار و بااستعداد از میان رفتند و اعتماد درونی به رهبری هونگ برای همیشه خدشهدار شد.
در همین دوره، چرخش سرنوشتساز دیگری در عرصه بینالمللی رخ داد. دومین جنگ تریاک (۱۸۵۶-۱۸۶۰) که با حمله بریتانیا و فرانسه به پکن، غارت کاخ تابستانی و تحمیل عهدنامههای تیانجین و پکن همراه بود، نشان داد که منافع قدرتهای غربی نه در فروپاشی چینگ، بلکه در حفظ یک رژیم مرکزی ضعیف اما قادر به تضمین تجارت و اجرای معاهدات نهفته است. از همین رو، پس از ۱۸۶۰ بریتانیا و فرانسه سیاست بیطرفی نخستین را کنار گذاشتند و به حمایت لجستیکی و نظامی از دولت چینگ در برابر تایپینگ پرداختند. نماد بارز این مداخله، تشکیل «ارتش همیشه پیروز» در منطقه شانگهای بود. این نیروی نخبه که هسته اولیه آن را یک ماجراجوی آمریکایی به نام فردریک تاونزند وارد با استخدام صد فیلیپینی و سپس صدها دهقان چینی و فراریان غربی پدید آورد، تحت فرماندهی او و با حمایت مالی بانکداران و بازرگانان غربی شانگهای، با بهرهگیری از سلاحهای مدرن، توپخانه و آموزش اروپایی، به یک واحد ضربتی بسیار مؤثر بدل شد. وارد در نبرد سونگجیانگ و سپس پیروزیهای متعدد در دلتای یانگتسه، نام خود را تثبیت کرد، اما در سپتامبر ۱۸۶۲ در جریان نبرد سیکی به شدت مجروح شد و درگذشت. فرماندهی به یک افسر آمریکایی دیگر، هنری برگوین، رسید که او نیز زخمی شد و سپس چارلز جرج گوردون، مهندس نظامی بریتانیایی که سابقه درخشانی در جنگ کریمه داشت، در مارس ۱۸۶۳ فرماندهی «ارتش همیشه پیروز» را بر عهده گرفت. گوردون با نظم آهنین، پرداخت منظم حقوق و تاکتیکهای محاصرهای که با بسیج نیروهای محلی چینگ تلفیق میشد، این ارتش را به اوج کارایی رساند. لشکرکشیهای او در پاکسازی شهرهای کانال بزرگ مانند تایسانگ، کونشان و سرانجام سوژو در دسامبر ۱۸۶۳، جناح شرقی تایپینگ را فروپاشاند و راه را برای محاصره نهایی نانجینگ هموار کرد. تصرف سوژو با خیانت افسران تایپینگ همراه بود که پس از تسلیم شرافتمندانه، بر خلاف انتظار آنان و علیرغم مخالفت گوردون، توسط لی هونگژانگ، فرمانده ارتش هوآی، همگی اعدام شدند، اقدامی که گوردون را به شدت خشمگین ساخت، اما در تضعیف روحیه دشمن نقشی حیاتی ایفا کرد.
در حالی که ارتش همیشه پیروز جناح شرقی را میزدود، زنگ گوفان و برادرش زنگ گوچوان محاصره راهبردی نانجینگ را با روشمندی به پیش میبردند. استراتژی آنان مبتنی بر قطع تمامی شریانهای حیاتی تیانجینگ، بازپسگیری شهرهای اقماری و جلوگیری از رسیدن آذوقه از مناطق تحت کنترل چن یوچنگ و لی شیوچنگ، دو فرمانده جوان و برجستهای بود که پس از فاجعه ۱۸۵۶ بار اصلی دفاع را به دوش میکشیدند. چن یوچنگ، ملقب به «ژنرال چهارچشم» به دلیل تیزهوشی، با عملیاتهای سریع خود بارها خطوط محاصره چینگ را تهدید کرد، اما در ۱۸۶۲ در آنهویی به دام افتاد و اعدام شد. لی شیوچنگ، وفادارترین فرمانده باقیمانده، تا آخرین نفس برای نجات پادشاهی کوشید. زنگ گوچوان در مه ۱۸۶۲ با حدود سی هزار تن از زبدهترین نیروهای ارتش شیانگ در مقابل دروازههای نانجینگ اردو زد و حلقه محاصره را ماه به ماه تنگتر کرد. درون شهر، منابع غذایی رو به اتمام بود. هونگ شیوشوان، که به گفته لی شیوچنگ در ۱۸۶۳ پیشنهاد ترک شهر و عقبنشینی به مناطق داخلیتر را رد کرده بود، به پیروانش وعده میداد که خداوند سپاهی از فرشتگان برای نجات خواهد فرستاد. او از خوردن غذای معمولی دست کشید و به گفته برخی روایتها برای الگوسازی از خوردن «علفهای شیرین» (نوعی سبزی وحشی) تغذیه میکرد. در اول ژوئن ۱۸۶۴، در حالی که محاصرهکنندگان تونلهای انفجاری خود را تا زیر دیوارهای عظیم شهر پیش برده بودند، هونگ شیوشوان در کاخ خود درگذشت. علت دقیق مرگ روشن نیست؛ برخی منابع از بیماری ناشی از سوءتغذیه و برخی از خودکشی با خوردن سم پس از آگاهی از ناامیدی وضعیت سخن میگویند. پسر پانزده سالهاش، هونگ تیانگوئیفو، به عنوان پادشاه آسمانی جدید اعلام شد، اما قدرت واقعی عملاً در دست لی شیوچنگ بود. در نوزدهم ژوئیه ۱۸۶۴، پس از ماهها حفاری و کارگذاری مقدار عظیمی باروت، مهندسان ارتش شیانگ تونل زیر دروازه تایپینگ را منفجر کردند. انفجار مهیب بخش عظیمی از دیوار بیرونی را فرو ریخت و نیروهای زنگ گوچوان از شکاف ایجادشده به درون شهر سرازیر شدند. آنچه پس از آن روی داد، یک کشتار بیرحم و روشمند بود. سربازان ارتش شیانگ، که از ماهها مقاومت سرسختانه به خشم آمده بودند و چشم به غنایم داشتند، هر جانداری را در کوچهها، خانهها و کاخها از دم تیغ گذراندند. خیابانها از اجساد انباشته شد و خون جویها را پر کرد. بسیاری از زنان برای گریز از اسارت و تجاوز، خود را از دیوارها پرتاب کردند یا خود و فرزندانشان را به آتش کشیدند. کاخ پادشاه آسمانی به آتش کشیده شد و دود غلیظ آن روزها آسمان را پوشاند. لی شیوچنگ، که پادشاه جوان را بر اسب نشانده و گریخته بود، در بیرون شهر دستگیر شد و پیش از اعدام، اعترافات مفصلی نوشت که از مهمترین منابع بازمانده از درون حکومت تایپینگ است. هونگ تیانگوئیفو نیز چند هفته بعد دستگیر و با وضع فجیعی اعدام شد. سربازان زنگ، جسد هونگ شیوشوان را از زیر خاک بیرون کشیدند، آن را به گواهی شاهدان مثله کردند، سوزاندند و خاکسترش را در لوله توپ ریختند و شلیک کردند تا اثری از او بر جای نماند.
مقیاس فاجعه انسانی در این جنگ داخلی فراتر از تصور است. تخمینهای دقیق جمعیتی برای آن دوره دشوار است، اما پژوهشگران مجموع تلفات مستقیم ناشی از نبردها، قتلعامها، قحطیهای مصنوعی ناشی از تخریب مزارع و قطع زنجیره تأمین غذا، و همهگیریهای گسترده وبا و طاعون را در بازه بیست تا سی میلیون تن ارزیابی میکنند. در استانهای جیانگسو، آنهویی و ججیانگ که صحنه اصلی درگیریها بودند، پهنههای وسیعی از زمینهای کشاورزی برای سالها بایر ماند و شبکههای آبیاری باستانی ویران شد. شهر نانجینگ که پیش از شورش جمعیتی نزدیک به یک میلیون تن داشت، پس از سقوط به ویرانهای با چند ده هزار آواره گرسنه بدل گشته بود. شهرهای بزرگی مانند سوژو و هانگژو بارها دستبهدست شدند و هر بار لایهای از غارت و کشتار را تجربه کردند. اقتصاد حوزه یانگتسه سفلی، که نبض بازرگانی و کشاورزی امپراتوری بود، برای دههها فلج شد. این جنگ همچنین باعث تضعیف همیشگی اقتدار مرکزی چینگ گردید و عملاً بخش عمدهای از قدرت نظامی و مالی را به دست ژنرالهای محلی و فرماندهان ارتشهای جدید مانند زنگ گوفان و لی هونگژانگ سپرد و زمینه را برای ظهور جنگسالاران منطقهای در دهههای بعد فراهم آورد. نفوذ خارجی نیز با مداخله مستقیم نظامی و گمرکی، یک گام دیگر به درون ساختار دولت چین نفوذ کرد.