
در روزگاری که بادهای پاییزی سال ۱۱۲۰ میلادی بر تنگهٔ کاله میوزید و برگهای درختان نورماندی را به رقص درمیآورد، هیچکس در دربار پادشاه انگلستان تصور نمیکرد که تنها یک شب، مسیر تاریخ جزیره را برای چندین دهه دگرگون خواهد کرد. هنری یکم، کوچکترین پسر ویلیام فاتح، پس از بیست سال سلطنت مقتدرانه، سرانجام توانسته بود دشمنان داخلی را سرکوب کند، مرزهای دوکنشین نورماندی را از گزند لویی ششم پادشاه فرانسه حفظ نماید، و دستگاه اداری پادشاهی را بر پایهٔ نظام خزانهداری شاهی چنان مستحکم سازد که نامش در تاریخ با لقب «شیر عدالت» همراه شود. در این سال، هنری یکم در اوج قدرت به سر میبرد؛ همسرش ادیتا (که پس از ازدواج نام ماتیلدا را بر خود نهاد) سالها پیش درگذشته بود و از او دو فرزند مشروع باقی مانده بود: ماتیلدا، دختری که در یازده سالگی به ازدواج هاینریش پنجم، امپراتور مقدس روم، درآمده و اکنون امپراتریس خوانده میشد، و ویلیام آدلین، پسری هفدهساله که آیندهٔ سلسلهٔ نورماندی بر شانههای او قرار داشت. هنری، که خود با کودتایی سریع در سال ۱۱۰۰ تاج و تخت را از چنگ برادر بزرگترش رابرت کرتوز بیرون کشیده بود، بهخوبی آگاه بود که مشروعیت دودمان تنها با انتقال آرام و بیدردسر قدرت تضمین میشود. بارونهای آنگلو-نورمان که املاک گستردهشان در دو سوی کانال مانش گسترده شده بود، همواره با نگرانی به خلأ قدرت مینگریستند، و ازاینرو هنری تصمیم گرفت ولیعهد جوان را طی مراسمی رسمی در کلیسای جامع وینچستر به عنوان پادشاه آینده معرفی کند و سوگند وفاداری اشراف را برای او بازستاند. در بهار ۱۱۲۰ ویلیام آدلین با لقب دوک نورماندی مفتخر شد و پدرش او را در یک سفر پیروزمندانه به نورماندی برد تا بارونهای قارهای نیز با جانشین آینده بیعت کنند. کار چنان خوب پیش رفت که تا اواخر نوامبر همان سال، هنری با خاطری آسوده در بندر بارفلور در ساحل نورماندی اردو زد تا آمادهٔ بازگشت به انگلستان شود.
غروب بیست و پنجم نوامبر سال ۱۱۲۰ در بارفلور هوایی صاف و معتدل داشت و خورشید در پس افق دریاچهای از نور نارنجی بر جای گذاشته بود. ناوگان شاهی مرکب از چندین کشتی بزرگ و کوچک آمادهٔ حرکت بودند، اما شوربختانه شادمانی جوانان درباری، تردیدی مرگبار را رقم زد. توماس فیتزاستفن، ناخدای یک کشتی بادبانی شکیل و تندرو موسوم به کشتی سفید، نزد ویلیام آدلین آمد و با افتخار یادآور شد که پدرش استفن فیتزایرارد ناخدای کشتی مورا بوده که ویلیام فاتح را در سال ۱۰۶۶ به انگلستان رسانده بود. توماس درخواست کرد که افتخار حمل ولیعهد و همراهانش را به عهده بگیرد و وعده داد که با ملوانان زبدهٔ خویش ظرف چند ساعت از کشتی هنری یکم پیشی گرفته و نخستین کسی باشد که در سواحل انگلستان پهلو میگیرد. ویلیام آدلین که با حلقهای از جوانان اشرافزاده شراب مینوشید، بیدرنگ پذیرفت و به نشانهٔ سرخوشی، سه بشکه شراب برای ملوانان سفارش داد. در این هنگام، پادشاه هنری با کشتی خود بندر را ترک کرده بود و از این تصمیم آگاه نشد.
حدود ساعت ده شب، کشتی سفید با حدود سیصد سرنشین شامل ۱۴۰ ملوان زبده، پنجاه پاروزن، و نزدیک به ۱۱۰ مسافر عالیرتبه و همراهانشان، لنگرگاه را ترک گفت. فهرست نامهای سرنشینان، دفتر مرگ دربار نورماندی را برای همیشه سیاه کرد: ویلیام آدلین، یگانه وارث مشروع تاجوتخت؛ ریچارد، پسر نامشروع دیگر هنری یکم که به تازگی لقب ارل چستر را دریافت کرده بود؛ ریچارد ارل چستر و همسرش لوسیا-ماهوت؛ جفری ریدل، صدراعظم قدرتمند هنری یکم؛ اوتوئل پسر هیو ارل چستر که مربی ولیعهد بود؛ رابرت مودویت؛ ویلیام پسر ریچارد ارل چستر؛ دو خواهرزادهٔ پادشاه به نامهای ماتیلدا و ریچارد از خاندان بلوآ؛ و دهها بانوی اشرافی، شهسوار، کشیش بلندپایه و خدمتکار که همگی سرمست از شراب و غرور، ناخدا را وادار میکردند تا هرچه سریعتر براند و به کشتی پادشاه برسد. ملوانان بادبان برافراشتند و کشتی با سینهای مغرور آبهای تاریک خلیج سن را شکافت. اما توماس فیتزاستفن آنقدر سرمست وعدههای خود بود که صخرهی مرگبار کوئیل بوف را که در هنگام جزر درست در دهانهٔ بندر رخ مینمایاند، فراموش کرد. در تاریکی محض و در حالی که پاروزنان بیوقفه میکوشیدند و شراب سرها را گرم کرده بود، ناگهان بدنهٔ بلوطی کشتی با خراشی گوشخراش و سپس ضربهای سهمگین به صخرهای تیز که درست زیر سطح آب کمین کرده بود برخورد کرد. تختههای عرشه در هم شکستند و آب یخزدهٔ نوامبر به درون محفظهها دوید. ویلیام آدلین را بهسرعت سوار بر قایق نجات کوچکی کردند و میتوانست جان سالم به در برد، اما فریادهای خواهر نامشروعش ماتیلدا کنتس پرش که در تاریکی از میان امواج کمک میخواست، دل او را لرزاند. ولیعهد فرمان داد تا قایق به سوی او بازگردد. افسوس که دهها تن از بازماندگان وحشتزده به قایق هجوم آوردند و آن را واژگون کردند و همگان، از جمله یگانه پسر قانونی پادشاه انگلستان، در کام آبهای سیاه و خروشان فرو رفتند. از میان تمامی مسافران، تنها یک تن جان به سلامت برد: یک قصاب اهل روآن به نام برتولد که با چنگ زدن به دکل شکسته تا سپیدهدم شناور ماند و نجات یافت تا شاهد زندهٔ فاجعه باشد.
هنری یکم بامداد روز بعد خود را به سواحل انگلستان رساند و تا سه روز هیچ کس جرئت نداشت خبر را به گوش او برساند. سرانجام تئوبالد دو بلوآ، برادرزادهٔ پادشاه، کودکی را وادار کرد تا در برابر تخت هنری زانو بزند و ماجرا را بازگوید. پادشاه کهنسال، به محض شنیدن نام کشتی سفید، نعرهای کشید، نقش زمین شد و روزها از هوش میرفت. درباریان نقل کردهاند که هنری یکم از آن پس هرگز حتی یک بار هم لبخند نزد. مرگ ویلیام آدلین فقط یک سوگ شخصی نبود؛ این فاجعه ستون فقرات مشروعیت سلسله را در هم شکست و انگلستان را بهسوی جنگی داخلی سوق داد که بعدها وقایعنگاران آن را «آنارشی» نامیدند. هنری که اکنون در آستانهٔ شصتسالگی هیچ وارث مذکر مشروعی نداشت، تنها امید خود را در ماتیلدا، ملکهٔ بیوهٔ امپراتوری مقدس روم دید که در ۱۱۲۵ پس از مرگ هاینریش پنجم به دربار پدر بازگشت.
در ژانویهٔ ۱۱۲۷ هنری یکم شورای سلطنتی را در قلعهٔ وینزر فراخواند. در این نشست سرنوشتساز که تمامی اسقفها، اَبَتها، ارلها و بارونهای ارشد حضور داشتند، پادشاه با لحنی آمرانه اعلام کرد که چون از نسل مشروع او پسری باقی نمانده، ماتیلدا را به عنوان وارث تاجوتخت انگلستان و دوکنشین نورماندی برمیگزیند. هنری، که خود نقض سوگند را از نزدیک در شورشهای برادرش دیده بود، تصمیم گرفت وفاداری اشراف را با سوگندی محکم قفل کند. در یکم ژانویه ۱۱۲۷، نخست دیوید یکم، پادشاه اسکاتلند و دایی ماتیلدا، به نشانهٔ حمایت پیش قدم شد و سوگند خورد. سپس استفان بلوآ، پسر خواهر هنری یعنی آدلا و کنت مورتن، که اتفاقاً خود داعیهٔ سلطنت داشت اما آن را پنهان میکرد، به همراه برادر کوچکترش هنری بلوآ که اسقف قدرتمند وینچستر بود، زانو زدند و با صدای رسا پذیرفتند که ماتیلدا را به عنوان ملکهٔ آتی به رسمیت بشناسند. پس از آن، رابرت گلاستر، پسر نامشروع هنری یکم و یکی از بانفوذترین بارونهای غرب انگلستان، سوگند خورد. پشت سر او صف بلندبالایی از اشراف نورمان و آنگلوساکسون قرار داشتند: برایان فیتزکنت، ویلیام دومالن، جفری د ماندویل، هیو بیگاد، رابرت د اوئیلی، و دهها تن دیگر که هر یک با گذاشتن دست بر انجیل، بهشکلی نمایشی وفاداری خویش را فریاد زدند. با این همه، در دل همین محفل، زمزمههای نارضایتی موج میزد. بسیاری از بارونها حکومت یک زن را بیسابقه و ناخوشایند میدانستند. برخی، از جمله خود استفان بلوآ، از قید سوگند دلخور بودند زیرا هنری ایشان را مجبور کرده بود که بدون هیچ گونه تضمینی دربارهٔ حفظ املاکشان، به ماتیلدا تعهد دهند. از همه بدتر، هنری یکم بدون مشورت با بزرگان، ماتیلدا را در ژوئن ۱۱۲۸ به ازدواج جفری پلانتاژنه، کنت آنژو درآورد، دشمن دیرینهٔ نورمانها که بارونهای مرزی نفرت عمیقی از خاندان او داشتند. این ازدواج دومین ضربهٔ کاری را به اعتبار ماتیلدا در نزد اشراف انگلستان وارد کرد و بذر نفاقی را کاشت که پس از مرگ هنری به بار نشست.
هنری یکم روزهای پایانی عمر خود را در نورماندی گذراند و پیوسته تلاش میکرد تا داماد و دخترش را بر دوکنشین مسلط سازد، اما شورشهای مکرر بارونهای مرزی و حملهٔ جفری به اراضی نورماندی، خود پادشاه را درمانده و خسته ساخته بود. در پاییز ۱۱۳۵ هنری در حال شکار در جنگل لیون-لا-فوره بود که به ناگاه دلدرد شدیدی عارضش شد. پزشکان دربار، به رهبری استاد گریمبالد، تشخیص دادند که خوردن بیش از اندازهٔ ماهی لامپری، کبد پادشاه را ملتهب کرده و حال او رو به وخامت است. هنری کهنسال که ضعف بر اندامش چنگ انداخته بود، در بستر مرگ در قلعهٔ لیون، اطرافیان معدودش را گرد آورد. در آخرین ساعات، اسقف اعظم روآن، هوگو دِ آمیان، بر بالینش حاضر شد و هنری با زمزمههای بریدهبریده دوباره از حاضران خواست تا سوگند خود به ماتیلدا را پاس دارند. سپس، طبق رسم نورمانها، به اعتراف گناهان نشست و از راهبی خواست تا به جای او توبه کند. شب یکم دسامبر ۱۱۳۵، نبض پادشاه آهستهتر و آهستهتر شد و در حالی که شمعهای اتاقش به لرزه درآمده بودند، هنری یکم، شیر عدالت، چشم از جهان فروبست. جسد او را به رسم شاهان در کلیسای جامع رِدینگ به خاک سپردند، اما ماجرا تازه آغاز شده بود.
خبر مرگ هنری یکم با سرعتی حیرتانگیز از راه پیکهای سواره از نورماندی به بولون در فلاندرز رسید، جاییکه استفان بلوآ، کنت بولون و مورتن، با همسرش ماتیلدا د بولون اقامت داشت. استفان که سالها با دقت انتظار چنین روزی را میکشید، درنگ را جایز ندانست. صبح روز سوم دسامبر ۱۱۳۵، پیش از آنکه ماتیلدای امپراتریس حتی از مرگ پدر مطلع شود، استفان با معدودی ملوان و شوالیه از بندر وینتسور سوار بر کشتی راهی سواحل کنت شد. باد زمستانی موافق بود و او در روز چهارم دسامبر در دوور پهلو گرفت. اما نگهبانان قلعهٔ دوور که به خاندان بلوآ وفادار نبودند، دروازه را بر او بستند. استفان بدون اتلاف وقت به سرعت به سوی لندن تاخت. شهردار و اعیان لندن که از خلأ قدرت بیمناک بودند و از نفوذ آنژوینها در شهر واهمه داشتند، در میدان گیلدهال گرد آمدند. استفان در برابرشان سوگند یاد کرد که از آزادیهای بازرگانی و حقوق کهن شهر دفاع خواهد کرد و لندنیها نیز او را به عنوان پادشاه برگزیدند. این حمایت مردمی و شهری نخستین برگ برندهٔ استفان بود.
گام بعدی اما دشوارتر به نظر میرسید: جلب حمایت کلیسای انگلستان. در این مسیر، هنری بلوآ، اسقف وینچستر و برادر کوچکتر استفان، نقشی حیاتی ایفا کرد. هنری بلوآ که مردی جاهطلب و سیاستمدار بود و ریاست دیرهای انگلستان را در اختیار داشت، نزد اسقف اعظم کانتربری، ویلیام د کوربیل، رفت و شهادت داد که پادشاه متوفی در بستر مرگ از سوگند پیشین نسبت به ماتیلدا پشیمان شده و استفان را نامزد جانشینی کرده است. همچنین روایت کرد که سوگند بارونها به ماتیلدا تحت فشار بوده و بنابر قوانین کلیسا باطل است. اسقف اعظم مردد بود، اما هنگامی که راجر، اسقف سالزبری و نگهبان خزانهٔ شاهی، نیز به این ادعا پیوست و کلیدهای خزانه را تسلیم استفان کرد، مقاومت شکست. در روز بیست و دوم دسامبر ۱۱۳۵، با نواختن ناقوسهای کلیسای وستمینستر، استفان بلوآ وارد شبستان کهن شد. اسقف اعظم ویلیام د کوربیل تاج زرین را بر سر او نهاد، مر مقدس را بر پیشانیاش مالید و حلقهٔ سلطنت را در انگشتش جای داد. حاضران که بسیاری از آنان همان بارونهایی بودند که هشت سال پیش در وینزر به ماتیلدا سوگند خورده بودند، اینک فریاد «زنده باد شاه استفان» سردادند. اندک غایبان معترض، از جمله رابرت گلاستر، حسابگرانه سکوت کردند.
ماتیلدا در آن هنگام در دژ آنژو، در کنار شوهرش جفری و دو پسر خردسالشان هنری و جفری، به سر میبرد. پیکی غبارآلود در نیمههای دسامبر نامهای از طرفداران انگلستان به او رساند که در آن نوشته شده بود: «پدرت درگذشت و استفان تاج را ربود.» ماتیلدا نخست خشمی سرد را در چهرهاش نمایان ساخت، سپس در خلوت اتاق خویش به گریه افتاد. اما دیری نپایید که امپراتریس سابق، با همان غرور و صلابت ذاتی، کمر به بازپسگیری میراث خویش بست. نخستین اقدام او فرستادن نامههای متعدد به بارونهای سوگندخورده، بهویژه رابرت گلاستر، و یادآوری وظیفهٔ دینی و حقوقی آنان بود. رابرت گلاستر، که در غرب انگلستان قلعههای مستحکم بریستول، گلاستر و دورست را در دست داشت، در پاسخ علناً اعلام کرد که سوگند شکستن استفان را به رسمیت نمیشناسد و خود را «سرباز ملکه ماتیلدا» مینامد. بدین ترتیب، هستهٔ نخست مقاومت در مناطق غربی جزیره شکل گرفت. از سوی دیگر، دیوید یکم پادشاه اسکاتلند نیز به حمایت از خواهرزادهاش، ارتش خود را از مرز نورثامبرلند گذراند و کارلایل و نیوکاسل را تصرف کرد. استفان در پاسخ با لشکری بزرگ به شمال شتافت و در فوریهٔ ۱۱۳۶ طی پیمان دورام، ارلنشین هانتینگدون را به هنری، پسر دیوید، واگذار کرد و بدینترتیب موقتاً جبههٔ شمالی را آرام نمود.
اما شعلههای جنگ داخلی از سال ۱۱۳۷ به بعد زبانه کشید. استفان که در نخستین گام در تابستان ۱۱۳۷ برای سرکوب متحدان ماتیلدا به نورماندی لشکر کشید، در منطقهٔ کوتَن تن به عقبنشینی داد. دلیل این شکست زودهنگام، نزاع میان مزدوران فلاندری و شهسواران نورمان در اردوی پادشاه بود که به درگیری مسلحانه انجامید و انضباط را درهم شکست. استفان که توانایی مالی پرداخت حقوق مزدوران را نداشت، مجبور به امضای آتشبسی شتابزده با جفری آنژو شد و با دست خالی به انگلستان بازگشت. در همین اثنا، در داخل انگلستان نیز آتش نافرمانی شعله میکشید. یکی از نخستین کانونهای بحران، قلعهٔ والینگفورد در آکسفوردشر بود که در تصرف برایان فیتزکنت، یار وفادار ماتیلدا، قرار داشت. استفان در سال ۱۱۳۹ ارتشی بزرگ گرد آورد و قلعه را در محاصره گرفت. برایان فیتزکنت با سربازان اندک و ذخیرهٔ غذایی ناچیز، چنان مقاومت جانانهای نشان داد که پس از هشت هفته حملات بیامان منجنیقها و نردبانها، پادشاه خسته و دلسرد، دست از محاصره کشید و به سوی وینچستر عقب نشست. این شکست در محاصرهٔ والینگفورد برای نخستین بار ضعف نظامی استفان را بر همگان آشکار ساخت.
در اوت ۱۱۳۸، پادشاه اسکاتلند بار دیگر پیمان شکنی کرد و ارتشی مرکب از اسکاتلندیهای هایلند، گالوویاییهای نیمهوحشی و نیزهداران نورثامبرلند را به یورکشر گسیل داشت. این لشکر عظیم به فرماندهی ویلیام فیتز دانکن، خواهرزادهٔ دیوید، روستاها را آتش میزد و دیرها را غارت میکرد. در پاسخ، اشراف نورثامبرلند و یورکشر که اکثراً از هواداران استفان بودند، پرچمهای مقدس کلیساهای بوری، یورک و بوسلی را بر دیرکی بلند بستند و بر گاریای نصب کردند. این سازه که بعدها به «استاندارد» شهرت یافت، در صبح بیست و دوم اوت ۱۱۳۸ بر تپهای مشرف به دشت کاوتِن مور در نزدیکی نورثالِرتون برافراشته شد. در سوی مقابل، اسکاتلندیها در دو صف بزرگ آرایش گرفتند: گالوویاییها با تبرهای عظیم و بدون زره در خط مقدم، و نیزهداران اسکاتلندی با کلاهخودهای آهنین در عقب. فرماندهان انگلیسی، ویلیام کومین و ویلیام د اوماله، به هوشمندی تمام، کمانداران خویش را در دو جناح آرایش دادند. به محض آغاز یورش وحشیانهٔ گالوویاییها که فریاد «الباناخ!» سر میدادند، بارانی از تیرهای کمانداران انگلیسی بر آنان فرود آمد. تبرها سپرهای چوبی را میشکافتند اما تیرها سینههای برهنه را میدریدند. پس از چندین حملهٔ پیدرپی، کشتگان گالوویا روی هم انباشته شدند و بقیه گریختند. در این نبرد که کمتر از سه ساعت به طول انجامید، نزدیک به دوازده هزار اسکاتلندی جان باختند، در حالی که تلفات انگلیسیها بسیار اندک بود. نبرد استاندارد بزرگترین پیروزی نظامی دوران استفان لقب گرفت، اما او را از بحرانهای جنوب غافل کرد.
درست در همان ماهها، بار دیگر آتش جنگ در منطقهٔ مرزی ولز زبانه کشید. یکی از مراکز مقاومت ماتیلدا در ولز، قلعهٔ لودلاو (که در برخی منابع فارسی «لیوری» نیز نگاشته شده) بود. این دژ مستحکم در اختیار جفری تالبوت، از یاران رابرت گلاستر، قرار داشت. در پاییز ۱۱۳۹ استفان تصمیم گرفت این لانهٔ زنبور را ریشهکن سازد. او با سپاهی مجهز به منجنیقهای بزرگ و برجهای متحرک، قلعه را محاصره کرد. اما استحکامات سنگی قلعه و روحیهٔ بالای مدافعان که برای هر وجب از دیوارها میجنگیدند، کار را دشوار ساخت. در یکی از یورشها، شخص استفان نزدیک بود به اسارت درآید، اما یک شوالیهٔ وفادار به نام رابرت د فریر خود را سپر بلای پادشاه کرد و کشته شد. بارانهای پاییزی مسیرهای تدارکاتی را به باتلاق تبدیل کرد و بیماری در اردوی شاهی شیوع یافت. سرانجام، پس از نزدیک به چهار هفته محاصرهٔ بیحاصل، استفان در برابر وساطت اسقف هرفورد تن به ترک مخاصمه داد و قلعهٔ لودلاو یک بار دیگر دستنخورده باقی ماند.
سال ۱۱۴۰ با لشکرکشیهای متقابل در مرکز انگلستان همراه بود. رابرت گلاستر با سپاهی از شوالیههای ولزی و بارونهای غرب، قلعهٔ ناتینگهام را تهدید کرد. استفان با شتاب از لندن نیروهای خود را به سوی میدلندز برد. در طول مسیر، دو ارتش در نزدیکی لینکلن چندین زد و خورد کوچک داشتند، اما هیچیک جرئت رویارویی تمامعیار را نیافت. در این میان، رویداد شگرفی در دربار رخ داد که توازن قوا را دگرگون کرد: استفان که به وفاداری برادرش هنری بلوآ ظنین شده بود و نفوذ خاندان بیگاد را خطری برای تاج خود میدید، ناگهان در ژوئن ۱۱۴۰ در جلسهٔ شورا در آکسفورد، راجر اسقف سالزبری و برادرزادههایش را به اتهام خیانت دستگیر کرد و دژهایشان را مصادره نمود. این اقدام خشم کلیسا را برانگیخت و هنری بلوآ، نمایندهٔ پاپ، رسماً استفان را به دادگاه احضار کرد. هرچند استفان با عذرخواهی ظاهری از این مخمصه گریخت، اما اعتماد روحانیت به او برای همیشه خدشهدار شد و اسقفان قدرتمند یکبهیک به اردوی ماتیلدا متمایل شدند.
زمستان ۱۱۴۰-۱۱۴۱ در انگلستان بسیار سرد و پربرف بود. جادهها بسته شدند و رودخانهها یخ بستند. در همین شرایط سخت، رانولف ارل چستر، که از استفان به دلیل واگذاری برخی املاک به دشمنانش کینه به دل داشت، به همراه برادر ناتنیاش ویلیام روآمارا، نقشهای زیرکانه کشید. آنان وانمود کردند که برای شرکت در ضیافت کریسمس به قلعهٔ لینکلن دعوت شدهاند، اما در روز ششم ژانویه ۱۱۴۱ به بهانهٔ بازپسگیری قلعه، نگهبانان را entwaffnet کرده و دژ را تصرف کردند. استفان که خیانت را برنمیتافت، بیدرنگ سپاهی بزرگ از شوالیههای فلاندری و بارونهای وفادار از جمله ویلیام ایپِر و آلن ریچموند گرد آورد و در دوم فوریهٔ ۱۱۴۱، در حالی که بوران میوزید و برف سنگینی میبارید، ارتش خود را در دشت باتلاقی پای قلعه آرایش داد. در جبههٔ مقابل، رابرت گلاستر که با اطلاع از محاصرهٔ لینکلن با شتاب از راه رسیده بود، نیروهای امدادی خود را به رانولف چستر رساند. ارتش ماتیلدا ترکیبی رنگارنگ داشت: سوارهنظام سنگیناسلحهٔ نورمان به فرماندهی رابرت، نیزهداران ولزی که با چابکی در میان برف میجهیدند، و کمانداران گوینت. رانولف شخصاً فرماندهی جناح راست را بر عهده داشت.
ساعت نه صبح روز دوم فوریه ۱۱۴۱، با دمیدن شیپورهای برنجی، نبرد لینکلن آغاز شد. استفان که به توصیهٔ مشاورانش نیروهای خود را در یک خط طولانی پیاده کرده بود، در مرکز ایستاد و تبرزین جنگی را در دست گرفت. اما هنوز جنگ شروع نشده بود که بارونهای خائن و ترسو یکیپسازدیگری از میدان گریختند: کنت نورفولک، ارل ساری، و بالاخره آلن ریچموند که جناح راست را رها کرد. در نتیجه، جناحین ارتش شاهی فروپاشید و سواران رابرت گلاستر مانند سیل از میان شکافها گذشتند. استفان که تنها با مشتی از وفاداران محاصره شده بود، با تبرزین خود چنان جنگید که تیغهٔ شمشیرش شکست و او سلاح یک نیزهدار ولزی را قاپید و همچنان میرزمید. سرانجام یک شوالیه به نام ویلیام دو کینز تکهسنگی بر کلاهخود پادشاه کوبید و او را نقش زمین کرد. استفان، پادشاه انگلستان، در میان نعرههای پیروزی سربازان ماتیلدا به اسارت درآمد و او را نخست به گلاستر و سپس به سیاهچال قلعهٔ بریستول فرستادند. در آنجا، پای او را به دیوار زنجیر کردند و طبق برخی روایات، شبهای نخست حتی بدون روشنایی و بستر نگاهش داشتند.
با اسارت استفان، ماتیلدا در مسیر پیروزی گام برمیداشت. او در بهار ۱۱۴۱ وارد وینچستر شد و هنری بلوآ که اینک تغییر جبهه داده بود، کلیدهای خزانهٔ شاهی و تاج سلطنتی را به او تسلیم کرد. در هشتم آوریل ۱۱۴۱، شورای کلیسایی در وینچستر به ریاست اسقف اعظم تئوبالد، ماتیلدا را «بانوی انگلستان و نورماندی» اعلام کرد. سپس ماتیلدا با جاهطلبی تصمیم گرفت رسماً در لندن تاجگذاری کند. صبح بیستم ژوئن ۱۱۴۱، ملکه سوار بر اسبی سفید، با ردای ارغوانی و اسکورت پرشکوه شوالیهها، از دروازهٔ لودگیت وارد لندن شد. نخست مردم شهر با کنجکاوی و شادمانی به استقبال آمدند، اما رفتار متکبرانهٔ ماتیلدا همه چیز را تباه کرد. وی که سالها در دربار آلمان با رسوم خشک امپراتوری خو گرفته بود، شهردار و اعیان شهر را با تحقیر خطاب کرد و هنگامی که آنان برای کاهش مالیاتهای سنگین دوران استفان تقاضا کردند، با لحنی تند پاسخ داد: «شما نه تنها از مالیات معاف نیستید، بلکه باید تاوان شورش خود را نیز بپردازید.» این سخن به گوش مردم رسید و کار به آنجا کشید که همسر استفان، ماتیلدا د بولون، از فرصت استفاده کرد و با سپاهی از فلاندریها در ساتارک اردو زد و ناقوسهای شهر را به صدا درآورد. در بیست و چهارم ژوئن، ناگهان خشم لندنیها فوران کرد: دستههای خشمگین با چوب و چماق و سنگ به سوی کاخ وستمینستر هجوم بردند. ماتیلدا و همراهانش چارهای جز فرار نداشتند. ملکه در حالی که هنوز شام نخورده بود، با عجله سوار بر اسب شد و تحت بارش سنگ و دشنام، از دروازهٔ غربی شهر گریخت و راه آکسفورد را در پیش گرفت. بدین ترتیب، تاجگذاری که میبایست نقطهٔ عطف سلطنتش باشد، به رسوایی فرار انجامید.
ماتیلدا که اکنون در قلعهٔ آکسفورد مستقر شده بود، میکوشید نیروهای خود را بازسازی کند، اما حلقهٔ محاصره تنگتر میشد. در سپتامبر ۱۱۴۱، نیروهای وفادار به استفان به فرماندهی ویلیام ایپر در وینچستر ماتیلدا را غافلگیر کردند و خود رابرت گلاستر به اسارت درآمد. ماتیلدا برای آزادی برادر ناتنیاش مجبور به مبادلهٔ اسرا شد و استفان را آزاد کرد. در دسامبر ۱۱۴۱، استفان بار دیگر تاجگذاری کرد و جنگ از سر گرفته شد. اما نقطهٔ اوج درام، زمستان ۱۱۴۲ بود. استفان مصمم شد کار ماتیلدا را یکسره کند. او با سپاهی بزرگ قلعهٔ آکسفورد را محاصره کرد و تمام مسیرهای تدارکاتی را بست. پاییز و زمستان آن سال چنان سرد بود که ترکههای درختان از شدت یخبندان میشکستند. ساکنان قلعه ناچار شدند اسبهای خود را بخورند و سپس پوست درختان را بجوند. در شب کریسمس ۱۱۴۲، مهتاب رنگپریده بر برفهای عمیق میتابید. ماتیلدا که میدانست اگر بماند تا بهار جان نخواهد برد، نقشهای جسورانه کشید. او ردای بلند سفیدی بر تن کرد که با برف یکرنگ شود، بههمراه سه شوالیه وفادار از دروازهٔ پشتی قلعه بیرون خزید. نگهبانان دشمن که در سرمای استخوانسوز در کنار آتش نیمهخواب بودند، سایههای متحرک بر بستر سفید برف را ندیدند. ماتیلدا و یارانش پا به دشت یخزده نهادند و خود را به رودخانهٔ تیمز رساندند. سطح رودخانه کاملاً یخ بسته بود اما لایهای از برف تازه روی آن را پوشانده بود. آنان با گامهای آرام از روی یخهای شکننده گذشتند و باد سوزناک ردپایشان را میپوشاند. پس از چندین ساعت راهپیمایی طاقتفرسا در تاریکی و سرمای مرگبار، ماتیلدا سپیدهدم به دیوارهای قلعهٔ والینگفورد رسید و دروازهبان برایان فیتزکنت او را در آغوش گرفت. فرار افسانهای ماتیلدا، روحیهٔ هوادارانش را دوباره زنده کرد، اما پایان جنگ همچنان دور بود.
سالهای ۱۱۴۳ تا ۱۱۴۷ را باید سیاهترین فصل «آنارشی» نامید. در این دوره، هیچ ارتشی توانایی تحمیل نظم سراسری نداشت و بارونهای محلی از خلأ قدرت برای ساختن قلعههای غیرمجاز و ایجاد حکومتهای شخصی سود جستند. جفری د ماندویل، ارل اسکس، که یک روز به استفان و روز دیگر به ماتیلدا خیانت میکرد، قلعهٔ سافرون والدن را به دژی تسخیرناپذیر تبدیل کرد و از آنجا به روستاهای کمبریجشر و اسکس یورش میبرد. ویلیام پورلِی در قلعهٔ رِدبورن انبار غلهٔ دهقانان را آتش زد. رابرت د بومون، ارل لستر، قلعهٔ بریستول را پناهگاه راهزنان ساخت. فهرست این دژهای غیرقانونی بیانتها بود: کسل رایزینگ، اسکلتون، میتفورد، شِرنبرن، بامبرگ، و صدها برج و باروی کوچک که شوالیههای یاغی در آن پناه گرفته بودند. در این سالها، روستاها یکبهیک در کام آتش میسوختند. وقایعنگار کلیسای پیتربورو، که خود شاهد عینی این مصیبتها بود، در ثبت وقایع خویش جملاتی نوشت که بر پیشانی تاریخ انگلستان حک شده است: «چنین بدبختیای هرگز بر این سرزمین نیامده بود. مردم میگفتند مسیح و فرشتگانش به خواب رفتند.» وی در ادامه شرح میدهد که چگونه راهزنان مسلح، کشاورزان را از گاوآهن جدا میکردند و در ازای باج شکنجه میدادند. در وینچستر بازارهای غله تهی شد و کودکان از گرسنگی در خیابانها جان میسپردند. در کاونتری، بیماری اسهال خونی چنان شیوع یافت که گورکنان از دفن اجساد بازماندند. در یورک، زمستان ۱۱۴۶ چنان سخت بود که گرگها از کوهستانهای پناین به درون شهر آمدند و اجساد یخزدهٔ بینوایان را میدریدند. در این اوضاع، نه پادشاه و نه ملکه توان یاری رساندن نداشتند؛ هر دو خسته، درمانده و درگیر دسیسههای درباری بودند.
در سال ۱۱۴۷، جنگ داخلی به نوعی بنبست فرساینده رسید. رابرت گلاستر در اکتبر همان سال در بریستول درگذشت و ماتیلدا را بیبزرگترین حامی نظامیاش گذاشت. ماتیلدا که روحیهاش شکسته بود، در ۱۱۴۸ انگلستان را به قصد نورماندی ترک کرد و دیگر هرگز به جزیره بازنگشت. با این حال، شعلهٔ مقاومت خاموش نشد، بلکه مشعل از مادر به پسر رسید. هنری فیتزمپرس، پسر ماتیلدا و جفری آنژو، که اکنون نوجوانی شانزدهساله بود، در ۱۱۴۹ برای نخستین بار با تعداد اندکی شوالیه در اسکاتلند پیاده شد و از دیوید یکم لقب شوالیه گرفت. او چند یورش چریکی به شمال انگلستان ترتیب داد که گرچه دستاورد نظامی چندانی نداشت، اما نامش را بر سر زبانها انداخت. استفان میکوشید تا پسرش یوستاس را به عنوان وارث تاجوتخت تثبیت کند، ولی کلیسا به رهبری تئوبالد اسقف اعظم کانتربری از تاجگذاری یوستاس سر باز زد. تئوبالد، که خسته از خونریزی بود، محرمانه پیغامهایی به نورماندی فرستاد و میانجیگری را آغاز کرد.
از سال ۱۱۴۸ تا ۱۱۵۳، مذاکرات صلح با رفتوآمدهای دیپلماتیک فرسایندهای ادامه یافت. اسقف اعظم تئوبالد بارها به دیدار استفان در لندن و دیدار مخفیانه با فرستادگان ماتیلدا در کانتربری پرداخت. ملکه ماتیلدا در آن سوی کانال، با هوشمندی تمام، پسرش هنری را به عنوان نمایندهٔ تامالاختیار معرفی کرد. در سال ۱۱۵۱، جفری آنژو درگذشت و هنری دوک آنژو و نورماندی شد و قدرتش دوچندان گشت. او در ۱۱۵۲ با الینور آکیتن، مطلقهٔ لویی هفتم پادشاه فرانسه، ازدواج کرد و یکشبه فرمانروای نیمهٔ غربی فرانسه شد. در ژانویهٔ ۱۱۵۳، هنری با ناوگانی متشکل از ۳۶ کشتی و حدود سه هزار پیاده و ۱۴۰ شوالیه در سواحل دورست پیاده شد. این بار اما شمشیر تنها ابزار او نبود، بلکه نامههای متعددی به اسقفها و بارونها نگاشت و وعده داد که به هرجومرج پایان دهد. مردم خسته از جنگ، با شاخههای زیتون به استقبالش آمدند. استفان سپاهی در مقابل او آراست، اما دو ارتش در برابر یکدیگر در والینگفورد صفآرایی کردند و هیچکس حاضر به آغاز نبرد نشد. بارونهای دو طرف شمشیرها را غلاف کردند و فریاد زدند: «بس است! دیگر خون نریزید!» این اعتراض جمعی اشراف در مرداد ۱۱۵۳، پادشاه و دوک را وادار به آتشبس و آغاز مذاکرات جدی ساخت.
سرانجام، پس از رفتوآمدهای بسیار و میانجیگری تئوبالد، در ششم نوامبر ۱۱۵۳، در سالن همایشهای کلیسای جامع وینچستر، دو طرف گرد آمدند تا زخم پانزده ساله را مرهم نهند. در آن روز سرد پاییزی، شمعدانهای بزرگ کلیسا با نور زرد شمعها فضایی روحانی پدید آورده بودند. استفان، با صورتی تکیده و موهایی سپید، در یک سو ایستاده بود و هنری فیتزمپرس، جوانی بیست ساله با چشمانی آتشین و موهای خرمایی، در سوی دیگر. اسقف اعظم تئوبالد، با ردای سفید و عصای شبانی، منشور صلح را بر منبر نهاد. بندهای پیمان وینچستر با صدای بلند قرائت شد: نخست، استفان رسماً هنری را به عنوان پسرخوانده و وارث قانونی تاجوتخت انگلستان به رسمیت شناخت. در مقابل، هنری نیز حق استفان برای سلطنت تا پایان عمر را محترم شمرد و سوگند خورد که هرگز علیه او شمشیر نکشد. دوم، کلیهٔ قلعههای غیرمجاز ساختهشده در دوران آشوب، باید تخریب شوند و تعداد آنها بیش از ۱۱۰۰ دژ برآورد میشد که میبایست طی دو سال آینده منهدم گردند. سوم، اموال غصبشده به مالکان اصلی بازگردانده میشد و دیوان شاهی برای رسیدگی به شکایات تشکیل میگردید. چهارم، پسر استفان، یوستاس، از ادعای سلطنت چشم میپوشید و در عوض املاک گستردهای در بولون و مورتن دریافت میکرد، گرچه او پیش از اجرای این بند درگذشت. پس از امضای منشور با مرکب سرخ، استفان و هنری در برابر محراب کلیسای وینچستر یکدیگر را در آغوش کشیدند و «بوسهٔ صلح» را نثار هم کردند. ناقوسهای کلیسا به صدا درآمدند و مردمی که بیرون کلیسا گرد آمده بودند، با چشمان اشکبار شادی کردند.
پیمان وینچستر، مرهمی بود بر پیکر زخمی انگلستان. استفان که به شدت بیمار و فرسوده شده بود، تنها یک سال پس از امضای پیمان، در بیست و پنجم اکتبر ۱۱۵۴ در دوور چشم از جهان فروبست. مرگ او کاملاً آرام و بیتنش رخ داد و تاجوتخت بدون هیچ خونریزیای به هنری دوم رسید. هنری دوم که بعدها به یکی از بزرگترین پادشاهان انگلستان بدل شد، نخستین اقدام خود را با جدیت وقف بازگرداندن نظم کرد. او بلافاصله پس از تاجگذاری در ۱۹ دسامبر ۱۱۵۴، فرمان تخریب کامل قلعههای غیرمجاز را صادر نمود. گزارشهای خزانهداری شاهی که در لولههای پایپ رول ثبت شده، نشان میدهد که تنها در دو سال نخست سلطنت هنری دوم، دستکم ۳۷۵ قلعه و برج و باروی غیرقانونی با خاک یکسان شد و خرج تخریب آنها از خزانه پرداخت گردید. درآمد خزانه که در آخرین سال آنارشی به کمتر از ۱۲ هزار پوند نقره سقوط کرده بود، ظرف پنج سال به بیش از ۲۳ هزار پوند افزایش یافت. بازارها رونق گرفتند، راهها امن شدند و کشاورزان بیواهمه به کشت و زرع بازگشتند. بدین سان، کابوس طولانیای که با شرابخواری شبی در بندر بارفلور و صخرهٔ کوئیل بوف آغاز شده بود، سرانجام در روشنای شمعهای کلیسای جامع وینچستر به پایان رسید و انگلستان از خاکستر آنارشی، برای ساختن امپراتوری پلانتاژنه برخاست.