جنگ کریمه
جنگ کریمه از آن جنگ‌هایی بود که در ظاهر از مسئله‌ای مذهبی و دیپلماتیک درباره حقوق مسیحیان در امپراتوری عثمانی آغاز شد، اما در واقع حاصل برخورد چند بحران قدیمی‌تر بود: فرسایش تدریجی اقتدار عثمانی، گسترش نفوذ روسیه در جنوب و جنوب‌شرق اروپا، رقابت بریتانیا و فرانسه برای حفظ موازنه قدرت، مسئله تنگه‌های بسفر و داردانل، اهمیت راه‌های دریایی مدیترانه و دریای سیاه، و پرسش بزرگ و مشهور دیپلماسی اروپایی قرن نوزدهم یعنی «مسئله شرق». تقریباً همه قدرت‌های اصلی اروپا می‌دانستند که امپراتوری عثمانی ضعیف‌تر از آن است که بتواند برای همیشه جایگاه خود را بدون کمک خارجی حفظ کند، اما هیچ‌کدام نیز حاضر نبودند اجازه دهند دیگری از ضعف عثمانی برای تغییر بنیادی توازن قدرت در اروپا استفاده کند. به همین دلیل جنگی که سرانجام در ۱۸۵۳ آغاز شد، فقط جنگ روسیه و عثمانی نبود و خیلی زود به جنگی میان روسیه و ائتلافی از عثمانی، بریتانیا، فرانسه و بعداً ساردنی-پیمونت تبدیل شد.
امپراتوری روسیه در میانه قرن نوزدهم یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های نظامی و سرزمینی جهان بود. نیکلای اول که از ۱۸۲۵ تا ۱۸۵۵ بر روسیه حکومت کرد، خود را نگهبان نظم محافظه‌کارانه اروپا می‌دانست و پس از انقلاب‌های ۱۸۴۸ نیز نسبت به هر جنبش انقلابی و هرگونه تضعیف نظم سلطنتی حساس بود. با وجود این، سیاست خارجی روسیه در قبال عثمانی صرفاً محصول محافظه‌کاری نبود. روسیه از دهه‌ها پیش به‌سوی دریای سیاه، قفقاز و بالکان گسترش یافته بود و موقعیت جغرافیایی‌اش باعث می‌شد کنترل یا دست‌کم نفوذ بر سواحل دریای سیاه، دهانه دانوب، بالکان و تنگه‌های بسفر و داردانل برای آن اهمیتی بنیادی داشته باشد. روسیه کشوری وسیع با بنادر شمالی و دریای بالتیک بود، اما بخش بزرگی از تجارت دریایی آن در جنوب به دریای سیاه متکی بود. از آنجا که کشتی‌های روسی برای رسیدن از دریای سیاه به مدیترانه باید از بسفر و سپس داردانل عبور می‌کردند، هر تغییر در وضعیت حقوقی یا سیاسی این تنگه‌ها می‌توانست مستقیماً بر قدرت اقتصادی و نظامی روسیه اثر بگذارد.
نیکلای اول عثمانی را در چارچوبی دوگانه می‌دید. از یک سو می‌دانست که ادامه حیات یک امپراتوری عثمانی نسبتاً ضعیف، در برخی شرایط برای منافع روسیه مفیدتر از جایگزینی فوری آن با قدرتی دیگر است؛ از سوی دیگر، معتقد بود روسیه باید از موقعیت برتر خود در برابر استانبول استفاده کند و نفوذش را در سرزمین‌های مسیحی عثمانی افزایش دهد. مسئله حمایت از مسیحیان ارتدوکس در عثمانی نیز برای روسیه هم جنبه مذهبی داشت و هم وسیله‌ای برای فشار دیپلماتیک. در همین دوره فرانسه نیز به مسئله اماکن مقدس در فلسطین علاقه‌مند شد. کلیساهای کاتولیک و ارتدوکس درباره حقوق و امتیازات مربوط به کلیسای مقبره مقدس در اورشلیم، کلیسای میلاد در بیت‌لحم و دیگر اماکن مقدس اختلاف داشتند. دولت عثمانی برای حل این اختلافات ناچار بود میان مطالبات رقبای خارجی تعادل ایجاد کند، زیرا پشت هر مطالبه مذهبی، قدرت یک دولت اروپایی قرار داشت.
با روی کار آمدن ناپلئون سوم در فرانسه در سال ۱۸۵۲، مسئله اماکن مقدس جنبه‌ای سیاسی‌تر یافت. امپراتور جدید فرانسه برای تثبیت موقعیت رژیم خود، هم به میراث ناپلئونی متکی بود و هم به نقش فرانسه به‌عنوان قدرتی فعال در اروپا نیاز داشت. حمایت از کاتولیک‌ها و احیای نفوذ سنتی فرانسه در عثمانی می‌توانست برای او سودمند باشد. در سوی دیگر، روسیه تصور می‌کرد فرانسه در حال چالش با ترتیبات محافظه‌کارانه‌ای است که از دهه ۱۸۱۰ بر اروپا حاکم شده بود. بدین ترتیب مناقشه‌ای که ظاهراً درباره کلید یک کلیسا و حق تقدم در عبادت بود، به مسابقه‌ای درباره اعتبار دو قدرت بزرگ تبدیل شد.
در سال ۱۸۵۲ دولت عثمانی تحت فشار فرانسه امتیازاتی به کاتولیک‌ها داد و روسیه به‌سرعت واکنش نشان داد. نیکلای اول در فوریه ۱۸۵۳، الکساندر منشیفکوف را به استانبول فرستاد تا خواسته‌های روسیه را مطرح کند. مسئله دیگر فقط اماکن مقدس نبود. روسیه می‌خواست حقوق خود نسبت به ارتدوکس‌های عثمانی به شکلی رسمی‌تر و گسترده‌تر تثبیت شود. عثمانی و متحدان بالقوه‌اش می‌دانستند که قبول چنین خواسته‌ای می‌تواند نفوذی بسیار وسیع برای روسیه در امور داخلی امپراتوری عثمانی ایجاد کند. دولت عثمانی که زیر فشار مالی و نظامی بود، نمی‌توانست به‌سادگی تسلیم شود. در مه ۱۸۵۳ مذاکرات شکست خورد و منشیفکوف استانبول را ترک کرد.
پس از آن، نیکلای اول از تهدید نظامی استفاده کرد. در ژوئیه ۱۸۵۳ ارتش روسیه وارد دو شاهزاده‌نشین دانوبی، مولداوی و والاچیا، شد. این دو سرزمین از نظر حقوقی زیر حاکمیت سلطان عثمانی بودند، اما خودگردانی بالایی داشتند. ورود روس‌ها به آنها در نگاه سنتی دیپلماسی اروپایی یک علامت جدی بود، زیرا روسیه با این حرکت مستقیماً به منطقه‌ای وارد شد که در گذشته نیز بارها میدان رقابت با عثمانی و اتریش بوده است. روسیه ادعا می‌کرد این اقدام برای تضمین حقوق مذهبی و فشار بر عثمانی انجام شده و اشغال آن موقت است، اما بریتانیا و فرانسه آن را فشاری مستقیم برای تغییر توازن قدرت در جنوب‌شرقی اروپا می‌دانستند.
بریتانیا در ابتدای بحران هنوز نمی‌خواست وارد جنگ شود. دولت بریتانیا به‌خوبی از هزینه جنگ آگاه بود و بخش بزرگی از افکار عمومی نیز ترجیح می‌داد کشور درگیر جنگی بزرگ در قاره اروپا نشود. با این حال، منافع بریتانیا در مدیترانه و مسیرهای منتهی به هند باعث می‌شد گسترش نفوذ روسیه به سمت تنگه‌ها، عثمانی یا مناطق جنوبی اروپا با حساسیت شدید دنبال شود. سقوط استانبول یا حتی تبدیل عثمانی به کشوری تحت نفوذ روسیه می‌توانست موقعیت بریتانیا در مدیترانه شرقی را به‌شدت تضعیف کند. بریتانیا همچنین بیم آن داشت که روسیه با دسترسی آزادتر به مدیترانه، ساختار قدرت دریایی موجود را تغییر دهد.
فرانسه نیز منافع متفاوت اما هم‌راستایی داشت. ناپلئون سوم می‌خواست فرانسه پس از شکست‌های سیاسی و تحقیرهای عصر پس از ناپلئون اول دوباره به مرکز سیاست اروپا بازگردد. نزدیکی به عثمانی، حمایت از کاتولیک‌ها و مقابله با روسیه همه می‌توانستند جایگاه رژیم او را تقویت کنند. نزدیکی مواضع بریتانیا و فرانسه در این بحران یکی از مهم‌ترین تحولات دیپلماتیک جنگ بود، زیرا دو قدرتی که تنها چند دهه پیش در جنگ‌های ناپلئونی در برابر یکدیگر جنگیده بودند، اکنون به متحدان نظامی تبدیل شدند.
در سپتامبر و اکتبر ۱۸۵۳ فشار دیپلماتیک ادامه داشت اما بحران در نهایت به مرحله جنگ رسید. عثمانی در اکتبر ۱۸۵۳ از روسیه خواست نیروهایش را از مولداوی و والاچیا خارج کند. روسیه نپذیرفت و در اکتبر ۱۸۵۳ دولت عثمانی جنگ را آغاز کرد. در آغاز جنگ، عثمانی‌ها در چند جبهه، از دانوب گرفته تا قفقاز، تلاش کردند از خود دفاع کنند. روسیه همزمان در شرق و غرب امپراتوری عثمانی با مشکلات متفاوتی روبه‌رو بود. در قفقاز، نیروهای عثمانی و روسی در شرایط جغرافیایی دشوار و با خطوط تدارکاتی بسیار طولانی می‌جنگیدند. در جبهه دانوب، رودخانه و قلعه‌ها نقش مهمی داشتند و دو طرف می‌کوشیدند از آن به‌عنوان محور دفاع یا حمله استفاده کنند.
در نخستین ماه‌های جنگ، نیروی دریایی عثمانی در دریای سیاه حضور قابل توجهی داشت و در ۳۰ نوامبر ۱۸۵۳ ناوگان روسی به فرماندهی پاول ناخیموف در بندر سینوپ به ناوگان عثمانی حمله کرد. نبرد سینوپ در نگاه نظامی یک پیروزی قاطع روسیه بود. روس‌ها با توپخانه دریایی برتر و استفاده از کشتی‌های مجهزتر، بخش بزرگی از ناوگان عثمانی را نابود کردند. این حمله در تاریخ جنگ به‌عنوان یکی از آخرین نمونه‌های عمده نبردهای ناوگان‌های عصر کشتی‌های بادبانی و پیش از سلطه کامل کشتی‌های زرهی شناخته می‌شود. اما اهمیت سیاسی سینوپ حتی از اهمیت نظامی آن بیشتر بود. در لندن و پاریس، نابودی ناوگان عثمانی به‌عنوان نشانه‌ای از این تلقی شد که روسیه دیگر صرفاً در حال اجرای عملیات محدود زمینی نیست و آماده است با استفاده از قدرت دریایی خود عملاً دریای سیاه را تحت سلطه قرار دهد.
در افکار عمومی بریتانیا و فرانسه، گزارش سینوپ خشم ایجاد کرد. روزنامه‌ها آن را حمله‌ای بی‌رحمانه علیه نیروی دریایی عثمانی معرفی کردند و فشار سیاسی بر دولت‌های دو کشور برای اقدام مستقیم افزایش یافت. در مارس ۱۸۵۴ بریتانیا و فرانسه به روسیه اعلان جنگ کردند. ورود این دو کشور ساختار جنگ را اساساً تغییر داد. روسیه دیگر با امپراتوری عثمانی تنها نبود، بلکه روبه‌روی دو قدرت نظامی و دریایی مهم اروپایی قرار گرفته بود که می‌توانستند نیرو و ناوگان خود را به دریای سیاه منتقل کنند.
از نظر حقوقی و سیاسی، ورود بریتانیا و فرانسه به جنگ در درجه اول برای دفاع از موجودیت عثمانی به مفهوم نابودی کامل روسیه نبود. هدف اساسی آنها جلوگیری از کسب برتری استراتژیک روسیه در دریای سیاه و عثمانی و حفظ موازنه اروپا بود. این تفاوت مهم است، زیرا جنگ کریمه برخلاف جنگ‌های نابودی قرن بیستم، جنگی برای محو یک امپراتوری از نقشه نبود. حتی روسیه و دشمنانش در بسیاری از مراحل به دنبال راهی برای پایان دادن به بحران از طریق یک توافق سیاسی بودند.
در سال ۱۸۵۴ روسیه پس از فشارهای سیاسی شدید اتریش و خطر گسترش جنگ، از دو شاهزاده‌نشین دانوبی عقب‌نشینی کرد و نیروهای اتریشی وارد آنها شدند. این اقدام یک شکست دیپلماتیک برای روسیه بود، زیرا اتریش، که از لحاظ مذهبی و سلطنتی به روسیه نزدیک بود، از تغییر توازن قدرت در دانوب و بالکان بیم داشت. اتریش در نهایت بدون ورود رسمی به جنگ، با فشار نظامی و دیپلماتیک، روسیه را در موقعیتی بسیار دشوار قرار داد.
متفقین پس از ورود به جنگ تصمیم گرفتند به یکی از نقاط حساس قدرت روسیه در دریای سیاه ضربه بزنند. انتخاب کریمه به‌عنوان میدان اصلی عملیات به دلیل وجود سواستوپول بود. سواستوپول بندر اصلی ناوگان روسیه در دریای سیاه و مرکز دریایی بسیار مهم امپراتوری بود. اگر این پایگاه از کار می‌افتاد، روسیه نه‌تنها در کریمه بلکه در کل دریای سیاه تحت فشار قرار می‌گرفت. جغرافیای کریمه نیز برای عملیات نظامی مهم بود. شبه‌جزیره از شمال به خشکی روسیه متصل بود و در جنوب و جنوب‌غربی دارای مناطق مرتفع و ساحلی بود. بخش جنوبی کریمه از نظر آب‌وهوا نسبتاً ملایم‌تر، اما ناهموارتر بود. سواستوپول در ساحل جنوب‌غربی قرار داشت و مسیرهای زمینی آن به بخش‌های مختلف شبه‌جزیره از طریق دره‌ها، ارتفاعات و راه‌های محدود می‌گذشت.
متفقین در سپتامبر ۱۸۵۴ در نزدیکی اوپاتوریا در ساحل غربی کریمه پیاده شدند. نیروها شامل ارتش بریتانیا، ارتش فرانسه و واحدهای عثمانی بودند. شمار دقیق نیروهای درگیر در مراحل مختلف متفاوت بود و افزایش تدریجی نیروهای اعزامی باعث می‌شد برآوردهای آغاز عملیات با اعداد روزهای بعد یکی نباشد. ارتش بریتانیا از نظر تجهیزات و انضباط تاکتیکی، نیرویی حرفه‌ای بود، اما پس از جنگ‌های طولانی در نقاط مختلف جهان، از مشکلات سازمانی و تدارکاتی رنج می‌برد. ارتش فرانسه نیز نیرویی بزرگ‌تر و در مقایسه با بریتانیا دارای ساختار نظامی گسترده‌تری بود. نیروهای عثمانی نقش پشتیبانی، دفاعی و عملیاتی مهمی داشتند، هرچند سطح آموزش، تسلیحات و سازمان آنها به یک اندازه نبود.
روسیه در کریمه نیروی بزرگی در اختیار داشت، اما مسئله اصلی فقط شمار سرباز نبود. خطوط ارتباطی و تدارکاتی روسیه طولانی بود و جاده‌های منطقه محدود و در بسیاری از فصل‌ها نامناسب بودند. انتقال مهمات و مواد غذایی به سواستوپول به‌طور کامل آسان نبود و روس‌ها مجبور بودند بخشی از نیازهای خود را از طریق مسیرهای زمینی طولانی و بخشی از امکانات محلی تأمین کنند. متفقین نیز مشکلات خود را داشتند. آنها از دریا به کریمه رسیده بودند و هرچند ناوگان دریایی می‌توانست بخشی از تدارکات را منتقل کند، اما پس از پیاده شدن در خاک دشمن، نگهداری یک ارتش بزرگ در شبه‌جزیره‌ای دور از سرزمین اصلی هزینه و پیچیدگی بسیار بالایی داشت.
در ۲۰ سپتامبر ۱۸۵۴ متفقین در رود آلما با ارتش روسیه روبه‌رو شدند. فرمانده روسی، شاهزاده الکساندر منشیفکوف، نیروهایش را در زمین مرتفع مستقر کرده بود. رود آلما و دره آن، همراه با ارتفاعات جنوبی رود، موقعیتی طبیعی برای دفاع فراهم می‌کرد. روس‌ها می‌خواستند با تکیه بر ارتفاع و توپخانه، حرکت متفقین را متوقف کنند. اما فرماندهی روسیه در ارزیابی توانایی مانور و هماهنگی نیروهای دشمن دچار مشکل شد.
در سوی متفقین، ارتش فرانسه زیر فرمان مارشال آربوست دو سن-آرنو و ارتش بریتانیا زیر فرمان لرد رگلان حرکت می‌کردند. رگلان که از افسران باسابقه جنگ‌های ناپلئونی بود، در برابر نیرویی روسی می‌جنگید که بسیاری از افسرانش نیز تجربه جنگ‌های طولانی را داشتند. نبرد آلما یکی از نخستین آزمون‌های جدی ارتش‌های غربی در برابر روسیه در جنگ کریمه بود. فرانسوی‌ها با عبور از رود و حمله به سمت جناح روس‌ها، فشار مهمی ایجاد کردند. بریتانیا نیز در مرکز به ارتفاعات حمله کرد. مقاومت روس‌ها قابل توجه بود، اما سرانجام مجبور شدند میدان را ترک کنند. در جریان نبرد، استفاده فرانسوی‌ها از سلاح‌های تفنگ‌دار جدیدتر و نقش توپخانه در کنار تاکتیک پیاده‌نظام اهمیت زیادی داشت.
پیروزی در آلما راه سواستوپول را برای متفقین باز کرد، اما در اینجا یکی از تصمیم‌های بحث‌برانگیز جنگ رخ داد. پس از نبرد، بخشی از فرماندهان بریتانیا و فرانسه بر این باور بودند که ممکن است سواستوپول هنوز در وضعیت دفاعی ضعیفی باشد و حمله سریع بتواند شهر را پیش از تکمیل استحکامات به سقوط بکشاند. با این حال متفقین به جای حرکت مستقیم و فوری به سوی بخش شمالی شهر، در نهایت به سمت جنوب و شرق شبه‌جزیره حرکت کردند تا به مواضعی برسند که امکان دسترسی به بنادر و خطوط تدارکات مناسب‌تری فراهم شود.
این تصمیم به روس‌ها فرصت داد. سواستوپول در آغاز جنگ شهری با استحکامات بسیار کامل در همه جهات نبود. روس‌ها پس از آلما با سرعت زیادی شروع به تقویت خطوط دفاعی کردند. یکی از مهم‌ترین عناصر دفاع، شبکه‌ای از خاکریزها، سنگرها و مواضع توپخانه‌ای بود که مهندسان نظامی روس به‌سرعت آن را توسعه دادند. شخصیت برجسته این دوره، مهندس نظامی ادوارد توتلِبن بود. او در سازمان‌دهی دفاع زمینی سواستوپول نقشی تعیین‌کننده داشت و از روش‌هایی استفاده کرد که به جای تکیه صرف بر دژهای سنگی سنتی، بر سنگرهای میدانی، استحکامات خاکی و خطوط ارتباطی متمرکز بود.
متفقین پس از دور زدن مواضع اصلی، به سمت بالاکلاوا حرکت کردند. بالاکلاوا برای بریتانیا اهمیت حیاتی داشت، زیرا بندر آن می‌توانست مرکز اصلی انتقال نیرو، غذا، مهمات و تجهیزات باشد. فرانسه نیز در منطقه کامیش، در کنار بندر بالاکلاوا، پایگاه تدارکاتی مهمی ایجاد کرد. بدین ترتیب سواستوپول در سمت شمالی و غربی در برابر فشار نظامی قرار داشت، در حالی که پایگاه‌های متفقین در جنوب قرار گرفته بودند. این آرایش باعث شد محاصره به یک عملیات طولانی تبدیل شود، زیرا ارتش‌های محاصره‌کننده باید از شبکه‌ای از جاده‌ها و مسیرهای کوهستانی و دشوار برای انتقال تجهیزات استفاده می‌کردند.
سواستوپول از دو بخش عمده شمالی و جنوبی تشکیل می‌شد و بندر طبیعی آن دارای اهمیت دریایی فراوان بود. روس‌ها برای جلوگیری از ورود ناوگان دشمن، بخشی از کشتی‌های خود را در ورودی بندر غرق کردند. این اقدام از لحاظ تاکتیکی عجیب به نظر می‌رسید، اما هدف آن ایجاد مانع فیزیکی در برابر ناوگان متفقین بود. سپس توپ‌های کشتی‌ها نیز برای دفاع زمینی به خطوط ساحلی منتقل شدند. این موضوع نشان می‌دهد که محاصره سواستوپول تنها نبردی میان واحدهای صحرایی نبود و توان مهندسی و دریایی نیز در آن نقش داشت.
ارتش بریتانیا در این دوره متشکل از لشکرها و تیپ‌های مختلف پیاده و سواره بود. در کنار واحدهای منظم بریتانیایی، نیروهای دریایی نیز در دفاع از بالاکلاوا نقش داشتند. ارتش فرانسه از نظر تعداد بزرگ‌تر بود و فرماندهی آن در نهایت به ژنرال‌های مختلف سپرده شد. عثمانی‌ها نیز نیروهایی را در جبهه داشتند که تعداد آنها در زمان‌های گوناگون تغییر کرد. روس‌ها در کریمه از ارتش میدانی و نیروهای پادگان سواستوپول استفاده می‌کردند و برای حفظ شهر مجبور بودند نیروهایی را هم در شمال، هم در شرق و هم در مسیرهای دسترسی به شهر نگه دارند.
تا اوایل اکتبر ۱۸۵۴ خطوط متفقین در حال شکل‌گیری بود. بریتانیا در اطراف بالاکلاوا مستقر بود و بخش مهمی از خطوط محاصره در جنوب و شرق سواستوپول را در اختیار داشت. فرانسوی‌ها بخش دیگری از خطوط محاصره را نگه می‌داشتند. روس‌ها از شهر، تپه‌ها و مسیرهای شرقی دفاع می‌کردند. بین این مواضع، زمین‌های مرتفع و دره‌های باز قرار داشت که در صورت حمله می‌توانست به میدان وسیعی برای سواره‌نظام تبدیل شود.
در چنین شرایطی روس‌ها تصمیم گرفتند برای جدا کردن بالاکلاوا از خطوط محاصره متفقین حمله کنند. بالاکلاوا فقط یک بندر نبود؛ مرکز تدارکات بریتانیا بود و اگر از دست می‌رفت، بخش مهمی از توان عملیاتی ارتش بریتانیا به خطر می‌افتاد. فرمانده روسی این عملیات پاول لیپراندي بود. او تلاش کرد با حمله به استحکامات پیشرفته بریتانیا و عثمانی در ارتفاعات و دشت مقابل بالاکلاوا، دفاع متفقین را از هم بگسلد و سپس به بندر نزدیک شود. این طرح به نبردی انجامید که بعدها در حافظه عمومی بیش از هر چیز به دلیل یورش تیپ سبک سواره‌نظام بریتانیا شهرت یافت.
نبرد بالاکلاوا
صبح ۲۵ اکتبر ۱۸۵۴ در اطراف بالاکلاوا شرایطی شکل گرفته بود که برای یک عملیات بزرگ مناسب بود، اما برای فرماندهان متفقین چند مشکل همزمان ایجاد می‌کرد. بالاکلاوا در یک دره ساحلی قرار داشت که از شمال به ارتفاعات کازاوی و از سمت دیگر به مناطق مرتفع و مسیرهای منتهی به سواستوپول محدود می‌شد. دو دره اصلی که بعدها در توصیف نبرد نقش اساسی یافتند، دره شمالی و دره جنوبی بودند. این دو ناحیه با ارتفاعات کازاوی از یکدیگر جدا می‌شدند. جاده‌ای که از سمت بالاکلاوا به سوی سواستوپول می‌رفت از منطقه‌ای عبور می‌کرد که کنترل آن برای تدارکات و جابه‌جایی نیرو اهمیت داشت.
بریتانیا برای دفاع از بالاکلاوا در خطوطی نسبتاً گسترده مستقر شده بود. مواضع پیشرفته در ارتفاعات، بخش مهمی از کمربند دفاعی را تشکیل می‌دادند. عثمانی‌ها در چند سنگر روی ارتفاعات کازاوی مستقر بودند. این سنگرها در ابتدا برای دفاع از راه‌های نزدیک به بالاکلاوا ساخته شده بودند و تصور نمی‌شد که تمام آنها بتوانند در برابر حمله‌ای بزرگ مدت زیادی دوام بیاورند. همین ضعف موجب شد روس‌ها در آغاز حمله بر آنها تمرکز کنند.
لیپراندي برای حمله چند ستون روسی را سازمان داد. اعداد نیرو در گزارش‌ها متفاوت است، اما نیروهای روسی حاضر در عملیات چندین هزار سرباز پیاده و سواره و تعداد قابل توجهی توپخانه داشتند. هدف اصلی آنها انهدام یا عقب‌راندن نیروهای عثمانی از ارتفاعات و سپس تهدید بالاکلاوا بود. روس‌ها از بخش شرقی و شمال‌شرقی به میدان نبرد نزدیک شدند. با آغاز درگیری، توپخانه روسی علیه سنگرها آتش گشود و پیاده‌نظام روسی به سوی خطوط عثمانی حرکت کرد.
نیروهای عثمانی در برخی مواضع مقاومت کردند، اما با افزایش فشار، شمار قابل توجهی از آنها عقب نشستند. چند سنگر تصرف شد و توپ‌های مستقر در آنها به دست روس‌ها افتاد. سقوط این مواضع برای بریتانیا یک هشدار جدی بود، زیرا نشان می‌داد که جناح پیشرفته دفاعی در معرض شکستن قرار گرفته است. با این حال، حمله روسیه هنوز به هدف اصلی خود، یعنی سقوط بالاکلاوا، نرسیده بود.
در این لحظه کالین کمپبل، فرمانده تیپ هایلند، به دفاع از مسیر بالاکلاوا پرداخت. او فرمانده‌ای باتجربه بود و نیروهای اسکاتلندی تحت فرمان او از اعتبار رزمی بالایی برخوردار بودند. مشهورترین صحنه این بخش از نبرد هنگ ۹۳ هایلندر بود. کمپبل نیروهای خود را به‌جای تشکیل مربع کلاسیک ضدسواره‌نظام، در یک خط نسبتاً کم‌عمق قرار داد. دلیل این تصمیم این بود که او فضای بسیار محدودی در اختیار داشت و نیاز داشت آتش پیاده‌نظام را متمرکز کند.
سواره‌نظام روسیه از سوی دیگر در حال نزدیک شدن بود. در تاکتیک‌های متداول آن عصر، سربازان پیاده در برابر هجوم سواره‌نظام اغلب به مربع منظم تبدیل می‌شدند، زیرا مربع از چهار طرف توان دفاع در برابر سواران را فراهم می‌کرد. اما کمپبل به جای آن خط پیاده‌نظام را حفظ کرد و سربازان را در دو یا چند ردیف مستقر نمود. وقتی سواره‌نظام روسیه نزدیک شد، آتش منظم پیاده‌نظام بریتانیایی وارد عمل شد و مهاجمان پیش از رسیدن کامل به خط متوقف شدند.
روایت‌های بعدی این صحنه را در قالبی قهرمانانه بسیار برجسته کردند، اما ارزش تاکتیکی آن در چیز دیگری بود: پیاده‌نظام منظم و منسجم، حتی بدون تبدیل شدن به مربع کامل، در صورتی که فرماندهی و انضباط آتش حفظ شود، می‌توانست یک حمله سواره‌نظام را دفع کند. روس‌ها پس از روبه‌رو شدن با آتش بریتانیا عقب نشستند و تهدید مستقیم آنها علیه این بخش از دفاع برطرف شد.
در بخش دیگری از میدان، بریتانیا تیپ سواره‌نظام سنگین را به فرماندهی جیمز یورک اسکارتلت درگیر کرد. این تیپ شامل واحدهایی از سواره‌نظام سنگین بود که برای حملات تهاجمی و درگیری نزدیک مناسب بودند. سواره‌نظام روسی در حال مانور بود و احتمال می‌رفت به سوی خطوط بریتانیا فشار وارد کند. اسکارتلت تصمیم گرفت حمله متقابل انجام دهد. برخورد سواره‌نظام بریتانیا با روس‌ها شدید بود. برخلاف تصویر رایج جنگ‌های قرن نوزدهم که در آن سواره‌نظام تنها با شمشیر به خطوط پیاده می‌تاخت، اینجا دو نیروی سواره با یکدیگر درگیر شدند و کیفیت اسب‌ها، انضباط واحدها و موقعیت زمین اهمیت زیادی داشت.
تیپ سنگین بریتانیا توانست روس‌ها را وادار به عقب‌نشینی کند. این موفقیت نشان داد که ارتش بریتانیا هنوز می‌توانست با استفاده از سواره‌نظام حرفه‌ای خود برتری محلی به دست آورد. اما در همان زمان، مسئله دیگری در فرماندهی عالی بریتانیا در حال شکل گرفتن بود که سرنوشت یکی از مشهورترین واحدهای جنگ را تعیین کرد.
لرد رَگلان، فرمانده کل ارتش بریتانیا در کریمه، در ارتفاعی قرار داشت که می‌توانست بخش قابل توجهی از میدان را مشاهده کند. او نگران بود که روس‌ها توپخانه‌های متفقین را که در ارتفاعات کازاوی به دست آورده بودند، تصرف کرده و با استفاده از آنها علیه ارتش بریتانیا اقدام کنند. او دستور بازپس‌گیری توپ‌ها را لازم می‌دانست. مسئله این بود که دستور اولیه با آن وضوحی که در میدان نبرد لازم بود نوشته نشده بود.
لرد لوکان فرمانده لشکر سواره‌نظام بود و لرد کاردیگان فرمانده تیپ سبک. میان این دو رابطه شخصی بسیار بدی وجود داشت و همین دشمنی پیشاپیش همکاری آنها را دشوار کرده بود. رابطی که نقش مهمی در انتقال دستور داشت، کاپیتان لویی نولان بود. پیام رگلان برای حمله به توپخانه روسیه به دست فرماندهی سواره‌نظام رسید، اما شرایط جغرافیایی باعث شد مشخص نباشد دقیقاً منظور کدام توپخانه و کدام مسیر حمله است.
وقتی کاردیگان از لوکان دستور پیشروی دریافت کرد، تصور کرد باید به دره‌ای حمله کند که در انتهای آن توپخانه روسی به‌وضوح قابل مشاهده بود. آن دره، در امتداد میان دو ارتفاع، تحت آتش توپخانه روسی قرار داشت و عملاً هدفی بسیار خطرناک محسوب می‌شد. این همان لحظه‌ای بود که یک سوءتفاهم فرماندهی به تصمیمی بدل شد که بعدها به یکی از مشهورترین اشتباهات تاکتیکی تاریخ جنگ تبدیل شد.
تیپ سبک شامل چند هنگ سواره‌نظام بود. هنگ‌های هوسار و دراگون سبک در این تیپ حضور داشتند و ساختار آنها برای تحرک و ضربه سریع طراحی شده بود. نیروهای حاضر در یورش دقیقاً در همه گزارش‌ها با یک عدد واحد بیان نمی‌شوند، اما معمولاً شمار سواره‌نظامی که وارد یورش شدند در حدود چندصد نفر و کمتر از هفتصد نفر در نظر گرفته می‌شود. تیپ سبک پیش رفت در حالی که در برابر خود توپخانه روسی را می‌دید و از دو طرف نیز تهدید توپخانه و نیروهای سواره وجود داشت.
با آغاز حرکت، اسب‌ها در دره پایین رفتند. توپ‌های روسیه از روبه‌رو شروع به شلیک کردند. گلوله‌ها در امتداد ستون‌های سواره‌نظام فرود می‌آمدند. هنگ‌ها تلاش کردند آرایش خود را حفظ کنند، اما طبیعت زمین باعث شد صفوف به تدریج فشرده و نامنظم شوند. در این مرحله، مفهوم «یورش» در واقع به معنای ورود به منطقه‌ای بود که سه محور آتش روسی آن را پوشش می‌داد.
با وجود این، سواره‌نظام بریتانیا ادامه داد. هنگ‌های مختلف تیپ سبک تحت آتش سنگین حرکت کردند و به خطوط توپخانه روسیه رسیدند. در برخورد نزدیک، بخشی از خدمه توپخانه کشته یا فراری شدند و اسب‌ها و توپ‌ها مورد حمله قرار گرفتند. برخی واحدهای سوار بریتانیا حتی از باتری‌ها عبور کردند و به نیروهای پشت آنها ضربه زدند. اما مشکل اصلی آنجا بود که پس از عبور از خط توپخانه، تیپ سبک دیگر در شرایطی نبود که بتواند منطقه را در اختیار نگه دارد. نیروهای روسی در جناحین و پشت آن قرار داشتند و بدون پشتیبانی مؤثر، ادامه نبرد به معنای نابودی کامل بود.
کاردیگان و دیگر افسران تلاش کردند افراد باقی‌مانده را برگردانند. بازگشت از همان دره‌ای که چند دقیقه قبل محل پیشروی بود، در حالی رخ داد که توپخانه و سلاح‌های سبک روسی از جهات مختلف شلیک می‌کردند. بخش زیادی از اسب‌ها از دست رفته بود و واحدها دیگر انسجام اولیه را نداشتند. از نظر نظامی، نتیجه یک فاجعه عملیاتی بود. با این حال، این فاجعه به معنای نابودی کامل تیپ نبود. بخشی از نیروها بازگشتند و برخی هنگ‌ها هنوز ساختار سازمانی خود را حفظ کردند، اما قدرت رزمی آنها به‌شدت کاهش یافته بود.
ارقام تلفات میان گزارش‌ها متفاوت‌اند، زیرا تعریف «کشته در میدان»، «مجروح»، «مفقود» و «اسیر» در گزارش‌های آن دوره همیشه یکسان نیست. با این حال، مسلم است که بیش از نیمی از مردانی که وارد یورش شدند کشته، زخمی یا اسیر شدند یا اسب‌های خود را از دست دادند و قادر به ادامه عملیات نبودند. تعداد اسب‌های تلف‌شده نیز بسیار بالا بود. از نظر نظامی، مهم‌تر از عدد دقیق این بود که یک تیپ سواره‌نظام باتجربه در چند دقیقه بخش بزرگی از توان عملیاتی خود را از دست داد.
افسانه‌سازی‌های بعدی درباره یورش تیپ سبک آن را به نمادی از شجاعت تبدیل کردند، اما واقعیت نظامی پیچیده‌تر بود. سربازان واقعاً تحت آتش سنگین پیش رفتند و در شرایطی استثنایی شجاعت و انضباط نشان دادند، اما این عملیات از نظر فرماندهی و طراحی یک اشتباه بود. شجاعت سربازان نمی‌تواند اشتباه ساختاری در انتقال دستور را به موفقیت تبدیل کند. همچنین روایت مشهور «آنها رفتند چون دستور چنین بود» نباید نقش اختلاف میان رگلان، لوکان، کاردیگان و نولان و ابهام در هدف واقعی حمله را حذف کند.
در پایان نبرد، روس‌ها موفق شدند بخش مهمی از خطوط پیشرفته را تصرف کنند و چند موضع را در اختیار بگیرند، اما نتوانستند بالاکلاوا را تصرف کنند. بندر اصلی بریتانیا باقی ماند و خطوط تدارکاتی اصلی نیز حفظ شد. به همین دلیل نبرد از نظر راهبردی برای روسیه پیروزی قاطع نبود. روس‌ها در میدان برخی موفقیت‌های تاکتیکی به دست آوردند، اما هدف اصلی یعنی شکستن ارتباط بالاکلاوا و ارتش محاصره‌کننده یا سقوط بندر به دست نیامد. بریتانیا نیز در موقعیتی نبود که این نبرد را پیروزی بزرگی برای خود بداند، زیرا حمله روس‌ها باعث شد بخشی از خطوط دفاعی پیشرفته نابود شود و تیپ سبک آسیب سنگینی ببیند.
پس از بالاکلاوا، ارتش روسیه هنوز امید داشت با ضربه‌ای بزرگ‌تر محاصره سواستوپول را بشکند. این بار هدف اصلی وارد کردن حمله به بخش‌هایی از خطوط بریتانیا و جلوگیری از تثبیت کامل محاصره بود. متفقین نیز در تلاش بودند خطوط خود را تقویت کنند. مشکل هر دو طرف تدارکات بود. ارتش‌هایی که ماه‌ها در شبه‌جزیره دور از مراکز اصلی خود فعالیت می‌کردند، با کاهش اسب‌ها، فرسودگی لباس‌ها، کمبود غذا، بیماری و دشواری حمل تجهیزات مواجه بودند.
زمستان کریمه نزدیک می‌شد و بسیاری از فرماندهان اهمیت آن را به‌درستی درک نکرده بودند. ارتش‌های قرن نوزدهم هنوز تجهیزات پزشکی، حمل‌ونقل موتوری یا زنجیره تدارکات مدرن نداشتند. یک جاده گل‌آلود می‌توانست مسیر تدارکات را برای ساعت‌ها یا روزها مختل کند، حیوانات بارکش ممکن بود از خستگی یا بیماری تلف شوند و یک باران شدید قادر بود فاصله چند کیلومتری را به مانعی جدی تبدیل کند. این مسائل اندکی بعد در زمستان ۱۸۵۴ و ۱۸۵۵ به یک بحران تمام‌عیار تبدیل شد.
در همین شرایط روس‌ها برای ۵ نوامبر ۱۸۵۴ عملیات دیگری را طرح‌ریزی کردند. هدف این حمله شکستن خطوط محاصره در منطقه اینکرمان بود. تصور روس‌ها این بود که با حمله از جهت شمال و شرق و فشار از مواضع سواستوپول می‌توانند بریتانیا را از ارتفاعات مهم بیرون برانند و حلقه محاصره را پاره کنند. این عملیات نیازمند هماهنگی دقیق میان چند ستون بود، اما همان مشکلی که بارها در جنگ دیده می‌شد، یعنی ارتباطات ضعیف و دشواری فرماندهی در زمین پیچیده، در اینجا هم نقش تعیین‌کننده داشت.
نبرد اینکرمان
منطقه اینکرمان در شرق و شمال‌شرقی سواستوپول قرار داشت و میدان نبرد آن از نظر طبیعی برای عملیات گسترده بسیار نامناسب بود. دره‌ها، تپه‌ها، بریدگی‌های زمین، پرتگاه‌های کوچک و ارتفاعات متعدد باعث می‌شد فرماندهی از یک نقطه به نقطه دیگر به دشواری انجام شود. در بخش‌هایی از میدان، سربازان واحدهای مختلف تنها چند ده متر با یکدیگر فاصله داشتند، اما به دلیل مه و پیچیدگی زمین نمی‌دانستند طرف مقابل کجاست. چنین شرایطی برای ارتش‌هایی که فرماندهی آنها به پرچم، طبل، پیک و دیده‌بانی متکی بود بسیار دشوار بود.
شب ۴ نوامبر و ساعات پیش از طلوع آفتاب ۵ نوامبر، نیروهای روسی به سمت مواضع بریتانیا حرکت کردند. طرح کلی روسیه بر حرکت چند ستون استوار بود. بخشی از نیروها از سمت رود چرنایا و اطراف سواستوپول به حرکت درآمدند و بخش دیگری به سوی ارتفاعات و مواضع بریتانیا نزدیک شدند. روس‌ها می‌خواستند فشار از چند جهت وارد شود تا ارتش بریتانیا فرصت تمرکز نداشته باشد.
نیروهای روسیه در مجموع ده‌ها هزار نفر را در این عملیات در اختیار داشتند، اما تمام آنها به‌طور همزمان و در یک نقطه وارد نبرد نشدند. شمار نیروهای حاضر در میدان به دلیل تفاوت زمان ورود ستون‌ها و استفاده از نیروهای پادگان سواستوپول یا نیروهای ارتش صحرایی در گزارش‌های مختلف متفاوت است. در سوی بریتانیا نیز چندین تیپ از لشکرهای مختلف در اطراف خطوط محاصره قرار داشتند، اما بخشی از آنها در ابتدا در حالت استراحت بودند یا در مواضع دیگری مستقر بودند و ناگهان مجبور به حرکت به سوی میدان نبرد شدند.
حمله در شرایط مه و نور ضعیف آغاز شد. روس‌ها توانستند در برخی نقاط به مواضع بریتانیا نزدیک شوند پیش از آنکه مدافعان بتوانند آرایش کامل بگیرند. نخستین درگیری‌ها در فاصله نزدیک رخ داد. پیاده‌نظام بریتانیا در برخی نقاط با شلیک تفنگ‌های Minié پاسخ داد. این سلاح‌ها نسبت به تفنگ‌های قدیمی‌تر با گلوله کروی و لوله صاف برد، دقت و قدرت نفوذ بیشتری داشتند. استفاده از تفنگ‌های Minié در این جنگ یکی از عوامل مهم در تغییر ماهیت نبرد پیاده‌نظام بود، زیرا سرباز می‌توانست در فاصله‌ای بسیار بیشتر از نسل‌های قبلی با دقت قابل توجهی شلیک کند.
بسیاری از واحدهای روسی هنوز به تفنگ‌های قدیمی‌تر با لوله صاف مجهز بودند. هرچند روس‌ها نیز تعدادی سلاح تفنگ‌دار در اختیار داشتند، اما در سطح ارتش، تعداد آنها نسبت به سلاح‌های بریتانیایی و فرانسوی محدودتر بود. نتیجه این تفاوت آن بود که سربازان بریتانیایی و فرانسوی در بعضی موقعیت‌ها می‌توانستند از فاصله‌ای شلیک کنند که برای روس‌ها پاسخ مؤثر دشوارتر بود. با این حال، این برتری را نباید مطلق دانست. زمین، مه، آموزش سربازان، میزان مهمات و کیفیت فرماندهی در بسیاری از نقاط اثر تفنگ‌های بهتر را خنثی می‌کرد.
لشکر دوم بریتانیا در یکی از محورهای اصلی نبرد قرار داشت و نیروهای آن زیر فرماندهانی چون سر جرج کاتکارت و افسران تیپ‌های مختلف به میدان آمدند. تیپ‌های لشکر دوم شامل هنگ‌های متعدد پیاده بودند و در اثر فشار روس‌ها مجبور شدند در زمین نامناسب و با اطلاعات ناقص مواضع خود را تغییر دهند. یکی از ویژگی‌های این نبرد آن بود که خطوط منظم ارتش به سرعت از هم گسست. هنگی که در یک نقطه قرار داشت ممکن بود چند دقیقه بعد درگیر دشمنی شود که افسرانش تصویر دقیقی از موضع آن نداشتند.
دره کیلن و ارتفاعات اطراف آن صحنه درگیری‌های شدیدی بود. روس‌ها از زمین مرتفع و دره‌ها برای نزدیک شدن استفاده می‌کردند و بریتانیایی‌ها برای حفظ خطوط خود از ضدحمله‌های کوچک اما پی‌درپی بهره گرفتند. در برخی نقاط سربازان دو طرف در فاصله چند متری با یکدیگر درگیر می‌شدند و سرنیزه نقش مهمی پیدا می‌کرد. این همان چیزی بود که بعدها باعث شد اینکرمان به «نبرد سربازان» مشهور شود، زیرا بسیاری از تصمیم‌های کلیدی در سطح فرماندهی عالی گرفته نشد، بلکه نتیجه برخورد مستقیم واحدهای کوچک، افسران جزء و سربازانی بود که در زمین پیچیده تلاش می‌کردند موضع خود را حفظ کنند.
مه نقش فوق‌العاده‌ای داشت. این مه باعث می‌شد فرماندهان نتوانند به‌راحتی ببینند که واحد خودشان در کدام نقطه است و آیا نیرویی که در فاصله نزدیک حرکت می‌کند دوست است یا دشمن. پرچم‌ها و علامت‌های معمول به‌دلیل میدان دید محدود عملاً کارایی کمتری پیدا می‌کردند. پیک‌ها نیز مجبور بودند از زمین‌هایی عبور کنند که زیر آتش بود. نتیجه آن شد که در بخش‌هایی از نبرد دستورها دیر می‌رسیدند یا اصلاً نمی‌رسیدند.
یکی از عوامل مهم در موفقیت بریتانیا این بود که فرماندهان محلی به‌جای انتظار برای دستورهای دائمی از فرماندهی عالی، گاهی با ابتکار خود ضدحمله می‌کردند. نیروهایی که در نقاط مختلف پراکنده بودند به سوی صدا و محل درگیری حرکت می‌کردند. این رفتار از نظر ساختار ستادی بی‌نظم به نظر می‌رسید، اما در نبردی که خود میدان دید را از فرماندهان گرفته بود، گاهی تنها راه جلوگیری از سقوط موضع بود.
روس‌ها در برخی ساعات نخست به موفقیت‌های مهمی دست یافتند. آنها در چند نقطه مواضع بریتانیا را شکستند و تا ارتفاعات پیش رفتند. اما مشکل اصلی روس‌ها این بود که پیروزی‌های محلی به یک عملیات هماهنگ تبدیل نشد. یک ستون می‌توانست پیشروی کند در حالی که ستون دیگر هنوز در دره یا پشت مانعی جغرافیایی قرار داشت. برخی نیروهای روسی از قدرت حمله برخوردار بودند، اما فرماندهی برای استفاده از شکاف‌های ایجادشده به اندازه کافی سریع نبود.
در سوی بریتانیا، افسران بسیاری در جریان نبرد کشته یا زخمی شدند. این مسئله در کنار کشته شدن برخی فرماندهان ارشد باعث شد در چند واحد فرماندهی بارها منتقل شود. یکی از دشواری‌های جنگ آن عصر همین بود که کشته شدن یک افسر می‌توانست ارتباط چندصد نفر را ناگهان مختل کند. هنگی که افسران باتجربه‌اش را از دست می‌داد، مجبور بود تحت فرمان افسری کم‌تجربه به نبرد ادامه دهد.
بخش‌هایی از لشکر دوم تحت فشار شدید روس‌ها قرار گرفتند. بریتانیا برای حفظ خطوط خود از نیروهای ذخیره و واحدهای دیگری استفاده کرد. جنگ در این مرحله دیگر شبیه نبردهای ساده خطی نبود. گروه‌هایی از سربازان در پشت خاکریز یا بر روی تپه‌ای کوچک موضع گرفته بودند و گروه‌های روسی تلاش می‌کردند از پهلو وارد شوند. توپخانه در فاصله نزدیک مورد استفاده قرار می‌گرفت و سپس پیاده‌نظام به دنبال آن حرکت می‌کرد.
فرانسوی‌ها در بخش مهمی از نبرد نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کردند. نیروهای فرانسوی که در مواضع نزدیک سواستوپول مستقر بودند، با دریافت گزارش‌های درگیری به سمت میدان حرکت کردند. مسیر حرکت آنها تحت تأثیر زمین و ارتباطات قرار داشت و ورودشان یکباره نبود. با رسیدن نیروهای فرانسوی، فشار بر بریتانیا کاهش یافت. فرانسوی‌ها در برخی نقاط علیه نیروهای روسی وارد ضدحمله شدند و روس‌ها را مجبور به عقب‌نشینی کردند.
فرانسوی‌ها نه‌تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر تجربه رزمی و کیفیت سلاح نیز قابل توجه بودند. بسیاری از واحدهای فرانسوی نیز تفنگ‌های تفنگ‌دار در اختیار داشتند و در شرایطی که روس‌ها باید به خطوط نزدیک‌تر می‌شدند، آتش آنها توانست خسارات قابل توجهی وارد کند. با این حال، نباید نتیجه نبرد را فقط به برتری سلاح نسبت داد. روس‌ها نیز در برخی نقاط با سرسختی حمله کردند و موفق شدند حتی به خطوط نزدیک بریتانیا برسند. مسئله اصلی ناتوانی در استفاده از دستاوردهای اولیه و هماهنگ کردن ستون‌های مختلف بود.
در میانه نبرد، ارتفاعات متعدد به صحنه ضدحمله‌های کوتاه تبدیل شد. یک نیرو چند دقیقه موضعی را می‌گرفت و سپس زیر آتش از آن خارج می‌شد. برخی از خاکریزها بارها دست‌به‌دست شدند. مه به‌اندازه‌ای شدید بود که بعضی واحدها با نزدیک شدن صدای تیراندازی تازه متوجه حضور دشمن می‌شدند. جنگ در چنین شرایطی به چیزی نزدیک‌تر به درگیری تن‌به‌تن تبدیل شده بود تا نبردی که از فاصله دور مدیریت شود.
سرانجام توان روس‌ها برای ادامه حمله کاهش یافت. تلفات، بی‌نظمی، کمبود هماهنگی و ورود نیروهای تازه‌نفس بریتانیا و فرانسه باعث شد فشار روس‌ها در طول روز کاهش یابد. نیروهای روسی به تدریج از برخی ارتفاعات عقب نشستند. بریتانیا و فرانسه توانستند خطوط خود را حفظ کنند و روس‌ها نتوانستند محاصره سواستوپول را بشکنند.
تلفات نبرد اینکرمان نیز مانند بالاکلاوا به علت تفاوت در گزارش‌های نظامی و شیوه شمارش دقیقاً یکسان نیست. روس‌ها چندین هزار نفر کشته و زخمی دادند و تلفات بریتانیا نیز بسیار سنگین بود؛ فرانسوی‌ها نیز متحمل تلفات قابل توجهی شدند. اختلاف موجود در اعداد به عواملی چون زمان ثبت تلفات، مفقود شدن سربازان، انتقال مجروحان و ادغام یا تفکیک برخی واحدها مربوط است. مهم این است که اینکرمان یک پیروزی ارزان برای متفقین نبود. بریتانیا آسیب جدی دید و بسیاری از واحدهایش فرماندهان و افسران خود را از دست دادند، اما روسیه نیز موفق نشد محاصره را در هم بشکند.
اصطلاح «نبرد سربازان» که بعدها درباره اینکرمان به کار رفت دقیقاً از این ویژگی ناشی می‌شد که نتیجه جنگ در بسیاری از نقاط بیش از آنکه محصول مانورهای بزرگ و کنترل دقیق فرماندهان باشد، به عملکرد سربازان و افسران رده پایین وابسته بود. مه، زمین، پراکندگی واحدها و قطع شدن ارتباطات باعث شد فرماندهان عالی نتوانند تمام میدان را مدیریت کنند. سربازی که بر روی یک تپه کوچک ایستاده بود ممکن بود بدون آنکه بداند، در حال نگه داشتن نقطه‌ای باشد که سقوط آن کل جناح را در معرض فروپاشی قرار می‌داد.
پس از اینکرمان، هر دو طرف دریافتند که جنگ به یک محاصره طولانی تبدیل شده است. روسیه نتوانسته بود حلقه محاصره را پاره کند و متفقین نیز در موقعیتی نبودند که بلافاصله به شهر یورش نهایی ببرند. علت این وضع تنها قدرت استحکامات روسیه نبود. خطوط دفاعی سواستوپول در طول ماه‌ها توسعه یافته بود و مهندسان روس، به‌ویژه توتلِبن، مجموعه‌ای از خاکریزها، سنگرها و مواضع توپخانه ایجاد کرده بودند که به‌صورت مداوم بازسازی می‌شدند.
زمستان ۱۸۵۴ یکی از تاریک‌ترین دوره‌های جنگ شد. در ۱۴ نوامبر طوفانی شدید در دریای سیاه رخ داد و تعداد زیادی از کشتی‌های تدارکاتی و نظامی آسیب دیدند یا غرق شدند. خسارت تنها در از دست رفتن کشتی‌ها خلاصه نمی‌شد. لباس، غذا، مهمات، سازوبرگ و تجهیزات مهندسی که قرار بود به ارتش برسد نیز نابود شد. نیروهای متفقین که پیش از آن هم با تدارکات دشوار روبه‌رو بودند، ناگهان با کمبودهای شدید مواجه شدند.
در اردوگاه‌های بریتانیا، بیماری و ضعف به‌اندازه گلوله دشمن کشنده بود. لباس مناسب زمستانی به همه سربازان به‌موقع نمی‌رسید، سوخت کم بود، راه‌ها گل‌آلود و پررفت‌وآمد شده بود و حیوانات بارکش در اثر فرسودگی و بیماری تلف می‌شدند. سیستم پزشکی ارتش بریتانیا بسیار ضعیف بود و شرایط بیمارستان‌های صحرایی با معیارهای امروزی بسیار ابتدایی محسوب می‌شد. گزارش‌های مربوط به رنج سربازان، مشکلات پرستاری و وضعیت بیمارستان‌ها بعدها فشار زیادی برای اصلاح پزشکی نظامی ایجاد کرد.
در همین دوره، فلورانس نایتینگل به همراه گروهی از پرستاران به بیمارستان نظامی بریتانیا در اسکوتاری رسید و در اصلاح نظم بیمارستان، بهداشت و رسیدگی به بیماران نقش مهمی ایفا کرد. با این حال، مشکلات پزشکی بسیار فراتر از توان چند فرد بود. بیماری‌های عفونی، اسهال، وبا، تب و زخم‌های عفونی در ارتش‌ها قربانیان زیادی گرفتند. در بسیاری از مقاطع شمار افرادی که بر اثر بیماری از دست می‌رفتند از کشته‌شدگان مستقیم میدان نبرد بیشتر بود.
با پایان زمستان، متفقین در ساختار فرماندهی و تدارکات خود تغییراتی ایجاد کردند. یکی از مهم‌ترین تغییرات سیاسی ورود ساردنی-پیمونت به جنگ در سال ۱۸۵۵ بود. دولت کنت کاوور در ساردنی به این نتیجه رسیده بود که مشارکت در جنگ می‌تواند به افزایش اعتبار کشور و جلب حمایت قدرت‌های اروپایی در مسئله آینده ایتالیا کمک کند. نیروهای ساردنی بعدها در منطقه رود چرنایا وارد عملیات شدند و نقش سیاسی حضورشان از حجم اولیه نیروهایشان مهم‌تر بود.
در روسیه نیز بحران به مرحله جدیدی رسید. نیکلای اول که در آغاز جنگ جنگ را با اعتماد به توان نظامی روسیه آغاز کرده بود، در ۲ مارس ۱۸۵۵ درگذشت. پسرش الکساندر دوم به سلطنت رسید. الکساندر دوم برخلاف پدرش تمایل بیشتری برای پایان دادن به جنگ و آغاز اصلاحات داشت. جنگ کریمه ضعف‌های ساختاری روسیه را آشکار کرده بود: شبکه راه‌های ضعیف، محدودیت حمل‌ونقل، مشکلات صنعتی، ضعف سیستم تأمین ارتش و عقب‌ماندگی نسبی در برخی تجهیزات نظامی. این جنگ بعدها یکی از عواملی شد که فضای اصلاحات بزرگ الکساندر دوم را شکل داد.
در طول سال ۱۸۵۵ محاصره سواستوپول ادامه یافت. متفقین به تدریج خطوط خود را جلو بردند و شبکه‌ای از سنگرهای نزدیک‌تر ایجاد کردند. روس‌ها نیز در مقابل، شبانه مواضع تازه‌ای می‌ساختند، خاکریزها را تعمیر می‌کردند و توپخانه را جابه‌جا می‌کردند. جنگ محاصره‌ای در این مرحله به جنگ مهندسان تبدیل شده بود. هر گام پیشروی مستلزم کندن سنگرهای تازه بود و هر خاکریز جدید باید در برابر آتش توپخانه و ضدحمله روس‌ها حفظ می‌شد.
در بهار و تابستان ۱۸۵۵ چندین عملیات علیه مواضع روسی انجام شد. متفقین در ۱۸ ژوئن حمله‌ای بزرگ علیه خطوط سواستوپول انجام دادند که با شکست روبه‌رو شد و هزینه سنگینی داشت. این شکست نشان داد که حتی ارتش‌هایی که در جنگ صحرایی موفق بودند، در برابر خطوط دفاعی چندلایه و توپخانه فراوان به‌راحتی نمی‌توانستند پیروز شوند.
فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها به تدریج تلاش کردند بخش‌های مختلف دفاع سواستوپول را هدف قرار دهند. در میان استحکامات روسیه، مالاخوف یکی از مهم‌ترین مواضع بود. این موضع بر بخش مهمی از دفاع جنوبی شهر مسلط بود و توپخانه و ارتفاع آن امکان کنترل منطقه را فراهم می‌کرد. در سوی بریتانیا، رِدان بزرگ نیز یکی از مواضع عمده روس‌ها بود. اما عملیات اصلی در نهایت بر حمله فرانسه به مالاخوف و حملات همزمان متفقین در سپتامبر ۱۸۵۵ متمرکز شد.
در ۵ سپتامبر ۱۸۵۵ بمباران گسترده سواستوپول آغاز شد. توپخانه متفقین حجم آتش بسیار بیشتری نسبت به مراحل اولیه جنگ ایجاد کرد. استحکامات روسیه به‌شدت زیر فشار قرار گرفتند و بخش‌هایی از شهر و خطوط دفاعی آسیب دیدند. روس‌ها نیز با آتش توپخانه پاسخ می‌دادند و تلفات قابل توجهی به نیروهای محاصره‌کننده وارد می‌کردند.
در ۸ سپتامبر، متفقین حمله اصلی را آغاز کردند. فرانسوی‌ها علیه مالاخوف حرکت کردند و بریتانیایی‌ها به سوی ردان حمله کردند. فرانسه در مالاخوف موفق شد موضع کلیدی را تصرف کند. این موفقیت برای روس‌ها تعیین‌کننده بود، زیرا مالاخوف یکی از ستون‌های اصلی دفاع جنوبی شهر بود. در سوی بریتانیا، حمله به ردان با مقاومت شدید روبه‌رو شد و تلفات زیادی داشت و بریتانیایی‌ها نتوانستند به همان موفقیت فرانسه دست یابند.
با سقوط مالاخوف، ادامه نگهداری بخش جنوبی سواستوپول برای روس‌ها بسیار دشوار شد. فرماندهی روسیه تصمیم گرفت شهر را تخلیه کند، اما تخلیه به معنی تسلیم ساده نبود. روس‌ها بسیاری از تاسیسات و بخش‌های بندر را تخریب کردند و کشتی‌های باقی‌مانده را از کار انداختند. در شب، نیروهای روسی از طریق پلی بر روی خلیج عبور کردند و به سمت بخش شمالی سواستوپول عقب نشستند. روز بعد متفقین وارد بخش جنوبی شهر شدند.
سقوط سواستوپول به معنی پایان فوری همه عملیات جنگ نبود، زیرا در جبهه‌های دیگر جنگ همچنان ادامه داشت. در قفقاز، ارتش روسیه موفق شده بود قلعه کارس را محاصره و سرانجام در نوامبر ۱۸۵۵ تصرف کند. این رویداد باعث شد مسئله سرزمین‌های قفقاز و امتیازات روسیه در مذاکرات صلح اهمیت پیدا کند. در اروپا نیز فشار بر روسیه در حال افزایش بود.
اتریش، که در آغاز از روسیه فاصله گرفته بود و در نهایت با شروط صلح قدرت‌های غربی همراه شد، نقش مهمی در تشدید فشار دیپلماتیک داشت. در سال ۱۸۵۵، اتریش مجموعه‌ای از شرایط را مطرح کرد که پذیرش کامل آنها برای روسیه دشوار بود، اما همین تهدید که اتریش ممکن است وارد جنگ شود، روسیه را به سمت پذیرش مذاکره سوق داد. روسیه در واقع دیگر نمی‌توانست مطمئن باشد که جنگ فقط در برابر عثمانی، بریتانیا، فرانسه و ساردنی باقی می‌ماند.
پس از سقوط سواستوپول، هدف اصلی برای همه طرف‌ها تغییر کرد. متفقین می‌توانستند جنگ را ادامه دهند و حملات بیشتری علیه مواضع روسیه انجام دهند، اما خطر ادامه جنگ برای آنها نیز بالا بود. بریتانیا هزینه سنگینی متحمل شده بود، فرانسه نیز جنگی طولانی و پرهزینه را تجربه کرده بود و ساردنی بیشتر از هر چیز به سود سیاسی حضورش در ائتلاف می‌اندیشید. روسیه نیز با مشکل مالی، تلفات، فشار اقتصادی و ضعف ساختاری روبه‌رو بود.
در اوایل ۱۸۵۶ مذاکرات صلح جدی شد. مهم‌ترین نتیجه سیاسی برای روسیه این بود که نمی‌توانست خواسته‌های خود را درباره دریای سیاه و ارتدوکس‌های عثمانی همان‌گونه که پیش از جنگ دنبال می‌کرد، حفظ کند. در ۳۰ مارس ۱۸۵۶ معاهده پاریس امضا شد. این معاهده یکی از مهم‌ترین توافق‌های دیپلماتیک اروپا در قرن نوزدهم بود.
طبق معاهده، امپراتوری عثمانی در نظام سیاسی اروپا جایگاهی رسمی‌تر پیدا کرد و استقلال و تمامیت ارضی آن توسط قدرت‌های بزرگ اروپایی تضمین شد، دست‌کم در قالب تعهدات دیپلماتیک آنها. مسئله مهم دیگر بی‌طرفی دریای سیاه بود. روسیه و عثمانی متعهد شدند این دریا را از ناوگان جنگی و زرادخانه‌های دریایی سنگین خود خالی نگه دارند و اجازه ایجاد استحکامات دریایی جدید در سواحل آن ندهند. این تصمیم برای روسیه ضربه‌ای جدی بود، زیرا سواستوپول و ناوگان دریای سیاه از ابزارهای اصلی قدرت آن در جنوب بودند.
روسیه همچنین بخش کوچکی از سرزمین‌های خود را در جنوب بسارابیا به مولداوی واگذار کرد و ترتیبات جدیدی برای ناوبری در رود دانوب به وجود آمد. مولداوی و والاچیا همچنان در چارچوب حاکمیت عثمانی باقی ماندند، اما موقعیت خودگردان آنها در برابر نفوذ روسیه تقویت شد. این مناطق بعدها در روند وحدت رومانی اهمیت بسیار بیشتری پیدا کردند.
از سوی دیگر، روسیه انحصار ادعایی خود برای مداخله مستقل در امور ارتدوکس‌های عثمانی را از دست داد. مسئله اماکن مقدس نیز به شکلی تنظیم شد که هیچ قدرت خارجی نتواند آن را بهانه‌ای برای ایجاد نوعی قیمومیت سیاسی بر بخش بزرگی از مسیحیان عثمانی قرار دهد. دولت عثمانی همچنین با صدور اصلاحات و تعهداتی درباره وضعیت اتباع مسیحی خود، کوشید نشان دهد که مسئله حقوق مذهبی در چارچوب حاکمیت عثمانی حل خواهد شد، هرچند فاصله میان وعده‌های قانونی و اجرای واقعی آنها در دهه‌های بعد همچنان موضوع مناقشه باقی ماند.
معاهده پاریس همچنین نشان داد که نظام موازنه قدرت در اروپا در حال تغییر است. روسیه که تا پیش از جنگ یکی از قدرتمندترین بازیگران اروپا بود، به‌طور موقت از جایگاه برتر خود در دریای سیاه عقب رانده شد. بریتانیا موفق شد خطر گسترش نفوذ روسیه به مدیترانه و عثمانی را مهار کند، اما هزینه انسانی و مالی جنگ نشان داد که برتری دریایی به‌تنهایی کافی نیست. فرانسه توانست دوباره در سیاست اروپایی نقش برجسته‌ای ایفا کند و ناپلئون سوم از نظر دیپلماتیک به موقعیتی رسید که فرانسه در مذاکرات اروپایی به یکی از بازیگران مرکزی تبدیل شد. ساردنی نیز با حضور در جنگ توانست در نشست‌های دیپلماتیک پاریس جایگاهی به‌دست آورد که برای مسئله آینده ایتالیا ارزش سیاسی داشت.
برای روسیه، جنگ از نظر نظامی شکست مطلق نبود، زیرا ارتش این کشور فرو نریخت و توانست بخش‌هایی از فشار را در جبهه‌های دیگر تحمل کند، اما جنگ یک هشدار بزرگ بود. ارتش روسیه از نظر تعداد بسیار بزرگ بود، ولی تکیه بر سربازان پیاده فراوان، شبکه تدارکاتی ضعیف، ضعف خطوط راه‌آهن، محدودیت صنعتی و عقب‌ماندگی برخی تسلیحات نشان داد که اندازه ارتش به‌تنهایی معیار قدرت نیست. جنگ کریمه در واقع یکی از نخستین جنگ‌های اروپایی بود که در آن اهمیت صنعت، راه‌آهن، تلگراف، کشتی بخار، اسلحه‌های دقیق‌تر و سازمان پزشکی مدرن به‌وضوح آشکار شد.
برای امپراتوری عثمانی نیز جنگ در ظاهر به حفظ تمامیت ارضی آن کمک کرد، اما ضعف ساختاری آن را برطرف نکرد. دولت عثمانی با کمک متحدان اروپایی از یک شکست بزرگ جلوگیری کرد، اما وابستگی مالی و نظامی آن به اروپا افزایش یافت. وام‌های جنگی و فشار اقتصادی در دهه‌های بعد مشکلات مالی عثمانی را تشدید کردند. مسئله شرق که در سال‌های پیش از جنگ به‌عنوان رقابت بر سر سرنوشت عثمانی مطرح شده بود، با معاهده پاریس حل نشد؛ فقط شکل آن تغییر کرد.
برای بریتانیا، تجربه کریمه ضعف‌هایی را آشکار کرد که بعدها باعث اصلاحات گسترده در ارتش و مدیریت دولتی شد. مشکلات حمل‌ونقل، تدارکات، بهداشت، بیمارستان‌ها و هماهنگی میان ارتش و دولت به‌وضوح نشان داد که ساختار نظامی یک قدرت بزرگ صنعتی نمی‌تواند بر روی رویه‌های اداری قدیمی تکیه کند. استفاده از تلگراف و گزارش‌های سریع روزنامه‌نگاران نیز ارتباط میان جنگ و افکار عمومی را تغییر داد. برای نخستین بار، مردم بریتانیا می‌توانستند با سرعت بسیار بیشتری از بحران‌های ارتش در میدان جنگ آگاه شوند و همین امر فشار سیاسی بر دولت را افزایش داد.
فرانسه نیز پس از جنگ موقعیتی متفاوت از آغاز آن داشت. ناپلئون سوم توانسته بود نشان دهد که فرانسه هنوز یک قدرت بزرگ است، اما هزینه‌های جنگ و مشکلات داخلی اروپا باعث شد این موفقیت دوام دائمی نداشته باشد. در سال‌های بعد، ائتلاف‌های اروپایی دوباره تغییر کردند و فرانسه و روسیه که در کریمه دشمن بودند، به‌تدریج روابط خود را بازسازی کردند.
سقوط سواستوپول و معاهده پاریس همچنین یک تحول مهم در تاریخ نظامی ایجاد کرد. جنگ نشان داد که دفاع میدانی و استحکامات خاکی می‌توانند در برابر حملات ارتش‌های بزرگ بسیار مقاوم باشند. مهندسان روس در سواستوپول با استفاده از خاک، چوب، کیسه شن و شبکه‌ای از سنگرها توانستند حملاتی را که بر استحکامات سنتی اتکا داشتند برای ماه‌ها متوقف کنند. در مقابل، متفقین با حفر خندق‌ها، ساخت باتری‌ها و نزدیک شدن تدریجی به خطوط دشمن نشان دادند که محاصره مدرن بیش از هر چیز به مهندسی، توپخانه و تدارکات وابسته است.
جنگ همچنین نشان داد که یک نبرد مشهور را نمی‌توان فقط با یک تصویر تاریخی توضیح داد. بالاکلاوا تنها یورش تیپ سبک نبود؛ مجموعه‌ای از حملات روسیه، سقوط سنگرهای عثمانی، دفاع تیپ هایلند، درگیری تیپ سنگین و سپس یورش فاجعه‌بار تیپ سبک بود. اینکرمان نیز تنها یک نبرد قهرمانانه نبود؛ حاصل برخورد ارتش‌هایی بود که در مه، زمین دشوار و ارتباطات ضعیف تلاش کردند سازمان خود را حفظ کنند. همین ویژگی‌ها بود که جنگ کریمه را از بسیاری از جنگ‌های پیشین متمایز کرد.
در نهایت، جنگ کریمه مسئله شرق را نابود نکرد، سواستوپول را به یک پایان دائمی برای رقابت روسیه و عثمانی تبدیل نکرد و حتی سبب نشد که روسیه از نقش خود در بالکان دست بکشد. معاهده پاریس موازنه‌ای موقت ایجاد کرد. تنها چند دهه بعد، روسیه در جنگ روسیه و عثمانی ۱۸۷۷–۱۸۷۸ دوباره به سوی بالکان حرکت کرد و محدودیت‌های معاهده پاریس به چالش کشیده شد. بنابراین جنگ ۱۸۵۳–۱۸۵۶ را باید نه به‌عنوان پایان رقابت بر سر عثمانی، بلکه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراحل آن دانست؛ مرحله‌ای که در آن قدرت‌های اروپایی به‌طور مستقیم برای جلوگیری از تغییر توازن قوا جنگیدند، ارتش‌هایشان در کریمه با بیماری، گرسنگی، باران، گل و کمبود تدارکات فرسوده شدند، شهر سواستوپول پس از یک محاصره طولانی سقوط کرد و اروپای پس از ناپلئونی وارد دوره‌ای شد که در آن صنعتی‌شدن، حمل‌ونقل، ارتباطات و جنگ مدرن بیش از گذشته به یکدیگر پیوند خوردند.
