
جنگ صدساله نامی است که به مجموعهای از کشمکشهای نظامی میان فرانسه و انگلستان داده شده؛ جنگی که از سال ۱۳۳۷ تا ۱۴۵۳ میلادی ادامه یافت. هرچند نامش «صد سال» است، اما این درگیری در واقع ۱۱۶ سال طول کشید و با وقفهها و آتشبسهای متعدد همراه بود. با این حال، تأثیر آن بر تاریخ اروپا چنان گسترده است که بسیاری آن را یکی از نقاط عطف گذار از قرون وسطی به دوران جدید میدانند.آغاز ماجرا به بحران جانشینی تاجوتخت فرانسه بازمیگردد. پس از مرگ شارل چهارم، پادشاه فرانسه، وارث مستقیمی باقی نماند و این پرسش پیش آمد که چه کسی حق نشستن بر تخت را دارد.
از آنسو، ادوارد سوم پادشاه انگلستان که نوهی یکی از پادشاهان فرانسه از طرف مادرش بود، خود را شایستهی تاجوتخت میدانست. اما اشراف فرانسوی با استناد به «قانون سالیک» (که انتقال سلطنت از طریق خط مادری را نمیپذیرفت) این ادعا را رد کردند.
این اختلاف حقوقی با رقابتهای دیرینهی سیاسی و اقتصادی میان دو کشور، بهویژه بر سر مناطق ثروتمند جنوب فرانسه، گره خورد و زمینهی جنگی طولانی را فراهم کرد
تأثیرات این جنگ تنها محدود به مرزهای دو کشور نبود. پیامدهای آن عبارت است از:
تقویت ساختار دولتهای متمرکز ملی
تضعیف نظام فئودالی و اشرافیت سنتی
تحول در شیوهی جنگ، با افزایش نقش پیادهنظام و توپخانه
ویرانی گسترده در فرانسه و فشار اقتصادی در انگلستان
زمینهسازی غیرمستقیم برای جنگهای رزها در انگلستان
دورهی ادواردی
پس از مرگ شارل چهارم، پادشاه فرانسه در سال ۱۳۲۸، جانشین مستقیمی وجود نداشت. این مسئله یک بحران مشروعیت ایجاد کرد و زمینه را برای رقابتهای سلطنتی فراهم آورد.ادوارد سوم، نوهی یکی از پادشاهان فرانسه از طریق خط مادری، خود را وارث قانونی تاجوتخت فرانسه میدانست. اما اشراف فرانسوی با استناد به قانون سالیک این ادعا را رد کردند، قانونی که انتقال سلطنت از طریق خط مادری را ممنوع میکرد.مناطق جنوب غرب فرانسه، بهویژه دوکنشین آکیتن، منابع اقتصادی ارزشمندی داشت و محل اختلاف میان انگلستان و فرانسه بود. کنترل این مناطق نه تنها به معنای نفوذ سیاسی بود، بلکه درآمد و ثروت قابل توجهی به همراه داشت.در اروپا، نظام فئودالی همچنان پایدار بود، اما ظهور پیادهنظام مسلح و استفاده از سلاحهای جدید، تحولات بزرگی در میدان نبرد ایجاد کرده بود. انگلستان توانست از این تغییرات به نفع خود بهرهبرداری کند.
یکی از عوامل کلیدی موفقیت انگلیسیها در دورهی ادواردی، کمانداران لانگبو بودند. این نیروها با تیراندازی سریع و برد بلند، حتی بر شوالیههای سنگیناسلحه غالب شدند. چند نبرد مهم این دوره عبارتاند از:
نبرد کِرسی (۱۳۴۶): انگلیسیها با استفاده از تاکتیکهای مبتکرانه و کمانداران لانگبو، ارتش فرانسه را شکست دادند.
تصرف کاله (۱۳۴۷): این بندر استراتژیک به انگلیسیها امکان داد خطوط تدارکاتی خود را تقویت کنند.
نبرد پوآتیه (۱۳۵۶): یکی از نقاط عطف دوره، در این نبرد پادشاه فرانسه، ژان دوم، به اسارت انگلیسیها درآمد.
این پیروزیها نه تنها اعتبار نظامی فرانسه را کاهش داد، بلکه روحیه ملی فرانسه را تضعیف کرد و به انگلیسیها امکان داد نفوذ خود را در خاک فرانسه گسترش دهند.در سال ۱۳۶۰، دو طرف بر سر پیمانی به نام صلح برتینی توافق کردند. این پیمان شامل موارد زیر بود:
فرانسه بخشهای بزرگی از جنوب غرب خود را به انگلستان واگذار کرد.
ادوارد سوم بهصورت موقت ادعای سلطنت فرانسه را کنار گذاشت.
با وجود این صلح، اختلافات ساختاری و سیاسی همچنان پابرجا بود و شرایط برای از سرگیری جنگ در دهههای بعد فراهم شد.
دورهی کارولینی
پس از شکستهای سنگین فرانسه در دورهی ادواردی، این کشور به تدریج توانست ورق را برگرداند. مرحلهای که مورخان آن را دورهی کارولینی مینامند، به افتخار شارل پنجم پادشاه فرانسه نامگذاری شده است. این دوره نشاندهنده تحول راهبردی فرانسه و تلاش برای بازپسگیری اعتبار و سرزمینهای از دسترفته است.
با امضای صلح برتینی (۱۳۶۰)، انگلستان موفق شد بخشهای بزرگی از فرانسه را تحت نفوذ خود درآورد. اما این صلح پایدار نبود و فرانسه در اواخر دهه ۱۳۶۰ برای بازپسگیری سرزمینها آماده شد. عوامل آغازگر این مرحله عبارت بودند از:
ضعف سیاسی و اقتصادی انگلستان
فشارهای مالی ناشی از جنگ، شورشهای داخلی و اختلافات سیاسی باعث شد انگلستان نتواند حضور نظامی خود را در فرانسه بهطور کامل حفظ کند.
رهبری مقتدر شارل پنجم
شارل پنجم با سیاستهای هوشمندانه و استفاده از مشاوران و فرماندهان حرفهای، توانست راهبردی جدید برای مقابله با انگلیسیها تدوین کند.
تجربههای قبلی فرانسه
شکستهای گذشته درسهایی به فرانسویها آموخت؛ از جمله اهمیت اجتناب از نبردهای مستقیم و تمرکز بر استراتژی فرسایشی و تاکتیکهای غیرمستقیم.
در این دوره، فرانسه دیگر به نبردهای بزرگ و مستقیم روی خوش نشان نمیداد. تاکتیکهای اصلی عبارت بودند از:
جنگ فرسایشی: ضربه زدن به خطوط تدارکاتی و مواضع کوچک انگلیسیها
حملات محدود و هدفمند: تمرکز بر مناطقی که امکان اشغال و بازپسگیری سریع داشتند
استفاده از نیروهای چابک: تمرکز بر پیادهنظام حرفهای و نیروهای سبکسلاح برای عملیات سریع
یکی از چهرههای کلیدی اجرای این راهبرد، ژنرال مشهور فرانسوی برتران دو گسکلن بود. او با تاکتیکهای هوشمندانه و حملات محدود توانست انگلیسیها را از مناطقی که در دوره ادواردی تصرف کرده بودند، بیرون براند.
تا پایان دهه ۱۳۸۰ میلادی، فرانسه موفق شد:
بخش عمدهای از سرزمینهای از دسترفته را بازپس گیرد
روحیه ملی و اعتماد به نفس ارتش فرانسه را احیا کند
انگلیسیها را تقریباً به چند پایگاه محدود در خاک فرانسه تقلیل دهد
این موفقیتها نشان داد که تغییر تاکتیک و راهبرد میتواند حتی پس از شکستهای سنگین، معادلات را به نفع یک کشور تغییر دهد.
دورهی لانکستری
آخرین و دراماتیکترین مرحله از جنگ صدساله، دورهای است که مورخان آن را دوره لانکستری مینامند. این دوره با بازگشت قدرتمندانهی انگلستان آغاز شد و با پیروزی نهایی فرانسه به پایان رسید.
در سال ۱۴۱۵، هنری پنجم پادشاه انگلستان کارزار نظامی تازهای را در فرانسه آغاز کرد. نقطهی اوج این حملات، نبرد آژنکورت بود که طی آن انگلیسیها با نیروی کمتر، شکست سنگینی به فرانسویها وارد کردند. این پیروزی نه تنها قدرت نظامی انگلستان را تثبیت کرد، بلکه به آنها اعتماد به نفس سیاسی و مشروعیت برای پیشروی بیشتر در فرانسه داد.
سال ۱۴۲۰، پیمان تروا امضا شد. این پیمان شامل موارد زیر بود:
هنری پنجم بهعنوان وارث قانونی تاجوتخت فرانسه شناخته شد
ازدواج سیاسی بین خاندان سلطنتی انگلستان و فرانسه برقرار شد
انگلیس نفوذ سیاسی و اقتصادی گستردهای در فرانسه به دست آورد
با وجود این موفقیت، مرگ ناگهانی هنری پنجم در سال ۱۴۲۲ اجرای کامل این توافق را با مشکل مواجه کرد. جانشینان او هنوز کودکان بودند و انگلیس وارد دورهای از ضعف و بیثباتی سیاسی شد.
در سال ۱۴۲۹، فرانسویان شاهد ظهور شخصیتی الهامبخش شدند: ژاندارک، دختری روستازاده با ایمان و شجاعت بینظیر. اقدامات او شامل:
شکستن محاصرهی اورلئان، که باعث احیای روحیه ملی فرانسویها شد
هدایت ارتش فرانسه به سوی پیروزیهای تاکتیکی
زمینهسازی برای تاجگذاری شارل هفتم در رِمس
ژاندارک، گرچه بعدها توسط انگلیسیها دستگیر و اعدام شد، اثر معنوی و سیاسی او ماندگار بود و مسیر جنگ را تغییر داد.
دهههای بعدی شاهد بازسازی ارتش فرانسه و استفاده از توپخانهی سازمانیافته بود. ترکیب:
ارتش حرفهای
فناوریهای نوین جنگی
و وحدت سیاسی
باعث شد فرانسویها پایگاههای انگلیسی را یکییکی پس بگیرند. آخرین ضربه مهم، نبرد کَستیون در سال ۱۴۵۳ بود که پایان عملی جنگ صدساله را رقم زد.