جنگ زمستان میان اتحاد جماهیر شوروی و فنلاند، که از ۳۰ نوامبر ۱۹۳۹ تا ۱۳ مارس ۱۹۴۰ به طول انجامید، ریشه در مجموعه ای از تنش های ژئوپلیتیکی، ملاحظات امنیتی و اختلافات ایدئولوژیک داشت که پس از جنگ جهانی اول و استقلال فنلاند از امپراتوری روسیه در سال ۱۹۱۷ شکل گرفته بود. مرز مشترک دو کشور که تنها ۳۲ کیلومتر با لنینگراد، دومین شهر بزرگ و قطب صنعتی شوروی، فاصله داشت، بهعنوان یک نقطه آسیب پذیر استراتژیک در دکترین دفاعی شوروی تلقی میشد. رهبری شوروی، به ویژه ژوزف استالین، بیم آن داشت که در صورت بروز یک جنگ گسترده اروپایی، فنلاند بتواند به عنوان سکوی پرشی برای حمله یک قدرت متخاصم، به ویژه آلمان نازی یا بریتانیا، به خاک شوروی عمل کند. این نگرانی با امضای پیمان عدم تعرض مولوتوف-ریبنتروپ در اوت ۱۹۳۹ و تقسیم حوزه های نفوذ در اروپای شرقی میان آلمان و شوروی تشدید شد، چراکه بر اساس پروتکل محرمانه این پیمان، فنلاند در حوزه نفوذ شوروی قرار میگرفت و کرملین خود را برای تحکیم موقعیت استراتژی خود در منطقه بالتیک می‌دانست.
در بهار ۱۹۳۹، اتحاد جماهیر شوروی مذاکراتی محرمانه با دولت فنلاند را آغاز کرد. خواسته‌های اولیه شوروی بر محور تضمین امنیت لنینگراد متمرکز بود و شامل پیشنهادهایی برای جابه جایی مرز در باریکه کارلیا به میزان چند ده کیلومتر به سمت غرب، واگذاری چندین جزیره در خلیج فنلاند و اجاره شبه جزیره هانکو برای احداث یک پایگاه دریایی به مدت ۳۰ سال میشد. در مقابل، شوروی پیشنهاد واگذاری بخشهایی از کارلیای شرقی را مطرح میکرد که مساحتی تقریباً دو برابر سرزمینهای درخواستی از فنلاند داشت، اما از نظر استراتژیک و ارزش زمین، قابل مقایسه نبود. دولت فنلاند به رهبری آیمو کایاندر و با فرماندهی نظامی کارل گوستاو امیل مانرهیم، این درخواستها را تهدیدی علیه حاکمیت و بیطرفی خود تلقی کرد. مانرهیم، که تجربه نظامی گستردهای در ارتش امپراتوری روسیه داشت و از ضعف دفاعی فنلاند آگاه بود، شخصاً به دولت توصیه کرد که برای اجتناب از جنگ، امتیازاتی به شوروی بدهد، اما موضع رسمی دولت بر حفظ تمامیت ارضی بدون مصالحه استوار بود. مذاکرات در اکتبر و نوامبر ۱۹۳۹ در مسکو به بن‌بست کامل رسید. در ۲۶ نوامبر ۱۹۳۹، حادثه‌ای مرزی در روستای ماینیلا رخ داد که در آن آتش توپخانهای به مواضع شوروی اصابت کرد. اتحاد جماهیر شوروی فنلاند را مسئول این گلوله باران معرفی و خواستار عقب‌نشینی نیروهای فنلاندی به عمق ۲۵ کیلومتری از مرز شد. فنلاند هرگونه دخالت را رد کرد و پیشنهاد تشکیل یک کمیسیون مشترک تحقیق را داد، اما شوروی این پیشنهاد را نپذیرفت و در ۲۸ نوامبر، پیمان عدم تعرض میان دو کشور را بهطور یکجانبه لغو کرد. سرانجام در سحرگاه ۳۰ نوامبر ۱۹۳۹، ارتش سرخ بدون اعلان رسمی جنگ، حملهای گسترده را در طول مرز ۱۳۰۰ کیلومتری با فنلاند آغاز کرد.
نخستین مرحله عملیات نظامی شوروی که با عنوان طرح تهاجمی ستاد کل به فرماندهی کلیمنت وروشیلوف طراحی شده بود، بر مبنای یک پیشروی سریع و قاطع با اتکا به برتری عددی و تجهیزاتی بنا شده بود. فرض اساسی این بود که پرولتاریای فنلاند از ارتش سرخ بهعنوان آزادی‌بخش استقبال خواهد کرد و دولت بورژوایی هلسینکی ظرف چند روز سقوط میکند. ارتش سرخ با حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار نفر در قالب چهار ارتش، پشتیبانی هزاران تانک و هواپیما تهاجم را آغاز کرد. ارتش هفتم مسئول شکستن خط دفاعی اصلی فنلاند در باریکه کارلیا بود، ارتش هشتم در شمال دریاچه لادوگا پیشروی میکرد، ارتش نهم بهسوی مرکز فنلاند حرکت داشت و ارتش چهاردهم در شمال دور، بهسوی بندر پتسامو حمله‌ور شد. در مقابل، نیروهای دفاعی فنلاند در آغاز جنگ مجموعاً حدود ۳۰۰ هزار نفر را شامل میشدند که از نظر تسلیحات ضدتانک، توپخانه سنگین و پشتیبانی هوایی در مضیقه شدید بودند. زرادخانه فنلاند به اندازهای محدود بود که ذخیره گلوله‌های توپخانه تنها برای چند هفته نبرد پیش‌بینی میشد.
نبرد در ماه دسامبر ۱۹۳۹ به‌سرعت ماهیت واقعی چالش‌های پیش روی ارتش سرخ را آشکار کرد. در جبهه باریکه کارلیا، ارتش هفتم شوروی با خط دفاعی مانرهیم، مجموعه‌ای از استحکامات بتنی، موانع ضدتانک، سنگرهای زیرزمینی و میدان‌های مین که در طول دهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ ساخته شده بود، روبه‌رو شد. نیروهای فنلاندی به فرماندهی هوگو اوسترمن در این جبهه، با استفاده از آتش دقیق توپخانه و ضدحملات محدود، پیشروی تانک‌های شوروی را که عمدتاً از نوع تی-۲۶ و تی-۲۸ بودند، متوقف کردند. مشکل اساسی ارتش سرخ در این مرحله، نبود هماهنگی میان واحدهای پیادهنظام، زرهی و توپخانه بود. تانک‌های بدون پشتیبانی کافی پیادهنظام به مواضع دفاعی نفوذ میکردند و سپس توسط تیمهای شکارچی تانک فنلاندی که با کوکتل مولوتف و مواد منفجره دست‌ساز مسلح بودند، منهدم میشدند. در همین حال، در جبهه‌های شمالی‌ترین، جایی که زمینهای جنگلی انبوه، دریاچه‌های یخ‌زده و جاده‌های کم تعداد تحرک پذیری را به شدت محدود میکرد، فاجعه برای ارتش سرخ ابعاد گسترده‌تری یافت.
ارتش نهم شوروی که مأموریت داشت از طریق جاده‌های باریک به عمق خاک فنلاند نفوذ کند، به ستون‌های طویلی از نیروها و تجهیزات تبدیل شد که به‌راحتی هدف حملات جناحی قرار می‌گرفتند. نبرد سوئوموسالمی، که میان ۷ دسامبر ۱۹۳۹ تا ۸ ژانویه ۱۹۴۰ به طول انجامید، نقطه عطف تاکتیکی این مرحله از جنگ بود. لشکر ۱۶۳ تفنگدار شوروی با پشتیبانی لشکر ۴۴ موتوریزه اوکراینی که از نخبگان ارتش سرخ محسوب میشد، بهسوی روستای سوئوموسالمی پیشروی کرد. فنلاندی ها به فرماندهی سرهنگ هیالمار سیلاسوو، با نیرویی به مراتب کوچکتر اما با آشنایی کامل به زمین و مجهز به اسکی، ابتدا لشکر ۱۶۳ را محاصره و منهدم کردند و سپس تمام توجه خود را به لشکر ۴۴ معطوف ساختند. این لشکر در طول جاده باریک راته گرفتار آمده بود و توان مانور خود را از دست داده بود. فنلاندی ها با ایجاد موانع متعدد در جلو و عقب ستون، آن را به قطعات مجزا تقسیم کرده و سپس هر قطعه را بهطور سیستماتیک نابود ساختند. در پایان این نبرد، لشکر ۴۴ تقریباً بهطور کامل از میان رفت و فنلاندیها مقادیر عظیمی از تجهیزات از جمله ۴۳ تانک، ۲۷۰ کامیون و هزاران قبضه سلاح سبک را به غنیمت گرفتند. تلفات شوروی در این نبرد واحد بین ۷ تا ۹ هزار کشته و زخمی تخمین زده میشود، در حالیکه تلفات فنلاند حدود ۷۰۰ کشته و ۲۷۰۰ زخمی بود. اهمیت نظامی نبرد سوئوموسالمی و جاده راته فراتر از ارقام تلفات بود، این نبرد نشان داد که یک نیروی کوچک اما متحرک و دارای روحیه بالا میتواند یک ارتش بزرگ اما گرفتار در محدودیت‌های لجستیکی و فاقد انعطافپذیری تاکتیکی را بهطور کامل فلج کند.
شرایط جوی در زمستان ۱۹۴۰-۱۹۳۹ یکی از سردترین زمستانهای ثبت‌شده در قرن بیستم بود و دما در برخی مناطق به منفی ۴۳ درجه سانتیگراد کاهش یافت. این شرایط تأثیر ویرانگری بر نیروهای شوروی داشت که برای نبرد در چنین سرمای طاقت‌فرسایی تجهیز نشده بودند. سربازان ارتش سرخ فاقد لباس‌های استتار سفید، چادرهای عایق دار و جیره غذایی مناسب برای شرایط قطبی بودند. در مقابل، سربازان فنلاندی که عمدتاً از مناطق روستایی و آشنا با طبیعت خشن کشور خود بودند، با لباس‌های گرم و سفید استتار، چادرهای مجهز به هیتر و مهارت در ساخت پناهگاه‌های برفی، توان عملیاتی خود را حفظ کردند. تاکتیک‌های دفاعی فنلاند بر اصل تحرک بالا و استفاده حداکثری از زمین استوار بود. دکترین "موتی" یا محاصره و خرد کردن نیروهای دشمن، به هنر عملیاتی نیروهای فنلاندی تبدیل شد. آنان با استفاده از گروه‌های کوچک و سریع اسکیت باز، خطوط تدارکاتی شوروی را قطع میکردند، نیروهای دشمن را به محاصره درمی‌آورند و سپس با حملات پیدرپی شبانه، آنان را فرسوده و منهدم می‌ساختند. جنگ چریکی در مقیاس واحدهای منظم، استفاده از تکتیراندازها و بهره‌برداری از تاریکی مطلق شبهای قطبی، مزیتهای ذاتی فنلاندی ها را چندین برابر میکرد.
در میان شخصیت‌های نظامی که عملکردشان تأثیر قابل‌توجهی بر روند نبردها داشت، سیمو هایها، یک کشاورز و شکارچی اهل منطقه راوتیروی، بهعنوان مؤثرترین تکتیرانداز تاریخ نظامی شناخته شد. هایها که پیش از جنگ در گارد مدنی فنلاند آموزش دیده بود، با استفاده از یک تفنگ موسین-ناگانت فنلاندی مدل M/28-30 مجهز به دوربین آهنی و بدون استفاده از دوربین اپتیکی (برای کاهش احتمال کشف بهواسطه انعکاس نور)، طی کمتر از ۱۰۰ روز نبرد، ۵۰۵ سرباز ارتش سرخ را با تأیید رسمی از پای درآورد. تعداد واقعی تلفات واردآمده توسط او احتمالاً بیشتر از این رقم است، چراکه او با مسلسل دستی نیز ۲۰۰ کشته دیگر به ثبت رساند. حضور هایها و سایر تکتیراندازان فنلاندی چنان رعب و وحشتی در صفوف ارتش سرخ ایجاد کرد که سربازان شوروی به او لقب "مرگ سفید" دادند. تلاش‌های مکرر شوروی برای از میان برداشتن او شامل حملات توپخانهای سنگین و اعزام تیمهای ضدتکتیرانداز بود که همگی ناموفق ماندند تا اینکه در ۶ مارس ۱۹۴۰، تیری به صورت او اصابت کرد و نیمی از فکش را متلاشی ساخت. هایها اما از این جراحت مرگبار جان سالم به در برد و پس از جنگ به زندگی غیرنظامی بازگشت.
در سطح فرماندهی عالی، کارل گوستاو امیل مانرهیم، مارشال فنلاند، نقشی محوری در هماهنگی دفاع ملی ایفا کرد. مانرهیم که در زمان آغاز جنگ ۷۲ سال داشت، بهعنوان فرمانده کل نیروهای دفاعی فنلاند، نه‌تنها استراتژی کلی دفاع را طراحی کرد، بلکه به دلیل نفوذ سیاسی و شخصیت کاریزماتیک خود، توانست وحدت ملی را در شرایط بحرانی حفظ کند. تجربه او از خدمت در ارتش امپراتوری روسیه به وی درک عمیقی از روش‌های عملیاتی و آسیب‌پذیری‌های ارتش سرخ میداد. او با آگاهی کامل از محدودیت‌های ارتش فنلاند، از پذیرش نبردهای فرسایشی گسترده خودداری کرد و بر دفاع عمیق، استفاده از ذخایر متحرک و ضدحملات غافلگیرکننده تأکید داشت. در طرف مقابل، رهبری سیاسی و نظامی شوروی در مراحل اولیه جنگ با بحران جدی مواجه شد. ژوزف استالین که انتظار پیروزی آسان و سریعی را داشت، از عملکرد ارتش سرخ خشمگین شد. کلیمنت وروشیلوف، کمیسر دفاع و دوست نزدیک استالین، مسئولیت اصلی این ناکامی را بر عهده داشت. وروشیلوف که بیشتر یک وفادار سیاسی بود تا یک استراتژیست نظامی، در سازماندهی تدارکات، هماهنگی میان یگان‌های و طراحی عملیات در شرایط زمستانی ناتوانی کامل نشان داد. نارضایتی استالین در اوایل ژانویه ۱۹۴۰ به نقطه جوش رسید و او در ۷ ژانویه ۱۹۴۰، جبهه شمال غربی جدیدی به فرماندهی سمیون تیموشنکو، یکی از تواناترین افسران ارتش سرخ، ایجاد کرد تا به طور اختصاصی بر عملیات در باریکه کارلیا متمرکز شود.
تیموشنکو پس از انتصاب، برنامه عملیاتی کاملاً متفاوتی را به اجرا گذاشت. او حملات پراکنده و شتاب‌زده را متوقف کرد و به جای آن، تمرکز قوا، آموزش فشرده و آمادسازی لجستیکی عظیمی را آغاز نمود. در طول ژانویه و اوایل فوریه ۱۹۴۰، ارتش سرخ حملات خود را در سایر جبهه ها متوقف کرد و تمام توان خود را برای یک ضربه قاطع به خط مانرهیم متمرکز ساخت. بیش از ۶۰۰ هزار سرباز، ۳۰۰۰ تانک و ۳۸۰۰ هواپیما در باریکه کارلیا گرد آمدند. واحدهای مهندسی به طور شبانه‌روزی برای پر کردن خندق های ضدتانک و خنثی‌سازی میدان‌های مین آموزش دیدند و برای نخستین بار، حملات پیادهنظام و زرهی با یکدیگر هماهنگ شدند. در ۱ فوریه ۱۹۴۰، شوروی عملیات مقدماتی گستردهای را با بمباران توپخانه ای ویرانگر آغاز کرد که ۱۰ روز متوالی به طول انجامید. حجم آتش به حدی بود که مدافعان فنلاندی در برخی نقاط خط مقدم دچار فرسودگی شدید روحی و جسمی شدند.
حمله اصلی در ۱۱ فوریه ۱۹۴۰ با تهاجم به بخش سوماتسالمی در خط مانرهیم آغاز شد. ارتش سرخ این بار با آرایش‌های متراکم، پشتیبانی نزدیک توپخانهای و استفاده از تانک‌های مجهز به تجهیزات مینروب و شعله افکن، مواضع فنلاند را در هم کوبید. پس از پنج روز نبرد سنگین و با وجود مقاومت سرسختانه فنلاندی ها، خط دفاعی اصلی در ۱۵ فوریه شکسته شد. مانرهیم با آگاهی از غیرممکن بودن ادامه دفاع بدون ذخایر کافی، دستور عقب‌نشینی تاکتیکی به خط دفاعی میانی را صادر کرد. اما پیشروی شوروی ادامه یافت و در ۲ مارس، نیروهای تیموشنکو به ویبوری، دومین شهر بزرگ فنلاند، رسیدند و آن را به محاصره درآوردند. همزمان، تلاش‌های فنلاند برای جلب حمایت نظامی بریتانیا و فرانسه به نتیجه قطعی نرسید. اگرچه این دو کشور در فوریه ۱۹۴۰ طرح اعزام یک نیروی اعزامی ۱۰۰ هزار نفری به فنلاند را بررسی کردند، اما عبور از نروژ و سوئد بی طرف نیازمند مجوز این کشورها بود و هر دو کشور بهشدت با آن مخالفت کردند، چراکه بیم گسترش دامنه جنگ را داشتند. در حقیقت، ابراز تمایل بریتانیا و فرانسه بیشتر با انگیزه تسلط بر معادن آهن شمال سوئد و قطع صادرات آن به آلمان بود تا نجات واقعی فنلاند.
با وخامت اوضاع نظامی و نبود چشم انداز کمک خارجی، دولت فنلاند به رهبری ریستو ریتی، که در دسامبر ۱۹۳۹ جایگزین کایاندر شده بود، در اوایل مارس ۱۹۴۰ مذاکرات صلح را از سر گرفت. استالین نیز که تداوم جنگ را با توجه به تلفات سنگین و خطر مداخله قدرت های غربی پرهزینه میدید، آماده پذیرش مصالحه بود. پیمان صلح مسکو در ۱۲ مارس ۱۹۴۰ در کرملین امضا شد و در سحرگاه ۱۳ مارس به اجرا درآمد. شرایط این پیمان برای فنلاند بسیار سنگین‌تر از پیشنهادهای اولیه شوروی در سال ۱۹۳۹ بود. فنلاند مجبور به واگذاری تمام باریکه کارلیا از جمله شهر ویبوری، بخشهایی از سالا و کوسامو، جزایر خلیج فنلاند و اجاره شبه جزیره هانکو به مدت ۳۰ سال شد. در مجموع، حدود ۱۱ درصد از خاک فنلاند شامل ۱۰ درصد زمینهای کشاورزی و بخش قابل‌توجهی از ظرفیت صنعتی آن به شوروی واگذار گردید. حدود ۴۲۰ هزار نفر از ساکنان این مناطق، که ۱۲ درصد جمعیت فنلاند را تشکیل میدادند، آواره شده و به داخل مرزهای جدید فنلاند مهاجرت کردند.
تلفات انسانی جنگ زمستان نامتقارن اما برای هر دو طرف سنگین بود. بر اساس آمار رسمی که پس از فروپاشی شوروی منتشر شد، ارتش سرخ ۱۲۶ هزار و ۸۷۵ کشته و مفقودالاثر و حدود ۲۶۵ هزار زخمی و بیمار متحمل شد که مجموع تلفات آن را به نزدیک ۴۰۰ هزار نفر میرساند. این در حالی است که تلفات فنلاند حدود ۲۵ هزار و ۹۰۴ کشته و مفقود و ۴۳ هزار و ۵۵۷ زخمی بود. پیامدهای بین‌المللی این جنگ بسیار گسترده بود. شکست اولیه ارتش سرخ در برابر کشوری به مراتب کوچکتر، اعتبار نظامی شوروی را در چشم جهانیان، به‌ویژه در آلمان نازی، بهشدت خدشه‌دار کرد. آدولف هیتلر و ستاد کل آلمان با مشاهده عملکرد ضعیف ارتش سرخ، توانایی‌های نظامی شوروی را دستکم گرفتند؛ عاملی که یک سال بعد در تصمیم‌گیری برای عملیات بارباروسا نقش داشت. برای خود شوروی، جنگ زمستان یک زنگ بیدارباش دردناک بود که به اصلاحات اساسی در ساختار فرماندهی، آموزش و تجهیزات ارتش سرخ انجامید و تیموشنکو جایگزین وروشیلوف بهعنوان کمیسر دفاع شد. برای فنلاند، اگرچه این کشور استقلال خود را حفظ کرد و از اشغال کامل در امان ماند، اما زخمهای ارضی و انسانی این جنگ، زمینه‌ساز تصمیم فنلاند برای اتحاد با آلمان نازی در سال ۱۹۴۱ و آغاز جنگ ادامه شد؛ درگیری که بهعنوان تلاشی برای بازپس‌گیری سرزمین‌ها از دست رفته توجیه میشد و چرخه خونین منازعات در شمال اروپا را برای چهار سال دیگر تداوم بخشید.
