
در نخستین سالهای قرن نوزدهم، سایهی ناپلئون بناپارت بر فراز اروپا گسترده شده بود. او نهتنها فرانسه، که بخش عظیمی از قاره را زیر سلطهی مستقیم یا غیرمستقیم خود داشت. در این میان، رابطهی فرانسه و روسیه بهرغم صلح تیلسیت در سال ۱۸۰۷، روزبهروز شکنندهتر میشد. تزار الکساندر یکم، که روزگاری مجذوب نبوغ نظامی و سیاسی امپراتور فرانسوی شده بود، اکنون با نگرانی به تحرکات او مینگریست. هستهی اصلی این تنش، نظام قارهای بود؛ محاصرهی اقتصادی گستردهای که ناپلئون علیه بریتانیا طراحی کرده بود. بر اساس این نظام، هیچ کشوری در اروپا حق تجارت با انگلستان را نداشت. اما برای روسیه، که اقتصادش به صدور الوار، غلات و کنف به بریتانیا وابسته بود، تبعیت کامل از این محاصره فاجعهبار بود. تزار الکساندر که تحت فشار اشراف و تجار روس قرار داشت، بهتدریج از اجرای دقیق محاصره سر باز زد و اجازه داد کشتیهای بیطرف حامل کالاهای انگلیسی وارد بنادر روسیه شوند.
ناپلئون که هرگونه تخطی از نظام قارهای را خنجری به قلب استراتژی خود میدانست، خشمگین بود. او درک نمیکرد یا نمیخواست بپذیرد که متحدی بهبزرگی روسیه، حاضر نیست اقتصاد خود را فدای جاهطلبیهای فرانسه کند. علاوه بر مسئلهی اقتصادی، مسئلهی لهستان نیز همانند زخمی کهنه سرباز کرده بود. ایجاد دوکنشین ورشو توسط ناپلئون، در مرزهای غربی روسیه، تزار را بهشدت نگران کرده بود. الکساندر این موجودیت تازه را سکوی پرتابی برای حملهی آتی به خاک روسیه و محملی برای احیای لهستان بزرگ میدید. در سوی دیگر، ناپلئون از نفوذ روزافزون روسیه در بالکان و تنگههای عثمانی ناخرسند بود. مجموع این عوامل، اعتماد میان دو امپراتور را به نقطهی صفر رساند. در بهار ۱۸۱۲، دیگر سایهی جنگ بر فراز اروپا نه یک احتمال، که قطعیتی هولناک بود. ناپلئون، که خود را در اوج قدرت میدید، تصمیم گرفت با نمایش قاطعانهی قدرت، تزار را به زانو درآورد. او باور داشت که یک لشکرکشی عظیم و سریع، ارتش روسیه را در همان مرزها در هم خواهد کوبید و الکساندر را وادار به تسلیم و بازگشت به نظام قارهای خواهد کرد. این گونه بود که گردآوری بزرگترین ارتشی که اروپا تا آن روز به خود دیده بود، آغاز شد.
ارتش بزرگ ناپلئون، موسوم به گراند آرمه، برای حمله به روسیه نیرویی فراتر از تصور زمانه بود. آماری که در تاریخ ثبت شده، تعداد نفرات این ارتش را در هنگام عبور از رود نیمن، مرز میان دوکنشین ورشو و روسیه، بین ۴۵۰ تا ۶۰۰ هزار نفر تخمین میزند. این سپاه عظیم، تنها فرانسوی نبود؛ امپراتوری ناپلئون که از اسپانیا تا لهستان گسترده شده بود، سربازانی از بیست ملت مختلف را به میدان میآورد. در کنار فرانسویهای کهنهکار، لهستانیهای امیدوار به استقلال، ایتالیاییها، سربازانی از ایالات آلمانی کنفدراسیون راین، پروسیها و اتریشیها که بهاجبار متحد ناپلئون شده بودند، هلندیها، کرواتها، سوئیسیها و حتی اسپانیاییها و پرتغالیها نیز در این سپاه حضور داشتند. این ارتش، تودهای عظیم از انسانها، اسبها و تجهیزات بود. تنها بخش سوارهنظام آن، بالغ بر صد هزار اسب را شامل میشد که خود به تناسب، نیازمند علوفهای نجومی بودند. توپخانهی عظیم با بیش از ۱۲۰۰ عراده توپ، قلب آهنین این پیکر غولآسا را تشکیل میداد.
در بیست و چهارم ژوئن ۱۸۱۲، عبور از رود نیمن آغاز شد. ناپلئون انتظار جنگی کلاسیک و سریع در مرزهای غربی روسیه را داشت، اما روسها که از برتری عددی دشمن آگاه بودند، استراتژی متفاوتی را در پیش گرفتند. فرماندهی ارتش روسیه در ابتدا بر عهدهی بارکلی دو تولی، وزیر جنگ و یک فرمانده محتاط اسکاتلندیتبار بود. او بهخوبی دریافته بود که رویارویی مستقیم با ناپلئون در یک نبرد تمامعیار، بهاحتمال قریببهیقین به نابودی ارتش روسیه خواهد انجامید. پس استراتژی ساده و در عین حال بسیار پیچیدهای را برگزید: عقبنشینی پیوسته به عمق خاک روسیه. هدف، اجتناب از نبرد اصلی، طولانی کردن خطوط تدارکاتی فرانسویها، و کشاندن آنها به اعماق سرزمینی پهناور و بیرحم بود. در کنار این عقبنشینی، سیاست زمین سوخته نیز با جدیت دنبال میشد. قزاقها و دستههای ارتش روسیه، هر روستا، هر انبار غله و هر منبع غذایی را که در مسیر پیشروی فرانسویها قرار داشت، به آتش میکشیدند. این تاکتیک از همان روزهای نخست، اثر فرسایندهی خود را آشکار کرد.
ارتش بزرگ از همان ابتدا در چنگال مشکلات لجستیکی گرفتار شد. فاصلهها در روسیه بسیار بیشتر از اروپای غربی بود و راههای ارتباطی بهشدت بدوی و در فصل باران به باتلاق تبدیل میشدند. سیستم تدارکاتی ناپلئون، که برای عملیات سریع در مناطق پرجمعیت و ثروتمند اروپای مرکزی طراحی شده بود، در پهنهی بیانتها و کمحاصل روسیه بهکلی فرو پاشید. گاریهای تدارکاتی نمیتوانستند خود را به واحدهای پیشرو برسانند. سربازان گرسنه که از قطار تدارکات عقب مانده بودند، برای یافتن غذا پراکنده میشدند و بسیاری از آنها توسط قزاقها شکار میشدند یا بر اثر خستگی و گرسنگی از پای در میآمدند. گرمای طاقتفرسای تابستان روسیه نیز به عاملی مرگبار تبدیل شده بود. بیماریهایی مانند اسهال خونی و تیفوس در میان صفوف ارتش شیوع پیدا کرد و تلفات انسانی پیش از رسیدن به هر میدان نبرد مهمی، بهطرز هشداردهندهای افزایش یافت. تنها در ماه نخست لشکرکشی، دهها هزار اسب بر اثر کمبود علوفه و خستگی تلف شدند، که این خود ضربهی مهلکی به توان سوارهنظام و تحرک توپخانه زد. روحیهی سربازان که برای یک پیروزی سریع به شرق میآمدند، با دیدن مناظر سوخته، روستاهای متروک و جنازههای همرزمانشان که در کنار جاده افتاده بودند، به شدت تحلیل رفت. فاصلهی میان رویای فتح و واقعیت بیرحم گرسنگی و بیماری، هر روز بیشتر میشد.
در سوی مقابل، عقبنشینی بیوقفهی ارتش روسیه، به همان اندازه که برای ناپلئون گران تمام میشد، برای بارکلی دو تولی نیز هزینههای سیاسی و روحی سنگینی داشت. افسران و سربازان روس که میدیدند دشمن بدون هیچ مقاومت جدی در حال نزدیک شدن به قلب روسیه است، بهشدت بیتاب و خشمگین بودند. اشراف و درباریان در سنپترزبورگ، بارکلی را به ترسویی و حتی خیانت متهم میکردند. فشار افکار عمومی تزار الکساندر را وادار به اتخاذ تصمیمی سرنوشتساز کرد. او میخائیل ایلاریونوویچ کوتوزوف، شاهزادهی کهنهکاری را که شاگرد سووروف و از قهرمانان جنگهای پیشین با عثمانی بود، به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح روسیه منصوب کرد. کوتوزوف ۶۷ ساله، با صورتی زخمی و یک چشم از دست رفته، مظهر مقاومت روسیه بود. انتصاب او موجی از شور و امید را در ارتش و ملت برانگیخت. سربازان شعار میدادند: «کوتوزوف آمده تا فرانسویها را بزند!» با این حال، کوتوزوف به عنوان یک استراتژیست کارکشته، بهخوبی میدانست که منطق نظامی بارکلی درست بوده و ارتش همچنان نیازمند عقبنشینی است. اما فشار برای نبرد آنچنان عظیم بود که او دریافت نمیتواند مسکو را بدون حتی یک نبرد بزرگ تسلیم کند. او نیاز به یک نبرد داشت، نه لزوماً برای پیروزی قاطع، بلکه برای خونریزی از ارتش فرانسه، حفظ غرور ملی و اثبات این که ارتش روسیه توانایی ایستادگی در برابر ناپلئون را دارد. او به عقبنشینی ادامه داد، اما چشمانش به دنبال مکانی مناسب برای این رویارویی سرنوشتساز بود.
این مکان در حدود ۱۲۰ کیلومتری غرب مسکو، در نزدیکی روستای کوچک بورودینو یافت شد. در سوم سپتامبر، کوتوزوف به این منطقه رسید و پس از بررسی جغرافیای آن، تصمیم گرفت در همین نقطه بایستد و نبرد را بپذیرد. میدانی که او برگزید، دشتی باز و وسیع بود که تپههای ملایمی در آن خودنمایی میکردند و رودخانهی کوچک کولوچا و شاخههای فرعیاش، مانند رود سنگی واینیکا و سمنوفکا، آن را بریده بودند. جناح راست روسها، به فرماندهی بارکلی دو تولی، در مقابل رود کولوچا مستقر شد و استحکامات قدرتمندی در آن ساخته شد. مرکز میدان بر روی تپهای مرتفع قرار داشت که به نقطهی کانونی نبرد تبدیل میشد. اما جناح چپ، به فرماندهی ژنرال پیوتر باگراتیون، آسیبپذیرترین بخش خط روسیه بود. این جناح در دشتی باز و بدون موانع طبیعی جدی قرار داشت. کوتوزوف که این ضعف را تشخیص داده بود، دستور داد تا استحکامات دفاعی متعددی در این جناح ساخته شود. مهمترین این استحکامات، سه پیکان یا فلش مدور بودند که از خاک و الوار ساخته شده و با خندقهای عمیق محافظت میشدند. این استحکامات که بعدها به نام فلشهای باگراتیون مشهور شدند، قرار بود همچون سدی در برابر امواج مهاجم فرانسوی عمل کنند. در مرکز میدان و در فاصلهای استراتژیک میان جناح چپ و راست، بر فراز تپهای بلند، یک ردوبت (دژ توپخانهای) عظیم و بسته ساخته شد که به ردوبت رایفسکی، به نام ژنرال نیکولای رایفسکی فرماندهی مدافعان آن، معروف گشت. این دژ هجده عراده توپ سنگین را در خود جای داد و مشرف به تمام میدان نبرد بود. در پشت خطوط، ذخیرههای ارتش روسیه شامل پیادهنظام و سوارهنظام، و در منتهیالیه جنوبی، قزاقها به فرماندهی ژنرال پلاتوف در جنگلها پنهان شده بودند. دو ارتش، همچون دو مشت گرهخوردهی آهنین، در فاصلهای حدود یک و نیم کیلومتری از یکدیگر، آرایش گرفتند. شب پیش از نبرد، شمایلی از مادر خدای اسمولنسک را در میان صفوف سربازان روس گرداندند. کوتوزوف در برابر آن زانو زد و سر تعظیم فرود آورد، در حالی که هزاران سرباز با دلی لرزان اما مصمم، برای نبردی که میدانستند شاید آخرینشان باشد، دعا میخواندند. در سوی دیگر میدان، ناپلئون نیز که از سکوت سنگین آن شب متأثر شده بود، نقشههای حمله را مرور میکرد. حملهای که قرار بود ارتش روسیه را نابود و مسکو را فتح کند.
سپیدهدم هفتم سپتامبر ۱۸۱۲ فرا رسید. ناپلئون که شب را بیقرار گذرانده بود، درست همان لحظهای که نخستین پرتوهای خورشید افق را شکافت، رو به همراهانش کرد و بانگ زد: «اینک خورشید آسترلیتز!» تلاش او برای برانگیختن شور در میان سربازانش بود، با یادآوری یکی از درخشانترین پیروزیهایش. اما میدان پیش رو، بسیار متفاوت از آن نبرد توفنده در موراویا بود. در ساعت شش صبح، با شلیک یک عراده توپ از سمت فرانسویها، سکوت پاره شد. در چشم بههمزدنی، بیش از صد توپ فرانسوی به سوی فلشهای باگراتیون آتش گشودند و زمین زیر پای مدافعان شروع به لرزیدن کرد. همزمان با این بمباران، سپاه یکم فرانسه به فرماندهی مارشال داوو، یکی از تواناترین فرماندهان ناپلئون، به سوی جنوبیترین فلشها یورش برد. این آغاز مرحلهی اول نبرد بود: نبردی برای تصرف فلشها. سربازان داوو در میان گلولههای توپ و رگبار تفنگهای روسی که از پشت خاکریزها شلیک میکردند، پیش میرفتند. حملهی اول با وجود تلفات سنگین به عقب رانده شد. ناپلئون بیدرنگ نیروهای نی و ژونو را نیز به یاری فرستاد و موج دوم حملات آغاز شد. در این سو، باگراتیون با شجاعتی وصفناپذیر، نیروهایش را به ضدحمله هدایت میکرد. او سوار بر اسب، در خط مقدم نبرد ظاهر میشد و با خونسردی تمام فرمان میداد. فلشها چندین بار دستبهدست شدند. خاکریزهای خاکی به معنای واقعی کلمه هموار شدند و خندقها از اجساد قربانیان هر دو طرف پر شد. نبرد آنچنان شدید بود که در برخی نقاط، سربازان با سرنیزه و قنداق تفنگ به جان یکدیگر میافتادند، بیآنکه حتی فرصتی برای شلیک وجود داشته باشد.
همزمان با اوج گرفتن نبرد در جناح چپ، در مرکز میدان حملهی دیگری به فرماندهی اوژن دو بوهارنه، پسرخواندهی ناپلئون، علیه ردوبت رایفسکی آغاز شد. روسها با توپخانهی مستقر در ردوبت، آتش سنگینی بر روی ستونهای مهاجم فرانسوی گشوده بودند. حملهی اولیهی فرانسویها به فرماندهی ژنرال بروسیه با مقاومت سرسختانهی سپاه پیادهنظام رایفسکی در هم شکست. صحنههای فراموشنشدنی از دلیری در این نقطه رقم خورد؛ گفته میشود که ژنرال رایفسکی دو پسر نوجوان خود را در بحبوحهی آتش، پیشاپیش پرچم هنگ اسمولنسک به میدان فرستاد تا روحیهی سربازان را تقویت کند. مهاجمان با تلفات هولناکی عقب نشستند تا زمانی که آتش توپخانهی فرانسوی شدت گرفت و پیادهنظام و سوارهنظام با آرایشی جدید، خود را برای ضربهی نهایی آماده کردند. با این حال، قلب تپندهی نبرد همچنان در فلشهای باگراتیون بود. حوالی ساعت یازده صبح، ناپلئون که از مقاومت روسها به خشم آمده بود، سومین و عظیمترین موج حمله را ترتیب داد. این بار، در حدود ۴۵ هزار سرباز پیاده و سوارهنظام فرانسوی با پشتیبانی ۴۰۰ توپ به مواضع روسها یورش بردند. برای مدافعان خسته و خونآلود، این ضربه بسیار سنگین بود. در اوج این درگیری، گلولهای توپ به پای باگراتیون اصابت کرد و او را به شدت مجروح ساخت. فرماندهی بیباک روس که نماد مقاومت جناح چپ بود، ابتدا سعی کرد جراحت خود را پنهان کند تا روحیهی سربازانش تضعیف نشود، اما شدت خونریزی بهقدری بود که از هوش رفت و او را از میدان نبرد دور کردند. سقوط باگراتیون ضایعهای جبرانناپذیر برای ارتش روسیه بود. انسجام دفاعی جناح چپ روسها به سرعت از هم پاشید و فلشها که حالا انبوهی از خاک، خون و پیکر بودند، سرانجام به تصرف فرانسویها درآمد. مدافعان بازمانده، با نظمی متزلزل به سوی روستای سمنوفسکویه عقب نشستند و در پشت درهای در همان نزدیکی، خط دفاعی جدیدی تشکیل دادند.
با سقوط فلشها، تمام فشار نبرد به مرکز منتقل شد، جایی که ردوبت رایفسکی همچون قلعهای تسخیرناپذیر ایستاده بود. ناپلئون که اکنون نیمی از راه را رفته بود، دستور یورش نهایی به ردوبت را صادر کرد. حوالی ساعت سه بعدازظهر، پس از بمباران شدید توپخانهای که تپه را به جهنمی از گلوله و ترکش بدل کرد، سوارهنظام سنگین فرانسوی به فرماندهی ژنرال کولنکور به ردوبت حمله کرد. این یکی از مرگبارترین و در عین حال باشکوهترین صحنههای نبرد بود. سواران فرانسوی، موسوم به "سواران آهنین"، از میان دود و آتش و انفجار گلولهها، خود را به خاکریزهای ردوبت رساندند و از روی خندقها و اجساد عبور کردند و به درون قلعه ریختند. نبرد تنبهتن وحشتناکی در فضای بستهی ردوبت درگرفت. سرنیزهها، شمشیرها و حتی مشتها به کار افتاد. کولنکور، فرماندهی دلیر فرانسوی، در همان لحظات نخست ورود کشته شد، اما موج سواران او همچنان به پیش میتاختند. مدافعان روس، که تا آخرین نفس جنگیدند، تقریباً تا آخرین نفر قتلعام شدند و ردوبت سقوط کرد. با تصرف این دژ، خط دفاعی اصلی روسها در مرکز شکسته شد. با این حال، روسها بهطور کامل عقب ننشستند؛ آنها با تشکیل یک خط دفاعی موقت در پشت تپه، همچنان به مقاومت ادامه دادند.
در گرماگرم این درگیریهای مرگبار در مرکز و جناح چپ، اتفاقی غیرمنتظره جبههی فرانسویها را برای دقایقی فلج کرد. ژنرال پلاتوف، فرماندهی قزاقها، و ژنرال اوواروف، فرماندهی یک سپاه سوارهنظام سبک، با دور زدن جناح چپ فرانسویها، به عمق خطوط تدارکاتی و مواضع عقبدار دشمن یورش بردند. این حملهی ناگهانی که به "حملهی قزاقها" معروف شد، اگرچه از نظر نظامی چندان عمیق نبود، اما وحشت و هرجومرج را در میان محافظان قطار تدارکاتی و خدمهی توپخانهی فرانسوی ایجاد کرد. ناپلئون که از شنیدن این خبر یکه خورده بود، برای ساعاتی حیاتی، دستور حمله در مرکز را متوقف کرد و بخشی از نیروهای ذخیره، از جمله گارد جوان، را برای مقابله با این تهدید به عقب فرستاد. او حتی شخصاً برای ارزیابی وضعیت به منطقهی خطرناک شده رفت. این وقفهی چندساعته، فرصتی استثنایی در اختیار کوتوزوف قرار داد. روسها از این زمان طلایی برای تقویت خطوط پارهپارهی خود، جابهجایی توپخانه و رساندن نیروهای تازهنفس به نقاط بحرانی استفاده کردند. این حملهی ایذایی، به قیمت تلفات چندانی برای روسها تمام نشد، اما شاید از فروپاشی کامل ارتش روسیه در آن روز جلوگیری کرد.
در این لحظهی سرنوشتساز بود که بزرگترین تصمیم بحثبرانگیز ناپلئون در آن روز گرفته شد. مارشالها، بهویژه مورات، شجاعترین سوارهنظام امپراتوری، التماسکنان از ناپلئون خواستند تا گارد امپراتوری، نیروی زبده و دستنخوردهای که شامل بیست هزار نفر از بهترین سربازان جهان بود، را به میدان بفرستد تا ضربهی نهایی را وارد کرده و ارتش روسیه را به طور کامل منهدم کند. ناپلئون، که در فاصلهی دور از خط مقدم و از قرارگاهی بر فراز تپهای نظارهگر نبرد بود، لحظاتی تأمل کرد و سپس قاطعانه سر تکان داد و گفت: «خیر.» او که سه هزار کیلومتر دورتر از پاریس بود، نمیخواست آخرین ذخیرهی اصلی خود را در روسیه به خطر بیندازد. او به مورات رو کرد و گفت: «نمیخواهم گاردم را نابود کنم. فردا نبردی دیگر در کار خواهد بود و آن وقت به آنها نیاز دارم.» ناپلئون از یک سو نگران یک ضدحملهی غافلگیرکنندهی سوارهنظام روس و از سوی دیگر، شاید بهطور غریزی از وسعت فاجعهای که در حال رخ دادن بود هراسان شده بود. او شاید نمیخواست در آن سرزمین دوردست، واپسین برگ برندهاش را نیز در یک قمار خونین از دست بدهد. این تصمیم، نقطهی عطف نبرد بود. فشار اصلی فرانسویها ادامه یافت و مواضع روسها را یکی پس از دیگری تصرف کرد، اما دیگر آن ضربهی مهلک و ویرانگری که ارتش روسیه را متلاشی کند، فرود نیامد. خط دفاعی روسها خم شد، شکست، اما کاملاً از هم نپاشید.
با فرارسیدن غروب، غرش توپها به تدریج فروکش کرد. نبردی که از سپیدهدم آغاز شده بود، اکنون پس از دوازده ساعت جهنمی، به پایان خود میرسید. فرانسویها مالک میدان نبرد بودند. تمام استحکامات اصلی روسها از فلشها گرفته تا ردوبت رایفسکی در تصرف آنها بود و ارتش روسیه حدود یک کیلومتر عقب رانده شده بود. اما قیمت این پیروزی چنان کمرشکن بود که در تاریخ کمتر نمونهای برای آن میتوان یافت. کوتوزوف ابتدا تصمیم داشت روز بعد حمله را از سر بگیرد، اما با دریافت گزارشهای دقیق از تلفات، به عمق فاجعه پی برد. ارتش او دیگر قادر به نبرد نبود. او فرمان عقبنشینی به سوی مسکو را صادر کرد. عقبنشینیای که در آن، ارتش روسیه همچون سایهای خونآلود، راهی شهر مادر شد.
تلفات انسانی در نبرد بورودینو به راستی هولانگیز بود. این خونینترین روز جنگهای ناپلئونی تا آن زمان، و یکی از خونبارترین نبردهای تاریخ بشر تا پیش از جنگهای جهانی قرن بیستم بود. بر اساس دقیقترین تخمینها، فرانسویها و متحدانشان حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار کشته و زخمی دادند که شامل ۴۹ ژنرال کشته یا بهشدت مجروح میشد. تلفات روسها بسیار فاجعهبارتر بود. تخمینها از ۴۴ تا ۵۲ هزار کشته و زخمی در میان آنها حکایت دارد که شامل ۲۳ ژنرال میشد و مهمتر از همه، مرگ ژنرال باگراتیون که چند روز پس از نبرد بر اثر جراحات جان سپرد. شدت نبرد به حدی بود که بهطور میانگین در هر دقیقه، دهها و در هر ساعت، هزاران نفر کشته یا معلول میشدند. میدان نبرد به معنای واقعی کلمه از اجساد انسانها و اسبها مفروش شده بود. صدای نالهی زخمیها در دل تاریکی شب، موسیقی هولناکی بود که بر روح بازماندگان چنگ میانداخت.
ارتش فرانسه با وجود تصرف میدان نبرد، از روحیهی پیروزی بیبهره بود. سربازان کهنهکاری که در دهها نبرد پیروزمندانه حضور داشتند، هرگز چنین کشتار و مقاومتی را تجربه نکرده بودند. آنها انتظار داشتند که ناپلئون، طبق معمول، با وارد کردن گارد امپراتوری کار دشمن را یکسره کند، اما عدم استفاده از گارد، این حس را در میان آنها ایجاد کرد که خود امپراتور نیز از نتیجهی کار راضی نیست. افسران جوان مرده بودند، بسیاری از واحدها نابود شده بودند و بقایای ارتش، خسته، گرسنه و مجروح، در میان انبوه اجساد به دنبال سرپناه و غذایی برای زنده ماندن میگشتند. در سوی دیگر، روسها با وجود تحمل تلفاتی کمرشکن، یک پیروزی اخلاقی به دست آورده بودند. آنها در برابر بهترین ارتش جهان ایستاده بودند و از هم نپاشیده بودند. عقبنشینی آنها به سوی مسکو، نه از روی وحشت، که یک انتخاب تاکتیکی بود. این نبرد، روحیهی آنها را برای ادامهی مبارزه تضمین کرد و به آنها نشان داد که "ارتش شکستناپذیر" ناپلئون نیز میتواند خونریزی شود و متوقف گردد.
یک هفته پس از نبرد، ناپلئون به مسکو رسید، با این امید که فتح این شهر نمادین، روحیهی روسها را در هم شکند و تزار را به پای میز مذاکره بکشاند. اما او با شهری متروک و خالی از سکنه مواجه شد. فرماندار مسکو، کنت روستوپچین، پیش از ورود فرانسویها، دستور تخلیهی کامل شهر و آتش زدن منابع و انبارها را صادر کرده بود. مسکو، پایتخت تاریخی روسیه، در برابر چشمان حیرتزدهی ناپلئون در آتش سوخت. آتشسوزی عظیمی که چندین روز ادامه داشت، سهچهارم شهر را به خاکستر تبدیل کرد. ناپلئون در کرملین خالی، منتظر فرستادهی تزار برای مذاکره نشست. اما پاسخی نیامد. الکساندر یکم، تحت تأثیر مقاومت ارتش در بورودینو و فشار افکار عمومی، سوگند خورده بود که تا پای جان در برابر ناپلئون مقاومت کند. سکوت تزار کرکننده بود. اقامت ناپلئون در مسکوی سوخته، که به جای کاخ، ویرانه و خاکستر بود، به یک کابوس تبدیل شد. امپراتور فرانسوی که در تلهی استراتژی زمین سوخته و لجاجت روسها گرفتار شده بود، پس از پنج هفته انتظار بیحاصل، چارهای جز عقبنشینی ندید.
عقبنشینی از مسکو، که در اواخر اکتبر آغاز شد، به یکی از فاجعهبارترین رویدادهای تاریخ نظامی بدل گشت. ارتشی که از مسکو خارج میشد، هنوز بازماندهی قدرتمندی از گراند آرمه بود، اما این بار، دشمن تنها روسها نبودند. زمستان افسانهای روسیه، که آن سال زودتر و سختتر از همیشه از راه رسید، با سرمایی کشنده، کولاکهای سهمگین و جادههای یخزده، ضربات نهایی را پیکر نیمهجان ارتش فرانسه وارد آورد. سربازانی که لباس و کفش مناسب نداشتند، هزاران هزار نفر در کنار جادهها یخ میزدند. قزاقها و دستههای چریکی روسها به طور پیوسته به ستونهای خسته و گرسنهی فرانسویها حمله میکردند و هرکس که از صف عقب میماند، محکوم به مرگ بود. آن سیستم تدارکاتی که در آغاز لشکرکشی فروپاشیده بود، اکنون بهکلی وجود نداشت. سربازان برای یافتن تکهای نان یا گوشت اسب مرده به یکدیگر رحم نمیکردند. نبرد برزینا، در اواخر نوامبر، آخرین ضربهی مهلک بود. اگرچه ناپلئون توانست بخشی از نیروهای اصلی خود را با قربانی کردن محافظان عقبه از رودخانه عبور دهد، اما تلفات انسانی در آن عبور خونین آنچنان عظیم بود که نام برزینا به نمادی از فاجعه بدل شد. از ارتش عظیمی که در ژوئن ۱۸۱۲ از نیمن عبور کرده بود، تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار سرباز ژندهپوش، گرسنه و سرمازده در دسامبر همان سال موفق به خروج از خاک روسیه شدند. شکست ناپلئون کامل و بیسابقه بود.
بورودینو به مثابه قلب تپندهی این تراژدی عظیم، برای همیشه در حافظهی تاریخی ملتها حک شد. برای روسها، این نبرد به یک اسطورهی ملی مقاومت در برابر متجاوز، نماد ایثار و پیروزی روح بر ماشین جنگی دشمن بدل گشت. کوتوزوف و باگراتیون در زمرهی قهرمانان جاودانهی ملی روسیه قرار گرفتند. برای فرانسویها، بورودینو نقطهی اوج جاهطلبی ناپلئونی و در عین حال، آغاز سقوطی هولناک بود. این نبرد ثابت کرد که حتی نبوغ نظامی ناپلئون نیز در برابر مقاومت یک ملت و وسعت بیرحم جغرافیا آسیبپذیر است. در نبردی که ناپلئون آن را «وحشتناکترین نبردهایم» نامید، هر دو طرف جنگیدند، خونها ریخته شد، و در نهایت هیچکس به آنچه میخواست نرسید. ناپلئون ارتش روسیه را نابود نکرد و کوتوزوف نتوانست مسکو را نجات دهد. اما در مقیاس بزرگ تاریخ، این نبرد سرآغاز پایان یک امپراتوری بود و روح یک ملت را چنان در خود دمید که تا سدهها بعد، الهامبخش نویسندگان، شاعران و موسیقیدانانی از پوشکین و لرمانتوف گرفته تا تولستوی و چایکوفسکی شد. بورودینو فقط یک نبرد نبود؛ نقطهی تلاقی ارادهی دو جهان، و نقطهی عطفی در مسیر تاریخ بود.