ویرگول
ورودثبت نام
علیرضا مرادی
علیرضا مرادیدانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
خواندن ۹ دقیقه·۴ ماه پیش

جزیره نازینو

در بهار سال ۱۹۳۳، اتحاد جماهیر شوروی در چنگال قحطی ویرانگری گرفتار بود که عمدتاً ناشی از سیاست‌های اشتباه جمع‌آوری اجباری محصولات کشاورزی و سرکوب دهقانان موسوم به کولاک‌زدایی بود. همزمان با فروپاشی نظام کشاورزی و مرگ میلیون‌ها نفر در اوکراین و جنوب روسیه، شهرهای بزرگ شوروی نیز از خیل بی‌خانمان‌ها، کودکان خیابانی، گدایان، خرده‌بزهکاران، روسپیان، معلولان و آن‌چه در زبان حزبی «عناصر طبقه‌زدوده و ضداجتماعی» خوانده می‌شد، انباشته شده بودند. رهبری استالین در کرملین به این نتیجه رسید که برای «پاکسازی» شهرها پیش از برگزاری رژه‌ها و کنگره‌های باشکوه، باید این جمعیت ناخواسته را به یکباره از صحنه حذف کرد. در آوریل ۱۹۳۳، با مجوز سری کمیساریای خلق در امور داخلی، دستورالعمل‌هایی برای جمع‌آوری و تبعید دسته‌جمعی این افراد به مناطق دوردست سیبری صادر شد. در مسکو، لنینگراد، خارکف و سایر کلان‌شهرها، نیروهای میلیتسیا و اُگ‌پ‌اُ در عرض چند هفته ده‌ها هزار انسان را از خیابان‌ها، پناهگاه‌ها، ایستگاه‌های قطار و زاغه‌ها گردآوری کردند. آنان را با قطارهای باری به سوی شرق، به مرکز موقت تبعید در شهر تومسک در سیبری غربی گسیل داشتند. این افراد نه محاکمه شده بودند و نه حکم مشخصی داشتند؛ فقط مشمول پالایش اداری شده بودند.

طرح اولیه آن بود که این تبعیدیان به سکونتگاه‌های ویژه در منطقه ناریم، مردابی وسیع و جنگلی در حوضه رود اُب، فرستاده شوند تا به عنوان نیروی کار ارزان در قطع درختان و ساخت راه‌ها به کار گرفته شوند. اما دستگاه اردوگاهی منطقه که تحت فرماندهی واسیلی آرسنیویچ کاروتسکی، رئیس بخش اسکان‌های ویژه ناریم در کمیساریای خلق، عمل می‌کرد، به دلیل هجوم ناگهانی این حجم عظیم از انسان‌ها کاملاً غافلگیر شد. زیرساخت‌های اسکان عملاً وجود نداشت، مواد غذایی و چادر کافی در انبارها نبود و مقامات محلی از پذیرش آن‌ها سرباز می‌زدند. در این شرایط آشفته، کاروتسکی و زیردستانش بی‌آنکه به مسکو اطلاع دهند، تصمیمی فاجعه‌بار گرفتند: گروهی بزرگ از این تبعیدیان که اغلب آن‌ها را به نادرست «جنایتکاران حرفه‌ای و عناصر شرور» می‌نامیدند، در جزیره‌ای خالی از سکنه و تقریباً ناشناخته در میان رود اُب پیاده کنند تا به حال خود رها شوند.

این گروه متشکل از شش هزار و صد و چهارده مرد، زن و کودک بود که در اوایل ماه مه ۱۹۳۳ از تومسک به سوی شمال حرکت کردند. آنان را در دو کرجی چوبی یدک‌کش به نام‌های «کلپینو» و «قزاقستان» سوار کردند و همراه با حدود سیصد نگهبان مسلح، راهی سفر بر روی رودخانه‌های تُم و سپس اُب شدند. کرجی‌ها که برای حمل بار ساخته شده بودند، هیچ گونه امکانات اولیه‌ای نداشتند. انسان‌ها همچون هیزم در انبارهای سربسته و عرشه‌های باز چپانده شدند، به طوری که حتی نشستن نیز دشوار بود. سرما، باران بهاری و کمبود مطلق سرویس‌های بهداشتی، انبارهای شناور را به گورستان‌های متحرک تبدیل کرد. دیسانتری و تیفوس از همان روزهای نخست شایع شد. نگهبانان که خود نیز جیره‌های ناچیزی دریافت می‌کردند، کوچک‌ترین تخطی را با خشونت وحشیانه پاسخ می‌دادند. هر روز چندین جسد از روی عرشه به آب انداخته می‌شد، بی‌آنکه نامی از آن‌ها ثبت شود. در طول مسیر، کرجی‌ها گاه برای دفن دسته‌جمعی مردگان کناره می‌گرفتند. تبعیدیان نمی‌دانستند به کجا می‌روند؛ شایعاتی از ساخت شهری جدید یا کار در معادن طلا دهان به دهان می‌چرخید.

در غروب هجدهم مه ۱۹۳۳، کاروان به جزیره‌ای کوچک در حدود هفتاد کیلومتری شمال دهکده نازینو، در جایی که رودخانه عریض اُب شاخه‌های پیچاپیچی می‌سازد، رسید. جزیره نازینو تپه‌ای ماسه‌ای و باریک به طول تقریبی دو کیلومتر و عرض پانصد متر بود که از یک سو با دیواره‌ای رُسی و شنی به ارتفاع حدود ده متر از آب سر بر می‌آورد و از سوی دیگر به تدریج به باتلاق‌های پوشیده از بید و توسکا فرو می‌غلتید. هیچ ساختمان، چاه آب شیرین، زمین زراعی یا حتی مسیر مشخصی در آن وجود نداشت. تنها ساکنان منطقه، اقلیت‌های اُستیاک (خانتی) و چند خانواده روس بودند که با دیدن کرجی‌ها به وحشت افتاده و به اعماق تایگا گریختند. افسر فرمانده کاروان، با بی‌اعتنایی کامل به سرنوشت انسان‌ها، دستور تخلیه بر روی جزیره را صادر کرد. نگهبانان مسلح با قنداق تفنگ، جمعیت گرسنه و بیمار را از کرجی‌ها بیرون راندند. باران تند و سوزناکی می‌بارید و زمین رُسی به سرعت به باتلاقی لغزنده تبدیل شد. بسیاری هنگام بالا رفتن از دیواره سقوط می‌کردند و زیر دست و پا لِه می‌شدند. تعدادی که قصد فرار با شنا به کرانه دیگر را داشتند، هدف گلوله قرار گرفتند. چند نفر در همان دقایق نخست در آب‌های خروشان اُب غرق شدند.

مقداری آذوقه شامل چند کیسه آرد چاودار فاسد، مقداری بلغور گندیده، نمک و چندین تبر و اره به طور تصادفی در ساحل پرتاب شد. چادرهای برزنتی که تحویل داده شد، شاید برای پانصد نفر کافی بود، نه برای بیش از شش هزار. فرماندهی جزیره به یک افسر جوان و بی‌تجربه از کمیساریای خلق واگذار شد و گروه کوچکی از نگهبانان همراه او در بلندترین نقطه دیواره مستقر شدند. آنان نیز بی‌غذا، بی‌دارو و بی‌هرگونه پشتیبانی بودند. همین که کرجی‌ها از نظر ناپدید شدند، وحشت واقعی آغاز گشت. در همان شب نخست، گروه‌های زورگو شکل گرفتند و آردها را غارت کردند. بسیاری از تبعیدیان که توان دفاع نداشتند، حتی یک مشت آرد هم دریافت نکردند. انسان‌ها با چنگ انداختن به دیواره‌های شنی شروع به کندن غارهایی برای سرپناه کردند. این غارهای نمناک و ناپایدار، که در اثر بارندگی‌های مداوم فرو می‌ریختند و ساکنانشان را زنده به گور می‌کردند، تنها پناهگاه در برابر بادهای یخ‌زده سیبری بودند. شب‌های قطبی روشن اما سرد، مملو از ناله‌ی گرسنگان و شیون مادرانی بود که فرزندانشان از ضعف می‌مردند.

ظرف کمتر از ده روز، تمامی ذخایر ناچیز آرد و بلغور به پایان رسید. جزیره هیچ خوراکی طبیعی نداشت: نه قارچ، نه توت وحشی، نه شکار. ریشه‌ی گیاهان و علف‌های تلخ ساحلی برای مدتی کوتاه جویده می‌شد، اما ارزش غذایی نداشت. بیماری‌ها با سرعتی برق‌آسا پخش می‌شد. اسهال خونی، حصبه و اسکوربوت بدن‌های ضعیف‌شده از گرسنگی را از پا درمی‌آورد. نخستین قربانیان عمدتاً کودکان، سالمندان و معلولان ذهنی و جسمی بودند که در میان جمعیت تبعیدی کم هم نبودند. جنازه‌ها در کنار غارها و روی ساحل رها می‌شدند، زیرا بازماندگان توان دفن نداشتند. بوی تعفن با گرم شدن هوا سراسر جزیره را فرا گرفت. در این مرحله، مرز میان انسانیت و توحش فرو ریخت. ابتدا جنازه‌ها قطعه‌قطعه شدند و گوشتشان در دیگ‌های حلبی بر روی آتش‌های کوچک پخته شد. این عمل که ابتدا با انزجار و به صورت پنهانی انجام می‌شد، خیلی زود عادی شد. گروه‌های سازمان‌یافته‌ای از تبعیدیان که عمدتاً پیشینه‌ی بزهکاری داشتند و در میانشان محکومان سابقه‌دار نیز بودند، قدرت را در جزیره قبضه کردند. آن‌ها به طور سیستماتیک به شکار ضعیف‌ترها پرداختند. شب‌ها با چاقوهای دست‌ساز و تبر به غارها حمله می‌کردند، قربانیان خود را می‌کشتند و اعضای بدنشان را برای فروش یا مصرف به اردوگاه‌های خود می‌بردند. واژه‌ی «گوشت انسان» دیگر تابویی نداشت و برخی از این گروه‌ها بدل به «آشپزخانه‌های جمعی» شده بودند که خوراک انسانی عرضه می‌کردند. گفته می‌شود یکی از رهبران این گروه‌ها، تبعیدی‌ای با لقب «کوستیای آدم‌خوار»، آشکارا بخش‌هایی از جزیره را قلمرو شکار خود اعلام کرده بود و همراه دارودسته‌اش هر شب طعمه‌های تازه‌ای می‌یافتند.

نگهبانان که تعدادشان از چند ده تن فراتر نمی‌رفت، نه تنها قادر به مهار خشونت نبودند، بلکه برخی از آن‌ها خود در این داد و ستد وحشتناک شریک شدند. گزارش‌ها حاکی از آن است که نگهبانان در ازای دریافت گوشت انسان یا رابطه‌ی جنسی با زنان گرسنه، مقادیر اندکی توتون، نان یا وسایل ابتدایی معامله می‌کردند. در مواردی، خود نگهبانان نیز به دلیل گرسنگی شدید، به گوشت مردگان متوسل شدند. فرمانده پادگان، که ظاهراً از سوی کاروتسکی به حال خود رها شده بود، تلاشی برای برقراری نظم نکرد و بیشتر وقت خود را در چادرش با بطری ودکا سپری می‌کرد. تنها گشت‌های پراکنده در ساحل انجام می‌شد تا هیچ قایقی به جزیره نزدیک نشود و هیچ تبعیدی‌ای از آن خارج نشود. جزیره به زندانی بی‌حصار بدل شده بود که در آن قانون جنگل حکم می‌راند. مادران فرزندان خود را در غارها پنهان می‌کردند و مردان ضعیف‌تر برای محافظت از خود گروه‌های دفاعی کوچکی تشکیل می‌دادند که اغلب در برابر مهاجمان مسلح کاری از پیش نمی‌بردند. اجساد مثله‌شده‌ای که بر شاخه‌های درختان توسکا آویزان می‌شدند، منظره‌ی روزمره‌ی جزیره بود.

در اواسط ماه ژوئن، یعنی حدود یک ماه پس از ورود، اوضاع چنان از کنترل خارج شده بود که دهقانان منطقه‌ی نازینو از ترس فرار تبعیدیان آدم‌خوار، کمربند مسلحانه‌ای دور روستاهایشان ایجاد کردند. مقامات محلی حزب و کمیساریای خلق در تومسک سرانجام متوجه فاجعه شدند، اما به جای امدادرسانی، درصدد سرپوش گذاشتن برآمدند. در اواخر ژوئیه، یک کمیسیون بازرسی عالی‌رتبه به سرپرستی یکی از افسران ارشد اردوگاهی به جزیره اعزام شد. آنچه آنان مشاهده کردند، فراتر از تصور بود: از شش هزار و صد و چهارده نفر، تنها حدود دو هزار و دویست تن زنده مانده بودند که بسیاری از آنان در وضعیت اسکلت‌های متحرک، مبتلا به جنون ناشی از گرسنگی و بیماری‌های لاعلاج به سر می‌بردند. در سراسر جزیره، استخوان‌های جویده‌شده، جمجمه‌های شکافته، آتش‌های خاموشی که بر رویشان دیگ‌هایی از گوشت انسان جوشیده بود و بوی تعفن بارز چربی سوخته‌ی بدن انسان دیده می‌شد. بازرسان دستور اعدام فوری سران آدم‌خوار را صادر کردند. ده‌ها تن از متهمان اصلی، از جمله همان کوستیا، در برابر صف تیرباران قرار گرفتند و اجسادشان به رودخانه افکنده شد. سپس، باقی‌مانده‌ی بازماندگان را بر کرجی‌ها سوار کرده و به اردوگاه‌های دیگر در ناریم و نواحی اطراف منتقل کردند. بسیاری از این نجات‌یافتگان نیز در هفته‌های بعد بر اثر تیفوس و ضعف مفرط جان سپردند.

اسناد رسمی که ده‌ها سال در طبقه‌بندی «فوق سری» باقی ماندند، نشان می‌دهد که از شش هزار و صد و چهارده تبعیدی جزیره نازینو، در حدود چهار هزار نفر در عرض سه ماه جان خود را از دست دادند، بدون آنکه حتی نامشان در هیچ دفتر ثبتی ضبط شود. دلیل رسمی مرگ‌ها «اسهال خونی»، «سوءتغذیه» یا «ذات‌الریه» نوشته می‌شد و کوچک‌ترین اشاره‌ای به آدم‌خواری در گزارش‌های ارسالی به مسکو وجود نداشت. واسیلی کاروتسکی و دیگر مقامات مسئول، از جمله ماتوئی برمن، رئیس وقت گولاگ، نه تنها بازخواست نشدند، بلکه ترفیع نیز گرفتند. آنان بعدها در جریان تصفیه‌های بزرگ ۱۹۳۸ اعدام شدند، اما نه به جرم این فاجعه، بلکه در چارچوب تسویه حساب‌های درون‌دستگاهی استالین. روایت رسمی که به آرشیو سپرده شد، این بود که «اسکان ویژه نازینو» یکی از عملیات‌های موفق در پاکسازی عناصر خطرناک از شهرها بود. روستای نازینو و جزیره‌اش برای دهه‌ها در هاله‌ای از سکوت فرو رفتند و بازماندگان اندکی که زنده ماندند، جرأت بازگویی آنچه دیده بودند را نداشتند. تنها پس از فروپاشی شوروی و گشایش بایگانی‌های مخفی در دهه ۱۹۹۰ بود که تاریخ‌نگارانی چون نیکلا ورت توانستند ابعاد واقعی این کشتار فراموش‌شده را از دل گزارش‌های میدانی، یادداشت‌های محرمانه و نامه‌های سانسورشده بیرون بکشند و تصویری از جهنمی که استالین بر کرانه‌های اُب آفرید، ترسیم کنند.

جزیرهشورویتاریخاستالین
۱
۰
علیرضا مرادی
علیرضا مرادی
دانشجوی ارشد تاریخ ایران اسلامی علاقه مند به همه ی ادوار تاریخ https://hamibash.com/Alireza798
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید