این صحنه از فیلم جانگوی آزاد شده را به خاطر دارید؟
در فیلم تارانتینو، «بیگ جان بریتلی» (یکی از سه برادر بریتلی و مباشر سابق مزرعه کاروکان) است. او نه تنها یک شکنجه‌گر بود، بلکه نقشی شبیه به یک «واعظ مزرعه» یا فردی با تظاهر شدید مذهبی داشت. او صفحه‌ای از انجیل را دقیقاً روی سینه و قلبش سنجاق کرده بود. و جانگو به آن شلیک میکند. و پرسش اصلی: چرا؟ حقیقت این است که این صرفا صحنه شلیک به یک انسان و کشتن او نیست. شلیک به انجیل نیست شلیک به مسیحیت هم نیست. این شلیک اعتراض به چندین قرن توجیه برده‌داری و تبعیض و خشونت توسط کلیسا است. نقش کلیسا در توجیه برده‌داری، ریشه در تاریخ دارد.
در سده‌های هفدهم تا اواسط قرن نوزدهم در ایالات متحده (به‌ویژه در ایالات جنوبی، کلیسا و الهیات مسیحی صرفاً ناظری منفعل بر برده‌داری نبودند؛ بلکه بخش عمده‌ای از جریان مسلط پروتستان (به‌ویژه بپتیست‌ها، متدیست‌ها و پرسبیترین‌های جنوبی) جامع‌ترین دستگاه تئوریک، الهیاتی و اخلاقی را برای توجیه نهاد برده‌داری و انضباط خشونت‌آمیز آن ساختند. این دفاعیات که در قرن نوزدهم از موضع تدافعی به یک آموزه تهاجمی به نام «خیر مسلم» تبدیل شد، متکی بر تفسیری ساختاریافته از متون مقدس، کیهان‌شناسی سلسله‌مراتبی و فلسفه سیاسی پدرسالارانه بود. در ادامه، ستون‌ها و مؤلفه‌های اصلی این منظومه الهیاتی تشریح می‌شود:
الهیات جنوب، جهان را بر پایه یک «سلسله‌مراتب بزرگ هستی» تبیین می‌کرد که به زعم آن‌ها از اراده آفرینش نشأت گرفته بود: استدلال می‌شد همان‌طور که خدا بر انسان، مرد بر زن، و والدین بر فرزندان ولایت دارند، نژاد سفیدپوست نیز به‌طور طبیعی و الهی بر نژاد سیاه‌پوست ولایت و سرپرستی دارد.و ایده‌های برابری‌طلبانه برآمده از عصر روشنگری یا انقلاب فرانسه را نشانه‌ای از «الحاد»، عصیان در برابر تقدیر الهی و دستکاری در نظم خلقت توصیف می‌کردند.
در عهد عتیق، بردگی نه تنها به رسمیت شناخته شده، بلکه قوانین مدونی برای آن ذکر شده است؛ متکلمان کلیسا از این متون بیشترین استفاده را می‌بردند:ابراهیم، اسحاق و یعقوب که در الهیات مسیحی نماد ایمان و بندگی خدا هستند، صاحب برده بودند (مثلاً پیدایش ۱۲:۱۶). کلیسا ادعا می‌کرد اگر برده‌داری ماهیتاً گناه و فساد بود، محال بود خدا اجازه دهد برگزیدگانش مالک برده باشند یا به ابراهیم وعده برکت دهد در حالی که او صدها برده در خدمت داشت. و همچنین به‌طور خاص به آیات سفر لاویان (۲۵: ۴۴–۴۶) استناد می‌شد که در آن به بنی‌اسرائیل گفته می‌شود می‌توانند از میان ملل غیریهودی اطراف خود تا ابد برده بخرند و آن‌ها را به عنوان ارث برای فرزندان خود باقی بگذارند:
«و غلام و کنیزی که برای خود می‌داری از امت‌هایی که به دور شمایند باشند… و اینان ملک شما خواهند بود… تا ابد بر آنان آقایی کنید.»
فرمان دهم (ده فرمان): در خروج ۲۰:۱۷ ذکر شده که «به خانه همسایه خود طمع نورز… و نه به غلامش و نه به کنیزش». استدلال می‌کردند که خودِ ده فرمان، برده را در زمره اموال و دارایی‌های مشروع فرد آورده است.
توجیه عهد جدید برای کلیسا حیاتی‌تر بود، زیرا عهد جدید مبنای زیست اخلاقی مؤمنان پس از مسیح است:
متکلمانی چون جیمز هنلی تورن‌ول استدلال می‌کردند که عیسی در دنیای رومی زندگی می‌کرد که برده‌داری در آن بی‌داد می‌کرد، اما در هیچ کجای اناجیل، مسیح برده‌داری را گناه اعلام نکرد یا حکم به الغای آن نداد. از نظر آنان، این سکوت دلیل روشنی بود بر اینکه برده‌داری گناه فی‌نفسه نیست. همچنین نامه‌های پولس رسول پایه‌های اصلی متون موعظه برای مزارع و کلیساهای بردگان بودند:
افسسیان ۶: ۵–۶: «ای غلامان، آقایان جسمانی خود را با ترس و لرز و به اخلاص دل، چنانکه به مسیح، اطاعت کنید… نه با خدمت پیش‌نظر چون جویندگان رضامندی انسان، بلکه چون غلامان مسیح که اراده خدا را از دل به جا می‌آورند.»
کولسیان ۳: ۲۲ و اول تیموتائوس ۶: ۱–۲ که تأکید می‌کرد بردگان مؤمن باید به مالکان خود احترام مضاعف بگذارند.
شاید یکی از وحشتناک‌ترین بخش‌های این دستگاه الهیاتی، توجیه خشونت فیزیکی و تنبیه بدنی بود. کلیسا چگونه تنبیه، شلاق و خشونت را توجیه می‌کرد؟
کلیسا مفهوم مالکیت برده را تحت لوای نوعی «نظام شبانی-پدرسالارانه» صورت‌بندی کرد. برده‌ها به عنوان «کودکان ابدی» بازنمایی می‌شدند که از بلوغ عقلی، عاطفی و اخلاقی ناتوان‌اند.از این رو، تنبیه بدنی نه به عنوان خشونت یا کینه، بلکه به عنوان «تأدیب ضروری والدینی» تلقی می‌شد.
یکی از صریح‌ترین متونی که روحانیون حامی برده‌داری برای مشروعیت بخشیدن به کتک زدن و تازیانه زدن نقل می‌کردند، انجیل لوقا (۱۲: ۴۷–۴۸) بود:
«و آن غلامی که اراده آقای خود را دانست و تدارک ندید و بر حسب رضای او عمل نکرد، تازیانه بسیار خواهد خورد. اما کسی که ندانست و اعمالی سزاوار ضرب کرد، تازیانه کم خواهد خورد…»
در رساله اول پطرس (۲: ۱۸–۲۰) آیه‌ای وجود داشت که عملاً راه هرگونه مقاومت یا حتی حق شکایت برده را سلب می‌کرد:
«ای خادمان، با کمال ترس مطیع آقایان خود باشید، نه تنها آقایان نیکو و مهربان، بلکه سخت‌گیران و تندخویان را نیز. زیرا اگر کسی برای وجدان به سوی خدا، در وقتی که به ناحق رنج می‌کشد، غمی را تحمل کند، این پسندیده است.»
بر اساس این آموزه، کلیسا به برده تلقین می‌کرد که حتی اگر اربابش او را ناعادلانه، بیش از حد و وحشیانه شلاق بزند، بردباری در برابر این شکنجه جسمانی، نوعی «مشارکت در رنج‌های مسیح بر روی صلیب» است و به نجات روح و پاداش اخروی برده منجر می‌شود. بنابراین، هرگونه طغیان، فرار یا مقابله به مثل، نافرمانی در برابر مسیح دانسته می‌شد.
یکی دیگر از پایه‌های مهم توجیه اخلاقی کلیسا، مفهوم تغییر دین به عنوان معامله نجات بود: روحانیون ادعا می‌کردند که نهاد برده‌داری، در واقع طرح نجات‌بخش خدا برای قاره آفریقاست. آفریقایی‌ها از «تاریکی، جهل، بربریت و بت‌پرستی» به دنیای مسیحی آورده شده‌اند تا با آموزه‌های کتاب مقدس آشنا شده و تعمید یابند.
در سال ۱۸۰۷، نسخه‌ای از کتاب مقدس به نام (انجیل بردگان) منتشر شد که در آن بخش عظیمی از عهد عتیق (حدود ۹۰ درصد) و بخش زیادی از عهد جدید (حدود ۵۰ درصد) حذف شده بود؛ از جمله داستان خروج بنی‌اسرائیل از مصر و رهایی از بندگی فرعون، شعارهای پیامبران درباره عدالت اجتماعی، و عباراتی نظیر «در مسیح دیگر برده و آزاد وجود ندارد» (غلاطیان ۳:۲۸)، و تنها متن‌هایی حفظ شده بود که بر اطاعت، شکرگزاری، صبر در برابر رنج و خدمت وفادارانه تأکید داشت.
عمق این سازوکار فکری چنان بود که در دهه‌های ۱۸۴۰ و ۱۸۵۰ (پیش از آغاز جنگ داخلی)، کلیسا نتوانست زیر بار این تضاد کلامی دوام بیاورد و شاخه‌های بزرگ مسیحیت پروتستان دچار انشعاب جغرافیایی-عقیدتی شدند:
بپتیست‌ها (۱۸۴۵): تشکیل کنوانسیون بپتیست‌های جنوبی رسماً به این دلیل رخ داد که کلیسای مادر در شمال حاضر نبود مبلغان مذهبی‌ای را که صاحب برده بودند برای امور تبشیری اعزام کند. کلیسای جنوب بر مبنای مشروعیت کتاب مقدسی، جدا شد.
متدیست‌ها (۱۸۴۴) و پرسبیترین‌ها (۱۸۵۷) نیز به طور مشابه بر سر مسئله مالکیت اسقف‌ها بر برده‌ها و نامشروع اعلام کردن یا نکردن برده‌داری از نظر کلیسا دچار تجزیه شدند.
این ساختار نشان می‌دهد که کلیسا در جنوب، برده‌داری را ناهنجاری یا شرّ مقطعی تلقی نمی‌کرد، بلکه آن را یکی از نهادهای اساسی مدنیت مسیحی و مقدر الهی می‌دانست که به ارباب حق حاکمیت تام و وظیفه انضباط، و به برده وظیفه فرمانبرداری بی‌پایان را تفویض کرده بود.
و پس از آن بود که آرام‌آرام تفکرات ضد برده‌داری در مسیری قرار گرفت و روندی طی شد که در نهایت به لغو برده داری انجامید و پس از آن بود که طی سالیان، ادبیات سیاه مربوط به آن شکل گرفت. در این دوره نویسندگانی ظهور کردند مانند اثر لنگستون هیوز (1901-1967) که اساس آثار او ریاکاری مذهبی در زمینه نزاد پرستی و توجیه برده‌داری بود و نمادین ترین اثر او داستانی است کوتاه به نام "در جاده" و شعر "مسیح در آلاباما" یا ارسکین کادول (1903-1987) که به موضوعاتی مانند" لینچ" (عمل کشتن مردم به دست انبوه افراد خودسر به طور فراقانونی) میپردازد و از مهمترین آثار او میتوان به غوغای ژوئیه و جاده تنباکو اشاره کرد. .
جانگوی آزاد شده و آثاری از این دست در واقع نوعی شالوده شکنی است ولی تخریب نیست. نیت آن آزادی است. وقتی جانگو از میان صفحات انجیل به قلب یک مباشرِ ریاکار شلیک میکند، هدف او انجیل نیست،بلکه به نهادی شلیک میکند که تبدیل شده به مدافع برده‌داری و ستم و تبعیض.
