هوش مصنوعی را نمیتوان صرفا در چارچوب توسعه یک فناوری جدید فهم کرد. ظهور یادگیری عمیق، هوش مصنوعی مولد و سامانههای خودکار، در حال تغییر نسبت میان انسان و فناوری و بازتعریف مفاهیمی است که علوم انسانی دههها درباره آنها اندیشیده است؛ از آگاهی، شناخت، عاملیت و تصمیمگیری گرفته تا اخلاق، مسئولیت، قدرت و آزادی.
مسئله از جایی جدی میشود که هوش مصنوعی دیگر فقط ابزاری برای انجام کارهای ما نیست؛ بلکه کمکم در فرایندهای شناختی و تصمیمگیری ما مداخله میکند: میبیند، پیشبینی میکند، پیشنهاد میدهد، روایت میسازد و حتی بر تصمیمهای ما اثر میگذارد. در چنین شرایطی، مرز میان ابزار و عامل، انسان و ماشین، پیشنهاد و تصمیم، واقعیت و روایت دیگر به سادگی قابل ترسیم نیست.
به همین دلیل، مطالعه هوش مصنوعی نمیتواند به مهندسی و علوم کامپیوتر محدود بماند. هوش مصنوعی به همان اندازه که یک مسئله فنی است، یک مسئله شناختی، فلسفی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی نیز هست.
شاید مهمترین وظیفه علوم انسانی در عصر هوش مصنوعی، پیشبینی آینده فناوری نباشد؛ بلکه طرح پرسشهایی باشد که فناوری بهتنهایی نمیتواند به آنها پاسخ دهد.
اگر الگوریتمها انتخاب کنند چه چیزی ببینیم و چه چیزی نبینیم، آیا هنوز انتخابهایمان کاملا متعلق به خودمان است؟
اگر هوش مصنوعی بتواند برای هر فرد متقاعدکنندهترین روایت را تولید کند، حقیقت در جهانی که هرکس نسخهای شخصیسازیشده از واقعیت دریافت میکند چه معنایی خواهد داشت؟
اگر یک ماشین بتواند در تشخیص بیماری، انتخاب شغل یا ارزیابی افراد تصمیمهایی دقیقتر از انسان بگیرد، آیا باید تصمیمگیری را به آن واگذار کنیم؟
اگر هوش مصنوعی بتواند شعر بگوید، موسیقی بسازد و تصویر خلق کند، خلاقیت انسانی چه جایگاهی پیدا میکند؟
و اگر روزی دیگر نتوانیم مطمئن باشیم صدایی که میشنویم یا تصویری که میبینیم واقعا توسط یک انسان تولید شده، اعتماد اجتماعی چگونه دوام خواهد آورد؟
شاید عجیبتر از همه این باشد که هوش مصنوعی فقط در حال یادگیری درباره جهان نیست بلکه در حال یادگیری درباره خود ماست: علایقمان، رفتارمان، انتخابهایمان و الگوهای تصمیمگیریمان.
پس مسئله هوش مصنوعی فقط این نیست که:
«ماشینها در آینده چه خواهند کرد؟»
پرسش مهمتر این است:
ما در کنار ماشینهای هوشمند چه نوع انسانهایی خواهیم بود؟
و شاید وظیفه علوم انسانی دقیقا از همینجا آغاز شود؛ جایی که دیگر سؤال فقط این نیست که:
«چه چیزی میتوانیم بسازیم؟»
بلکه باید بپرسیم:
«آیا باید آن را بسازیم؟»
«چه کارهایی را نباید به ماشین واگذار کنیم؟»
و مهمتر از همه:
«در این آینده، چه چیزی را باید از انسان بودن حفظ کنیم؟»این صفحه از همین پرسشها آغاز میشود؛یادداشتهایی درباره هوش مصنوعی، انسان و جهانی که در حال تغییر است.
نرجس صابری|پژوهشگر علوم شناختی و هوش مصنوعی