ایران جوان | پرونده چهرههای علم و فناوری
در سالهای اخیر، مرز میان علوم زیستی، شیمی کاربردی و فناوری مواد بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شده است. توسعه فرمولاسیونهای پیشرفته، طراحی سامانههای رهایش کنترلشده و استفاده از ساختارهای پلیمری در تولید محصولات صنعتی و دارویی، از جمله حوزههایی هستند که توجه پژوهشگران رشتههای مختلف را به خود جلب کردهاند.
در این میان، برخی متخصصان تلاش میکنند با عبور از مرزبندیهای سنتی رشتههای دانشگاهی، دانش علوم زیستی را با مهندسی فرمولاسیون و فناوریهای نوین ترکیب کنند.
دکتر عرفان موسیپور، دامپزشک و فعال در حوزه توسعه و بررسی فرمولاسیونهای صنعتی و دامپزشکی، از جمله افرادی است که مسیر حرفهای خود را در نقطه اتصال علوم دامپزشکی، شیمی کاربردی و فناوریهای میکرو و نانو دنبال میکند.
موسیپور در فعالیتهای پژوهشی خود به موضوعاتی مانند طراحی ماتریکسهای پلیمری، میکروکپسولاسیون، پایداری فرمولاسیون و سازوکارهای رهایش کنترلشده علاقهمند است. موضوعاتی که در صورت توسعه و اعتبارسنجی میتوانند کاربردهای متنوعی در صنایع شیمیایی، دامپزشکی و فناوریهای وابسته داشته باشند.
یکی از موضوعاتی که در گفتوگوی معرفی با دکتر عرفان موسیپور مطرح میشود، تفاوت میان ساخت یک محصول و طراحی یک فرمولاسیون مهندسیشده است.
ایران جوان: چرا فرمولاسیون را یکی از حوزههای مهم فناوری در صنایع شیمیایی و دارویی میدانید؟
دکتر عرفان موسیپور: فرمولاسیون صرفاً کنار هم قرار دادن چند ماده اولیه نیست. در یک سامانه فرمولاسیونی، باید برهمکنش اجزا، ویژگیهای فیزیکوشیمیایی، پایداری، رفتار ماده در محیط مصرف و حتی شرایط تولید در مقیاس صنعتی بررسی شود.
گاهی یک ماده مؤثره از نظر شیمیایی کاملاً شناختهشده است، اما تبدیل آن به محصولی پایدار، قابل تولید و دارای عملکرد قابل پیشبینی، به دانش و مهندسی جداگانهای نیاز دارد.
به همین دلیل، به اعتقاد من آینده بسیاری از صنایع شیمیایی و دارویی نه فقط در کشف مواد جدید، بلکه در توسعه سامانههای انتقال، حفاظت و آزادسازی هوشمند مواد مؤثره نیز قرار دارد.

در سالهای اخیر، فناوریهای میکروکپسولاسیون و نانوفرمولاسیون به یکی از زمینههای مورد توجه در توسعه محصولات پیشرفته تبدیل شدهاند.
در این فناوریها، هدف میتواند محافظت از ماده مؤثره، تغییر رفتار آن در محیط، بهبود پایداری یا کنترل سرعت آزادسازی باشد.
ایران جوان: به نظر شما مهمترین چالش در توسعه فرمولاسیونهای میکرو و نانو چیست؟
دکتر عرفان موسیپور: یکی از چالشهای اصلی، ایجاد تعادل میان پایداری سامانه و عملکرد مورد انتظار آن است.
ممکن است یک ساختار در مقیاس آزمایشگاهی تشکیل شود، اما این به معنای آن نیست که همان ساختار در شرایط نگهداری، تغییرات دما یا فرآیند تولید صنعتی نیز پایدار باقی بماند.
در حوزه میکروکپسولاسیون، انتخاب پلیمر، نوع فاز پیوسته، سازوکار تشکیل ذرات، برهمکنشهای بینسطحی و روش خشکشدن اهمیت زیادی دارند.
از طرف دیگر، باید میان اصطلاحات نانو و میکرو تمایز علمی قائل شد. هر ساختار کوچک یا پراکندهای الزاماً نانوساختار نیست و تعیین ابعاد واقعی ذرات به روشهای معتبر اندازهگیری نیاز دارد.
یکی از موضوعات جذاب در مهندسی فرمولاسیون، استفاده از پلیمرها برای ایجاد ماتریکسهای پایدار و تنظیم رفتار مواد مؤثره است.
پلیمرهایی مانند کیتوزان، پلیوینیل الکل، هیدروکسیپروپیل متیلسلولز و سایر مشتقات سلولزی، بسته به ویژگیهای ساختاری و شرایط فرآیند، میتوانند در طراحی سامانههای مختلف مورد استفاده قرار گیرند.
ایران جوان: چرا ماتریکس پلیمری تا این اندازه در فرمولاسیون اهمیت دارد؟
دکتر عرفان موسیپور: ماتریکس در واقع بخشی از معماری سامانه است. نمیتوان صرفاً با افزایش ویسکوزیته انتظار داشت که یک فرمولاسیون عملکرد مطلوبی داشته باشد.
باید مشخص شود که پلیمر چه نقشی دارد؛ آیا عامل تشکیلدهنده شبکه است؟ آیا پایداری فیزیکی را افزایش میدهد؟ آیا در کنترل انتقال ماده مؤثره نقش دارد؟ یا صرفاً ویژگیهای رئولوژیک محصول را تغییر میدهد؟
شناخت این تفاوتها در طراحی یک فرمولاسیون موفق ضروری است.
توسعه محصولات مورد استفاده در سلامت دام، علاوه بر شناخت ماده مؤثره، به درک ویژگیهای زیستی، شرایط مصرف، ایمنی و رفتار محصول در محیط کاربرد نیاز دارد.
از این منظر، ترکیب دانش دامپزشکی با مهندسی فرمولاسیون میتواند زمینهای برای توسعه محصولات تخصصیتر فراهم کند.
موسیپور معتقد است که در این حوزه، ارتباط میان پژوهش آزمایشگاهی و نیاز واقعی صنعت اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا محصول نهایی باید علاوه بر داشتن مبانی علمی قابل دفاع، از نظر تولید، کنترل کیفیت، پایداری و الزامات ایمنی نیز قابل ارزیابی باشد.
یکی از مسائل مهم صنایع داخلی، فاصله میان دانش فنی، توسعه آزمایشگاهی و تولید صنعتی است. بسیاری از ایدههای علمی زمانی ارزش اقتصادی و صنعتی پیدا میکنند که امکان تکرارپذیری، کنترل فرآیند و انتقال فناوری آنها فراهم شود.
از دیدگاه دکتر عرفان موسیپور، توسعه فرمولاسیونهای پیشرفته در ایران نیازمند توجه همزمان به سه حوزه است: دانش مواد اولیه، شناخت رفتار سامانههای چندجزئی و توانایی تبدیل نتایج آزمایشگاهی به فرآیندهای صنعتی.
او معتقد است آینده این حوزه به همکاری نزدیکتر متخصصان شیمی، داروسازی، دامپزشکی، مهندسی مواد و صنایع تولیدی وابسته خواهد بود.
دکتر عرفان موسیپور، دامپزشک و فعال حوزه صنایع شیمیایی و سلامت دام است. زمینههای مورد علاقه و فعالیت پژوهشی او شامل فرمولاسیون محصولات دامپزشکی، فناوریهای میکرو و نانو، میکروکپسولاسیون، سامانههای پلیمری، پایداری فیزیکوشیمیایی و طراحی سامانههای رهایش کنترلشده است.
رویکرد حرفهای او بر پیوند میان دانش نظری، توسعه آزمایشگاهی و نیازهای واقعی صنعت متمرکز است.
ایران جوان در ادامه پرونده چهرههای علم و فناوری، به معرفی متخصصان و پژوهشگرانی خواهد پرداخت که در مسیر توسعه دانش کاربردی و فناوریهای نوین فعالیت میکنند.