گفتم: که ماهِ من شو
گفتا: اگر برآید.
حرف زدنِ دو تا آدم. البته حرف زدن نه به معنیِ دهان بازکردن و بیرون ریختنِ غریزیِ کلمات. حرف زدن به معنیِ "دیالوگ"، گفتوشنود، ارتباطِ فعال، صادقانه و آگاهانه با دیگری. اول اینکه ذهن هیچوقت بیکار نمینشیند. به خصوص وقتی موضوع و سوژهی فعالی داشته باشد. حالا اگر بین آن دو آدم دیالوگ برقرار نباشد، چه چیزی برقرار و جایگزین میشود؟ جواب ساده است: ابهام، سوتفاهم، پیشداوری، برداشتِ اشتباه، بدگمانی، قضاوت، حتی توهمِ توطئه. و اینها بر خلافِ دیالوگ هیچ تعهدی به واقعیت ندارند. و همهی اینها بینِ دو تا آدم، از نقطهای فعال میشوند که دیالوگ در همان نقطه غیرِفعال شده است. ساده انگاری است اگر فکر کنیم میتوانیم در خلأ زندگی کنیم. میتوانیم ابعادِ در هم پیچیده و ناگسستنیِ زندگی را به خیالِ خودمان سادهسازی و تفکیک کنیم. میتوانیم دیگران را مثلِ مهرههای شطرنج بر اساسِ خواسته و منفعتِ خودمان چیدمان کنیم و دیالوگ را که برترین دستاوردِ بشری و وسیلهی ارتقایِ انسان است را نادیده بگیریم. تمامِ مشکلاتِ روابطِ انسانی از جایی آغاز میشود که بر درههایِ فاصله، پلهای دیالوگ را ویران میکنیم. اگر هدفِ ما رشد و ارتقایِ خود و دیگری است، باید بیاموزیم که بنشینیم و با هم دیالوک کنیم. و هنری که از روز اول هدف و کارش همین بوده، تئاتر است. تئاتر هنر حرفزدن دو آدم است. نکتهی کلیدی در دیالوگ کردن این است که هیچکس از اول جواب را در جیبش ندارد. هر دو طرف با هم به جایی میرسند که به تنهایی نمیرسیدند. این نکته قلبِ هر نمایشنامهی خوب است: آدمهایی که فقط با برخورد به هم، چیزی میفهمند و آگاه میشوند. افلاطون فلسفهاش را به شکلِ دیالوگ نوشت. چون باور داشت حقیقتِ فلسفی، محصول تکگویی نیست. هگل هم میگفت: هر وضعیت (تز)،تناقضِ خودش (آنتیتز) را در دل میپرورد، و فقط از برخوردِ این دو چیزی تازه (سنتز) زاده میشود، که هیچکدام تنها به آن نمیرسیدند. این نکته راهنمایِ تمامِ روابط انسانی و نقشهی راهِ هر درامِ خوبی است. ارتقا و پیشرفتِ انسان از تندادن به "برخورد" میآید، نه فرار از آن. فرار زمانی اتفاق میافتد که به جایِ رابطهی "من،تو" که در آن دیگری رسمیت مییابد و شنیده میشود و دیالوگِ زنده شکل میگیرد، رابطهی "من،آن" برقرار میشود، که دیگری در آن فقط وسیلهای است برای رسیدن به هدفِ "من". مثلِ وقتی که یک شخصیت روی صحنه فقط برای انتقال اطلاعات یا اثبات حرفِ خودش دهان باز میکند، اما دیالوگ واقعی لحظهایست که یکی، دیگری را جهانی مستقل میبیند. جهانی که ممکن است متحول شود. "کنشِ ارتباطی" هدفش "تفاهمِ واقعی" است و "کنشِ راهبردی" هدفش "بردن" است. روی صحنه هم همین است: هرجا کسی حرف میزند تا ببرد یا فریب بدهد، نه گفتوگو در جریان است، نه ارتباط. شخصیتِ یاگو در نمایشنامهی اتللو شکسپیر، مستقیم دروغ نمیگوید. استاد نیمهگویی و سکوت است. خلأ میسازد و میگذارد ذهنِ مضطربِ اتللو، آن خلأ را با بدترین روایتهایِ ممکن پر کند. دقیقاً همان مکانیسمی که ضدِ دیالوگ است. چخوف تراژدیِ ظریفتری نشان میدهد: حرف زدن بدونِ حضورِ شنیدن. در سه خواهر، همه فقط از آرزوی مسکو حرف میزنند، کسی گوش نمیدهد. یک نفر حرف میزند و دیگری فقط منتظر نوبت خودش است. و نتیجه جز تنهایی نیست. تنهایی میانِ هیاهوی کلام. مایزنر با «تمرین تکرار»ش در بازیگری،همین را عملی کرد: بازیگر فقط به آنچه واقعاً از طرف مقابل میگیرد واکنش نشان دهد، نه به آنچه از پیش برنامهریزی کرده. "طرف مقابل را واقعاً ببین، واقعاً بشنو." ارسطو هم در بوطیقا شخصیت را چیزی میداند که از دل انتخابها بیرون میزند و بیشترِ انتخابها در گفتوگو اتفاق میافتند. هرچه دیالوگ به کشف و چرخشِ سرنوشت نزدیکتر باشد، نمایش قویتر است. دیالوگ بسیار مهم است. چون باید جهان را ارتقا دهد، عوض کند. اگر بعد یک صحنه هیچکس تغییر نکرده، احتمالاً دیالوگی برقرار نشده. گفتوگوی صادقانه تواناییِ آن را دارد که واقعیت را از زیر لایهی توهم و برداشتِ اشتباه بیرون بکشد. دیالوگ جوهر درام است. دیالوگ آگاهی و ارتفایِ آگاهی است. و رسالتش بازگرداندن انسان به نقطهای است که تمدن در آن پویا شد.
بازگرداندنِ انسان به نقطهایکه تمدن با آن شروع شد.