
ترجمه و بازنویسی: سارا حقیقی
انسانها هر روز و بهطور مداوم خودشان را در زمینههای مختلف با دیگران مقایسه میکنند؛ از ظاهر و میزان موفقیت گرفته تا جایگاه و موقعیت اجتماعی. گاهی حتی جایگاه فعلی خود را با فردی مقایسه میکنیم که سالها برای رسیدن به موقعیتی که امروز دارد تلاش کرده است، بدون آنکه مسیر، شرایط و موانعی را که پشت سر گذاشته در نظر بگیریم.
«نظریه مقایسه اجتماعی» توضیح میدهد که انسانها تا حدی ارزش و جایگاه شخصی و اجتماعی خود را از طریق مقایسه با دیگران ارزیابی میکنند. این نظریه نخستین بار در سال ۱۹۵۴ توسط روانشناس، لئون فستینگر، مطرح شد.
با این حال، مقایسه با دیگران همیشه هم نتیجهای منفی ندارد. گاهی دیدن فردی که در زمینهای از ما موفقتر است، میتواند به ما انگیزه بدهد تا بیشتر تلاش کنیم، مهارتهای جدیدی یاد بگیریم و برای رسیدن به اهدافمان قدم برداریم. مشکل زمانی آغاز میشود که مقایسه، بهجای ایجاد انگیزه، ارزشمندی ما را زیر سؤال ببرد و باعث شود احساس کنیم از دیگران عقب ماندهایم.
اما مقایسه در شبکههای اجتماعی فقط یک مقایسه گذرا یا حتی مثبت نیست؛ این مقایسه میتواند بر تصویری که از خودمان داریم، احساساتمان و حتی افکارمان تأثیر بگذارد. وقتی بهطور مداوم خودمان را با فردی زیباتر، ثروتمندتر، موفقتر یا دارای موقعیتی بهتر مقایسه میکنیم، ممکن است بهتدریج احساس رضایت کمتری نسبت به خود و زندگیمان داشته باشیم.
برای مثال، افراد در بسیاری از موارد بدن خود را با تصاویری از بدن دیگران مقایسه میکنند؛ تصاویری که لزوماً بازتابی واقعی از بدن آن فرد نیستند و ممکن است با فیلتر، ویرایش یا انتخاب زاویه و نور مناسب تغییر کرده باشند. حتی ممکن است فردی که خودش را با چنین تصویری مقایسه میکند، در واقعیت از نظر ظاهری هیچ کمبودی نسبت به فرد مورد مقایسه نداشته باشد؛ اما خودِ مقایسه میتواند بر احساسات او تأثیر بگذارد و در نهایت نارضایتی بیشتری نسبت به ظاهر و بدن خودش ایجاد کند.
اما مسئله فقط ظاهر نیست.
مقایسه به بخشهای مختلف زندگی روزمره نیز کشیده شده است؛ از شغل و میزان درآمد گرفته تا سفر، سبک زندگی، جایگاه اجتماعی، روابط عاشقانه و بسیاری از جنبههای دیگر زندگی.
مشکل اصلی زمانی شکل میگیرد که زندگی واقعی خودمان را با تصویری ویرایششده و انتخابشده از زندگی دیگران مقایسه میکنیم. ما عکسهای ویرایششده، پستهای از پیش برنامهریزیشده و لحظههایی از جشنها، سفرها، موفقیتها و خوشیهای دیگران را میبینیم؛ همان لحظههایی که خود افراد انتخاب کردهاند ما ببینیم. در مقابل، معمولاً اضطرابها، اختلافها، شکستها، نگرانیها و مشکلات عادی زندگی روزمره را در پستهای آنها نمیبینیم.
در نتیجه، مقایسه در فضای مجازی در بسیاری از مواقع به معنای مقایسهی تمام زندگی خودمان با یک عکس، چند لحظهی از پیش انتخابشده و تنها بخشی از زندگی فرد دیگری است. مقایسهای که از همان ابتدا نابرابر است؛ چون ما پشتصحنهی زندگی خودمان را با ویترین زندگی دیگران مقایسه میکنیم. و طبیعی است که در چنین مقایسهای، احساس خوب ما نسبت به خودمان و زندگیمان بهتدریج کمرنگ شود.
چرا شبکههای اجتماعی مقایسه را شدیدتر میکنند؟
شبکههای اجتماعی این امکان را به افراد میدهند که بخشهایی از زندگی خود را به دیگران نشان دهند؛ اما کاربران معمولاً بهترین لحظههای خود را انتخاب و منتشر میکنند، بدون آنکه مشکلات، اضطرابها، شکستها و دشواریهای زندگی روزمره را به همان اندازه نشان دهند.
در واقع، ما اغلب خودمان را با نسخهای انتخابشده و گاهی ویرایششده از زندگی دیگران مقایسه میکنیم. این وضعیت میتواند مقایسهی رو به بالا را افزایش دهد؛ یعنی مقایسهی خودمان با افرادی که از نظر ما زیباتر، موفقتر، ثروتمندتر یا در شرایط بهتری قرار دارند. تکرار چنین مقایسههایی میتواند احساس نارضایتی و ناکافی بودن را افزایش دهد و بر تصویر ما از خودمان و احساساتمان تأثیر بگذارد.
در پایان
مقایسه همیشه منفی نیست و یک مقایسه عادلانه میتواند باعث افزایش انگیزه و امید برای پیشرفت شود. اما وقتی در فضای نمایشی و گزینشی شبکههای اجتماعی، زندگی واقعی خودمان را با تصاویر انتخابشده و ویرایششدهی دیگران مقایسه میکنیم، این مقایسه میتواند مخرب باشد.
به یاد داشته باشیم آنچه از زندگی دیگران در فضای مجازی میبینیم، تنها بخش کوچکی از زندگی آنهاست؛ بخشی که ممکن است حتی بازتاب کاملی از واقعیت نباشد و شاید سالها تلاش، شکست و سختی پشت همان یک لحظه پنهان شده باشد.
شاید عادلانهترین مقایسه، مقایسهی امروزمان با گذشتهی خودمان باشد.
منابع
Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations.
Gerber, J. P., Wheeler, L., & Suls, J. (2018). A Social Comparison Theory Meta-Analysis 60+ Years On. Psychological Bulletin.
McComb, C. A., Vanman, E. J., & Tobin, S. J. (2023). A Meta-Analysis of the Effects of Social Media Exposure to Upward Comparison Targets on Self-Evaluations and Emotions. Media Psychology, 26(5), 612–635.
سختی پشت همان یک لحظه پنهان شده باشد.