نوشته : مهرداد میخبر
(داستانی که می خوانید کاملاً واقعی میباشد وبیان مو به موئیست از تجربیات من در دوران خدمت سربازی که مصادف بود با جنگ رژیم وقتِ عراق بر علیه کشورمان )
💢 مشمول خدمت سربازی شدم ومن بقدری دنبال هیجان و تجربه های چالش برانگیز بودم که درنگ نکردم، فوراً دفترچه آماده به خدمتم را گرفتم و پس از دوره سه ماهه آموزشی درپادگان تیپ ۲ زنجان به جبهه اعزام شدم.
آنزمان بعضی از خانواده ها فرزندان ذکورشان را که در سن سربازی بودند پنهان میکردند که جانشان حفظ شودزیرا بگیر و ببند کم نبود . ایست بازرسی هائی در پلیس راهها یا گلوگاههای شهری بود که مشمولین را میگرفتند و حتی گاهی دمِ درب خروجی سینماها مامورهای کمیته مدارک را چک میکردند و اگر جوانی کارت دانش آموزی، دانشجوئی،پایان خدمت ،معافی و یا برگه مرخصی و دفترچه آماده به خدمت نداشت او را سوار مینی بوس میکردند و میبردند.
🔹 یکی دوروزمرا به گروهان یکم تویِ خط مقدم دادندولی بعد ازیک مسابقه فشرده آمادگیِ جسمانی و تیراندازی که برای تکمیل پرسنل دسته شناسائیِ گردان انجام گرفت، تفنگ دوربین دارِ ژ۳ قنداق کشوئی تحویلم دادند و شدم تک تیرانداز دسته .
سنگرهای دسته شناسائی۳ کیلومتر پشت خط قرارداشت ودونفر از بچه کرمانشاهیها بنامهای علی احمد و بهروزهمینکه فهمیدند بچه قصرشیرین هستم دعوتم کردند همسنگرشان شوم. پائیز وزمستان هم گذشت و کم کم داشتیم به نوروز سال ۶۶ نزدیک میشدیم .
در آن فصل از سال منطقه ابوقُرِیب هوای مرطوب و خنک و خوشبوئی داشت وپر بود از تپه ماهورهای سرسبزو وجدآور. دراین ناحیه که منطقه ای مابین دشت عباس و فکه است جز شبها و موقع نگهبانی خبری از سرما نبود و البته سرمای استخوان سوزی هم داشت. روزها زیر نور آفتاب علفزارهای بلند ودرخشانِ مملو از شقایق هرآدمی را میتوانست عاشق و شاعرکند وحتی اگر کسی استعدادعاشق شدن وشعرگفتن را نداشت لااقل قوه فهمیدنشان را پیدامیکرد.
آنجا آدم با استعدادکم نداشتیم. آدمهائی که میرقصیدند و ترانه میخواندند. زوزه عبور گلوله های توپ آرشه ویلون را و انفجارهای دورو نزدیک سنج و تمپو را برایشان تداعی میکرد تا لطافت و خشونت تنگِ هم نشسته باشندو رفافت کنند و شورِ زندگی جریان داشته باشد.
علی احمد صدای خوبی داشت.شنیدن ترانه خوانیِ او و دیگرهمقطارهایم برای او لین بار بمن فهماند که موسیقی وترانه و آواز را دوست دارم.
منی که تاآن سن و سال مثل اغلب جوانان اهل گوش دادن نوارکاستهای روز نبودم و خواننده ها رادرست نمیشناختم در جبهه به یک عاشقِ حریص و پیگیرِ موسیقی و ترانه تبدیل شدم.
علی احمد ۲۵ سال داشت ولی مثل۵۰ ساله ها نشست و برخاست میکرد . شبها با چندتا از بچه های اهل حال دور هم جمع میشدند، نوبتی ترانه میخواندند و میرقصیدند .علی احمد حتی در آوازخوانی هم متشخص بودو وقارداشت .حرفهای معنادارمیزد و حتی وقتی میخندید و شوخی میکرد سبکسر بنظر نمیرسید.اما من نه آوازخواندن بلد بودم و نه رقصیدن و از این بابت خجلتزده میشدم واحساس کمبود میکردم.
"خادم دوست" که حدود سی سال داشت و اغلب نشئه بنگ بود ترانه کَجَکی را میخواند وافغانی میرقصید. میگفتند توی چهارمین سال سربازیش است و تازه از شش ماه فرارش برگشته .هر چند ماه یکبار فرار میکرد و پس از مدتی یا بر میگشت یا اورا میگرفتند. خدمتش از سال ۶۱ تا آنزمان طول کشیده بود.
"بخشی" که رشتی بود و زن و بچه دار، انگار فقط آوازِ" یه روزی بوشوم کونوس کَلَه" را بلدبودو در حین خواندن یک رقص مخصوصِ محلی و پرتحرک را نیز اجرا میکرد که خنده برلب مینشاند. "مجید" یک بچه تهرانِ مودب ،آراسته و سوسول بود . آنزمان به این تیپ جوانها "پانک"میگفتند. میگفت همه ترانه های داریوش راحفظ است ."شقایق" و"علی کنکوری"را برایمان میخواند و هروقت هم که یکی از بچه تهرونها خارجی میخواند "بِرِیک "میزد .
و اما علی احمد.او ترانه های سنگینِ کردی مثل ترانه های" رزازی" و"خالقی"را میخواند و یادم هست که "ساقی" از ترانه های معروف رزازی و "مرضیه" از تصنیف های اندوهبارِ خالقی راخوش میخواند.مجیدگرچه کُردی نمیدانست ولی عاشق این بودکه شبها زیر نورِ نارنجی رنگِ فانوس، علی احمد ساقی را برایش بخواند و او کیف کند .
مجید با علی احمد مثل دوتا برادر بودند.او اکثر مواقع درسنگر ما بود و حتی بعضی شبها آنجا میخوابید.علی احمد سعی میکرد با من هم رفیق و خودمانی باشد ولی بدلیلِ ابهتی که داشت من نمیتوانستم به او نزدیک شوم. بیشتر بعنوان یک بزرگتر باتجربه وعاقل نگاهش میکردم و حس میکردم فاصله ای بینمان است. او گاهی که میخواست سر شوخی را بامن باز کند ، چون بچه قصرشیرین بودم "شیرین شَمامَه" خطابم میکرد که معنای آدم دوست داشتنی را میدهد.
🔸دسته شناسائی چند روز یکبار میبایست گشتی میرفت ،کروکی و گزارش به رکن ۲ لشگر تحویل میداد و وضعیت خط را از نظر تغییر و تحولات برای فرمانده های رده بالا تشریح میکرد.روال کار اینطور بود که گروه شناسائی میبایست صبح هاساعتی قبل از طلوع آفتاب در خط مقدم حضورداشته و در دل تاریکی بطرف خاکریز دشمن حرکت میکرد.همگی کتانی و جلیقه ضد گلوله میپوشیدیم . یک نفراز قدیمی ترها سر گروه و مسئول رسم کروکی ونوشتن گزارش بود، جلوتر از همه میرفت و دوربین دید درشب هم تحویلش بود ،یکنفر هم بی سیم چی بود و من هم هروقت که نوبتم میشد معمولاً پست تامین را داشتم و میبایست اطراف وپشت سر را پایش میکردم.شبهائی که روز بعدش شناسائی داشتیم از نگهبانی معاف بودیم ولی پاس بخش حدود ساعتِ ۴ صبح بیدارمان میکرد ، چند خشاب را که شب قبل پرکرده بودیم با دوعدد نارنجک به فانوسفه هایمان آویزان میکردیم و آنهائی که کلاشینکف داشتند یک خشاب زاپاس هم وارونه با کش شلوار به خشاب اصلی میبستندکه در صورت درگیری ،عوض کردن خشاب سریعتر انجام شود .آماده شدنمان بیشتر از یک دقیقه طول نمیکشیدو بعدش با لندکروزرِ مستقر در دسته که راننده اش بچه قُم بود جاده خاکیِ پرپیچ و خم و پراز فراز و نشیب را در آن هوای مسحور کننده که عطرِ سرمست کننده ای داشت بطرف خطِ یکی از گروهانهایمان که از طرف رکنِ۲ انتخاب شده بود بسرعت می پیمودیم.
یکی از بچه های قدیمی بنام منوچهر که بچه شفت از توابع رشت بود، سر نترسی داشت و ترسوهای دسته همیشه دعا میکردند بااو گشتی نیفتند چون گاهی عشقی به قلب میدان مینِ عراق میزد، یک گونی مین و چاشنی باخودش میآورد و تشویقی و مرخصی میگرفت. حتی یکبار از فرمانده گردان خواست که اجازه بدهد بروداز داخلِ دیدگاه اسیر بگیرد . اجازه داده شد ولی منوچهر موفق نشد .وقتی بالهجه رشتی قصه را تعریف میکرد مو بر بدن آدم سیخ میشد :
_ یاتَرک پست کرده بود یا رفته بود دس به آب، قبلش صداشو میشنیدم آخه،بیشرف آواز میخوند ولی وقتی سیم خارداررو رد کردم و سینه خیز خودمو تو کانال انداختم نبودش. آخ آخ، اگه بودش به جون مادرم الآن کَت بسته اینجاخدمت سرگرد بود و میدادم پوتیناشو بازبون برق بندازه.
منوچهر عشق ماجراجوئی و ریسک داشت نه عشق شهادت چون اصلاً به کشته شدن فکر نمیکرد. شاید اوهم مثل من مرگ را خیلی دور و غیر واقعی میدانست. منوچهربااینکه یک کشاورز زاده ساده بود وتحت آموزش بخصوصی قرارنداشت ولی ذاتاً یک رزمنده بود،بدن ورزیده ای داشت. مار و آفتاب پرست میگرفت و کباب میکرد ومیخوردو بااینکه صاحب زن و بچه بود از هیچ چیز نمیترسید. تکیه کلامش این بود:
_ آدم یه بار بیشتر میمیره برار؟.... اون یه بارم که دست خدا ست؟ ...
وقتش که رسید هرجا باشم میمیرم. چه تو رختخواب، چه رو خاکریز عراق چه تو دستشوئی!
گرچه شوخ و خونگرم بود ولی اهل رقص و آواز نبود و توی شب نشینی ها مثل من ساکت مینشست. اوایل بخاطر این خصلتش با او احساس نزدیکی میکردم و خوشحال بودم که آدمی مثل خودم پیداشده و تنها نیستم ولی بعداً که شروع کرد به جوک گفتن و خنداندن بچه ها بازهم حسِ کمبود و حقارت بسراغم آمد چون من حتی جوک هم بلد نبودم . اصلاً توی جمع هنری نداشتم که از خود نشان دهم.
بی باکیِ منوچهر میانِ سایر بچه ها کم کم موجب یک نوع رقابت شد. بچه ها از هر شهر و زبانی سعی میکردند خودشان را از نظر شجاعت اثبات کنند تا از اهالیِ شهرهای دیگر عقب نمانند. بعدها این مدل از رقابت موجب ماجراهایِ تلخی شد.
🔹آنروز علی احمد سرگروهِ گشت بود ومن که نگهبانِ پاس آخرِ سنگرِ فرمانده گردان بودم سوار شدنشان به لندکروزر را از روی تپه مشرف به محوطه دسته میدیدم.قد علی احمد حدودِ ۱۸۰ سانت بود و عادت داشت که هنگام ماموریتها شلوار کردیِ چهل تکه بپوشدو فانوسفه را روی آن ببندد .همه بچه ها سوار پشت وانت شدند و علی احمد که مرادیده بود اسلحه اش را روی دست گرفت و فریاد زد:
_شیرین شَمامَه....
با بیحالی بعلامت سلام دست بلند کردم و او ادامه داد:
ساتی نِیونِمَت عِمرِم تَمامَه..
(معنی : ای دوست داشتنی، اگر ساعتی نبینمت میمیرم)
و بعددر حالیکه ادای رقصِ چوپی درمیآورد و پا برزمین میکوفت کنار راننده سوار شد.
ساعت ۹و نیم صبح که از خوابِ عمیق پس از نگهبانی بیدارشدم هنوز گروه برنگشته بودندو این عادی نبود .
هنگامی نگرانیها فزونی گرفت که حدود ساعت ۱۱ تلفنی اطلاع دادند حادثه ای رخ داده و بچه های شناسائی دچار مشکل شده اند.
مجید که گفته بودم خیلی از لحاظ احساسی با علی احمد قرابت داشت رفت که از فرمانده دسته اجازه بگیرد برای رفتن به خطِ گروهان یکم یعنی همان جائی که بچه هابرای شناسائی رفته بودند.
سر گروهبان منصف فرمانده دسته که بنظر میرسید از یک چیزهائی خبر دارد از من خواست که بچه ها را وسط محوطه جمع کنم .سپس درحالیکه بغض کرده بود خبر شهادت علی احمدو دونفر از بچه های گروهان یکم را اعلام کرد.
🔹مجید بیشتر از بقیه بچه ها بی تاب و پریشانحال بود وشاید تنها کسی که نتوانست اشک بریزد من بودم .من ماهها باعلی احمدزندگی کرده و هم سفره بودم واتفاقاً با یکی دیگر از شهدا هم که جزو گروهان یکم بود اوایل اعزامم به جبهه چندروزی هم سنگر بودم ومیشناختمش ولی گریه نمیکردم چون نمیتوانستم عمیقاً باورکنم که آدمها میمیرند. همچنان مثل قبلترها مرگ برایم جدی نبود و باورش نکرده بودم. فکر میکردم که زندگی بااینهمه عمق و شکوهش نمیتواند در یک آن با انفجاری تمام شود.صداها،حرکات،معانی مهربانیها، ظرافتهای هنرمندانه، غرورهای مردانه انقدر خوب هستند که حتماً یک جائی ابدی میشوند.
آنروز هیچکس نتوانست نهار بخورد و ماشین غذا بدون اینکه توقف کند به خواست بچه ها برگشت.حدود ساعت یک بعدازظهر خبررسید که شهداء را منتقل کرده اندوالآن کنار گود زورخانه هستند . همگی بسمت گودی که تازگیها به پیشنهاد علی احمد و کوشش او و بقیه بچه ها ساخته شده بود دویدیم و کنار میلهائی که علی احمد بادست خودش و بااستفاده از پوکه های توپ وچوب و سیمان ساخته بود پیکرهای آن سه را دیدم و توانستم علی احمد را از روی قدبلند و شلوار کردی چهل تیکه اش بشناسم . صورتش را سمت زمین نهاده بودند که دیده نشود و یک طرف بدنش متلاشی شده بود. نگاه کردن به آن منظره سخت بود. اولین بار بود که جسد انسانی را از نزدیک میدیدم .بسرعت از محل دور شده ، درجائی دورتر ایستادم و سرم را پائین انداختم.
ساعتی بعدپیکرها را به اندیمشک منتقل کردند و سرگروهبان منصف که بچه ها را توی سنگر خودش جمع کرده بود پس از قرائت فاتحه. اینگونه ماجرا را شرح داد:
علی احمد از میدان مینِ عراق یک عدد مین والمرا را بدون خنثی کردن برداشته، میآورد داخل سنگر همشهریش و از او میخواهد که برای خنثی کردن کمکش کند. رفیقش وارد است ولی تا میخواهد سیم دوشاخ را برای درآوردن چاشنی زیر شاخکها فروکندانگشت علی احمد به شاخک میخورد و مین عمل میکند.
🔸کسانی که با انواع مختلف مین آشنائی دارند والمرا را که یکی از کشنده ترین و حساس ترین مین هاست خوب میشناسند . چند شاخک روی کلاهک آن قرار دارد که فقط با یک حرکتِ جزئی، سوزن را آزاد و چاشنیِ اولیه را منفجر میکند. انفجار چاشنیِ اولیه باعث میشود خرج کمکی آتش بگیرد و استوانه حاویِ تی ان تیِ آمیخته با صدها ساچمه کشنده که تهِ آن به کابلی وصل است نیم متر بالا بیاید و کشش کابل چاشنیِ ثانویه و استوانه را منفجر کند.
این مین جهنده نه بر روی زمین و زیر خاک بلکه بین زمین و هوا منفجر میشود و محال است کسی از انفجارِ آن جان بدر ببرد.
از نظر من آن پیکر خونین و زوال یافته نمیتوانست علی احمد باشد زیرا آن صدا و لحن گیرا و آن معرفت و محبت همراه با غرورو مردانگی نمیتوانست بمیرد. جسمی که کنار گود زورخانه افتاده بود حامل آن خصوصیاتِ شایسته و زیبا نبود .
هنگام غروب همه بچه ها به کنج سنگرها خزیدند . منهم گوشه ای زانو به بغل گرفتم و در فکر فرورفتم.این سوال برایم مطرح شد که آن زندگی الآن کجاست؟ مسلماً در آن بدنِ ویران شده نیست زیرا اگر بود بدن چنان حال نزاری نداشت .
گوشهایم هنوز صدای گرم علی احمد را میشنید که ترانه ساقی را میخواند:
_ ساقی؛ بُوم تیکه شَراوی هُو سالَه...
بی خُوم ، بَسلامَتی اُو جوتَه چاوَه
ساقی جامی از آن شراب هفت ساله به من بده تا بخورم به سلامتی آن یک جفتِ چشم.
دلم گرفته بود. تنهائی کنار گودزورخانه رفتم و آنجائی که ساعتی قبل میزبان پیکر بیجان علی احمد بود نشستم . از خودم پرسیدم : چرا باید کسی برای مرگ علی احمد زاری کند؟مگر قرار نبوده امروز و اینطوری بمیرد? بقول منوچهر هرآدمی یکبار میمیرد نه بیشتر وآن هم که از ازل ثبت شده و معلوم است پس غصه چه چیز را باید بخوریم ؟ آدمها درست همان موقعی میمیرند که باید. نه زودتر و نه دیر تر. اصلاًساقی جام شرابش را داده و او نوشیده است. مگر خودش هم همین را نمیخواست؟
بعدش نسیمی وزید و حس کردم فریادِ شادِ علی احمد را بسمت گوشم آورد :
...ساتی نِیونِمَت عِمرِم تَمامَه
🔹در منطقه ابوقریب، بین خاکریز ما و عراقیها نیزارهائی وجودداشت که در گرگ ومیش سحرگاهان رطوبتِ خنک و دلچسب و بوی مسحورکننده ای از آنها به مشام میرسید ومن همیشه آرزو داشتم آن برکه ها جایِ دیگری بودند تا میتوانستم دقایقی کنارشان بنشینم ودر حالیکه آن عطرِ خدائی را استشمام میکنم به صدای عبور باد از میان ساقه های بلند نِی گوش فرادهم .
آنجا همه چیز پاک و ساده و شاد بود مثل آدمهایش. مثل جوانهایش.
آه زمین، زمین
برایِ تو و به رویِ تو چه خونها که ریخته نشد و تو هرگز نفهمیدی هر دست به دست شدنت چه نفسهائی را برید و چه کالبدهائی را بی جان کرد.
پایان(بهمن ماه۱۴۰۲)