آنچه پس از پایان داستان در ما ادامه مییابد.

اولین بار که با خواندن داستانی گریستم، داستان سهراب بود.
بخشی از کودکیم در دوران جنگ ایران و عراق گذشت. مرگ و جنگ همهجا دیده میشد. در دیوارنگاریهای شهر، در قابهای روی طاقچه خانهها، در تلویزیون و حتی برنامههای کودک. میدانستیم آدمها کشته میشوند و هر کدام داستانی داشتند. اما داستان رستم و سهراب حکایت دیگری داشت.[^1] موضوع برای من کشتهشدن بیگناهی نبود، فاجعه در یک دیر رسیدن بود. همه چیز آن روز و خواندن را خوب به یاد دارم اما نامی برای آن تجربه نداشتم.
تراژدی قبل از آنکه واژهای باشد که بعدها بیاموزم تجربهای بدنی بود؛ سنگینی و درد در سرم، خشکی دهانم و نبضی در گلویم. و یک میل ناممکن. چیزی میخواستم که کسی نمیتوانست انجام دهد، قصه را به عقب برگردانم. بازگشت به عقب.
بدنم ترومای ترتیب داستان را تاب نمیاورد، نام آمد اما باید پیش از ضربهی مهلک میآمد و نه پس از آن زخم کاری. اگر به موقع رسیده بود نسبت دو تن را آشکار میکرد. پیش از ضربه مکث یا راهی باشد برای دیدن دیگری به گونهای دیگر. اما دیر رسید. دیر رسیدن برای ما تجربهای خصوصی نیست. شناخت وقتی دیر برسد چیز دیگری میشود؛ دیگر چراغ راه پیشرو نیست؛ نوری است که بر راه رفته افکنده میشود.
نوشدارو هم دیر رسید؛ هرچند در همان خواندن کودکانه از اول هم رنگ باخته بود. ماجرا قطعی و مهیب بود. جادو در چنین داستانی جایی نداشت. در کودکی موضوع تروماتیک دیررسیدن نام و نوشداروی سهراب بود. بعدها شناخت دیرهنگام نوعی درد شد؛ لحظهای که فهمیدن و شناختن حتی دقیقش قدرتی برای تغییر حادثه نداشت. “نوشدارو پس از مرگ سهراب.”
بعدها در روانکاوی برای این تجربه واژهای پیدا کردم و سپس پرسشی. آن روز خواندن داستان در کودکی پرسشی در کار نبود. گلو بود و ترتیبی که بهم خورده بود و سرجایش نمینشست. اما بعد پرسشی ساخته شد، آنچه شد، آن چه نامش را تراژدی گذاشتیم، چه نسبتهایی را در جهان بهم ریخت.
از ابژه ناپدیدشده و کلام بازمانده
سالها بعد، پس از مرگ ناگهانی عزیزی شبی از شبهایی که بر من سنگین میگذشت، سریال The leftovers را که مدتها بود گرفته بودم، برای پُر کردن آن اوقات به تماشا نشستم.[^2] سریال چیزی را توضیح نمیداد و همین به کارم آمد. ناپدیدشدن بیهشدار آدمها در یک آن، ناگهانی، بیش از حد برای توضیح از دست دادن و سوگواری مرسوم غریب بود. داستان سعی نمیکرد آرامشی از درون این “ناگهان” دربیاورد. اما به بخشی از تجربه من نزدیک میشد که من هنوز نمیتوانستم مستقیم دربارهاش حرف بزنم. اینکه “او” فقط نمرده بود. ناگهان از دستور زبان دنیا حذف شده بوده؛ از فعل و فاعل و مفعولهایی که به نام او گره میخورد. مانند آنکه نویسنده نمایش وقت نکرده سر فرصت نقشی را پایان دهد، و بی آنکه دیالوگها تنظیم شوند، بازیگر روبهرویت روی صحنه نیست، و کلامت بیپاسخ قطع میشود.
آئینهای سوگ کار خودشان را میکنند. نجوا، غذا، اشک، دعا، آغوش، گل، موسیقی، خاک.. آدمهایی که کنار هم جمع میشوند و وداعی که آرام آرام پیش میرود. اینها کمارزش نیستند. اما ناگهانی بودن بخشی دارد که در آئینهای مرسوم جا نمیشود. گویی مرگ ناگهانی شبیه این است که ناپدیدشده، از حال و آیندهیچسبیده به آن. از جمله بعدی که انتظار داشتی به او بگویی.
سریال برای این موقعیت جایی ساخته بود میان بازماندگان و ناپدیدشدگان. جایی که وضعیت را قابل زیستن کند، بیآنکه توجیهات عقلانی برایش بتراشد. بازماندگان در آن میکوشند غذا بپزند، بخوابند، میل بورزند، دروغ بگویند، کار کنند و به زندگیای وفادار بمانند که دربرابر به یادآوردن آن ناپدیدشدن هنوز شکننده و معنای عادی خود را برای همیشه از دست داده بود. برای “ناگهان” راهحل یا آیندهای نمیداد، آن را از تجربهای خام که صرفا بر آدمی اصابت کرده به چیزی تبدیل کرد بشود دربارهاش حرف زد. از همین رو با من ماند.
وقتی پایان، راه را باز میکند.
فیلم مسافران بهرام بیضایی را در سینما سپیده دیدم؛[^3] پیش از تماشای آن نمیدانستم سینما جز خوب تعریف کردن یک داستان و ساخت عناصر بصری زیبا چه کارهایی دیگری میتواند بکند. در همان ابتدای بازیگر نقش زن در دوربین نگاه میکند و پایان را شفاف لو میدهد. آنچیزی را به ما میگوید که روایت متعارف همچون رازی تا پایان نگه میدارد و با اینکار تعلیق را دوچندان میکند. افشای زودهنگام پایان داستان، فیلم را خراب نمیکند و تماشاگر را پیش میکشد. پایان به جای آنکه راه روایت را ببند، نخستین حلقه پرسشهای بعدی میشود.
سالها بعد در آموزش روانکاوی فهمیدم مسافران چه بیان متعادلی از تقدیر میتواند باشد. آنچه از پایان میدانیم ما را از رفتن به سوی آنچه هنوز نمیدانیم باز نمیدارد. پایان، راه را نبست. نه راه مسافران را و نه راه تماشاگران. پرسشهایی را از درون هم گشود. فیلم با نخستین پاسخ قانع نمیشود. پرسش “چه شد؟” دوامی ندارد به پرسشی دیگر گشوده میشود “پس از آنچه شد، داستان چه کار دیگری میتواند بکند؟”.
پرسشها یکی پس از دیگری پیوندهای آشنا و آسان ما را با مفاهیم شل میکنند. چه کسی واقعا زندهاست و چه کسی مرده. گویی رفتن با زبان رسیدن سخن میگوید و برگشتن به خانه بوی عزا دارد و عزا در پیچ روایت به عروسی تاب میخورد و بر این پافشاری میکند که کسی هنوز نرفته است. ما میان استعارهها زندگی میکنیم؛ نه چون شاعر هستیم چون جهان و زبان مجبورمان میکند از واژهای به واژه دیگر برویم. کسی “رفته” ولی هنوز صدایش میکنیم. کسی “رسیده” اما اتاق هنوز در انتظار آمدنش است. جادوی مسافران این بود که تلخی را زیبا میکند و نه شیرین. زیبایی این امکان را داد که تلخی پایان نباشد به آن شکل میدهد تا بتوان رویش ماند.
داستانهایی که به ما دوخته میشوند.
همه آنچه در آدم میماند از راه هنر نمیآید. بعضی داستانها بیدعوت میآیند. در کشور من سیاست مهمان ناخوانده است و بیاجازه میزبان در حافظه و گفتوگو و زندگی روزمره جا میگیرد. جانهای بیگناهی که کشته میشوند، خونهایی که بر زمین ریخته میشوند، پدران و مادران داغدار، زندگیهایی که نابود میشوند و.. آن داستان که از این هجوم ناخوانده میماند پیش از هر چیز مطالبهای اخلاقی است. ترور به دستِ دستگاهِ امنیتی، سربهنیستکردنِ مخالفان، شکنجه در زندان، تبعید از وطن و ..: اینها نمیخواهند فقط حس شوند. شاهد میخواهند، حافظه میخواهند، جواب میخواهند و عدالت را صدا میزنند. نسبتی که به هم میریزند نسبت ما با چیزی است که به گردنمان مانده. ماندنشان سهمی است از مسئولیتی که گریزی از آن نیست. گویی تا اینجا قصهها واسطه من بودند، اینجا من باید واسطه شوم.
آنچه باز میگردد.
گاهی سالها باید بگذرد تا جملهای را که خواندهایم، جور دیگری بشنویم. جداییای از راه میرسد، کسی ناگهان میرود، یا نامی در میانه گفتوگو به میان میآید و صحنهای قدیمی دوباره پیش چشممان میآید. آنچه در گذشته رخ داده، تغییر نکرده است؛ اما اکنون چیزی در زندگی ما به آن راه یافته که هنگام نخستین مواجهه وجود نداشت. سهراب هم برای من در آنچه در کودکی خواندم نمانده است. هر بار که بازگشته، چیزی از زندگی پس از آن را با خود آورده و به همان اندازه، چیزی از آن زندگی را روشن کرده است.[^4]
در این رفتوبرگشت، کلمهها نیز جابهجا میشوند. «دیر» از کنار نوشدارو به عذرخواهیای میرسد که پاسخی نمیگیرد. «ناگهان» به جملهای گره میخورد که هنوز میخواهیم به کسی بگوییم. «خانه» با نبودن یک نفر معنای دیگری پیدا میکند. چیزی از روایت میان ما و تجربههایمان جا میگیرد؛ واسطهای میشود که از راه آن میتوانیم به اندوهی نزدیک شویم، سکوتی را بشنویم یا در چیزی آشنا، تغییری را ببینیم که پیشتر از چشممان پنهان مانده بود.[^5]
این راه لزوما به پاسخی نهایی نمیرسد. گاهی یک صحنه را بارها به یاد میآوریم و هنوز چیزی در آن هست که نمیدانیم چگونه بگوییم. شاید روزی دیگر، در کنار آدمی دیگر، همان بخش شنیدنی شود. داستانها میتوانند با ما بمانند، اما همیشه در یک فاصله. همیشه چیزی باقیماند که کامل گفتنی و شنیدنی نمیشود.
تحلیل نوشدارو نیست. تحلیل داستان را به پیش از ضربه بازنمیگرداند. به دانشی که دیر رسیده قدرت گذشتهاش را باز نمیگرداند. ناگهان را نمیتواند مجال تاخیر دهد. گذشته را برای اصلاحکردن در اختیار ما نمیگذارد. اما میتواند به دیررسیدن جایی در گفتار سوژه بدهد. میتواند بگذارد آدمی بشنود که یک واژه، یک سکوت، یک نام یا نبضی در گلو، در طول زمان چه چیز دیگری شده است.
رستم خشکش زده، درون دستش که هنوز خنجر را در مشت دارد نبض میزند. بازوبند را دیده، همان که سالها پیش داده بود که اگر فرزندش پسر شد به بازویش ببندد تا در روز موعود شناخته شود. و اینک رستم معلق میان آن روز رسیده یا از دست رفته.
اگر ترتیب جابجا میشد، داستان جور دیگری نوشته میشد. اما تقدیر این ترتیب را نوشته بود. پدر از چه زمانی پدر میشود؟ از بارداری همسرش؟ از دادن نام و بازوبند؟ یا از لحظهای که آن نام و بازوبند خوانده شود؟ اگر از روز خواندن است رستم تا آن لحظه پدر نبوده، و اگر از روز دادن نام و بستن بازوبند است، او سالهاست پدر کسب بوده که نمیشناخته. رستم هم یک بازمانده است. ناگهان خود را وسط نمایشی میبیند که تا بخواهد اولین خط نمایش را بگوید، نمایش تمام شده. و حالا رستم هنوز رستم است؟ به گمانم همان رستم نیست. نسبت او با خودش تغییر کرد.
پرسش هنوز همان است، فقط رو برگردانده. آنچه شد، چه نسبتهایی را در جهان به هم میریزد؟ آن خواندن هم رخدادی بود که بر من گذشت. اولین نسبتی که به هم ریخت، نسبت من با گلوی خودم بود. به پیش از ضربه برنگشتم. جلو رفتم و تقدیر و دیررسیدن را با شکلهای جدیدی دریافتم. هنوز آن سنگینی سر برمیگردد، آن خشکی دهان و نبض همانجا میزد. اما حالا واژه هم همانجا هست. و داستانها اینگونه پس از پایان در ما ادامه مییابند و در ما میمانند.
پانوشتها:
[^1]: ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه، «داستان رستم و سهراب».
[^2]: The Leftovers، ساخته دیمون لیندلوف و تام پروتا، HBO، ۲۰۱۴–۲۰۱۷.
[^3]: بهرام بیضایی، مسافران، فیلم، ۱۳۷۱ / ۱۹۹۲.
[^4]: اشاره به مفهوم فرویدی Nachträglichkeit، «عمل معوق»: تجربهای متأخر میتواند معنا و نیروی عاطفی تجربهای پیشین را دوباره سازماندهی کند. کاربرد این مفهوم در اینجا، خوانشی از تجربه روایت است، نه یک ادعای بالینی درباره آن. بنگرید به فروید، «طرحی برای روانشناسی علمی» (۱۸۹۵)، بخش «اما»، Standard Edition، جلد ۱، چاپ ۱۹۶۶، صص. ۳۵۳–۳۵۶.
[^5]: این جابهجایی را میتوان با توجه به روابط میان دالها در اندیشه لکان خواند؛ بدون آنکه ماندگاری همه داستانها را به همین سازوکار محدود کنیم. بنگرید به ژک لکان، «عاملیت حرف در ناخودآگاه یا عقل از زمان فروید» (۱۹۵۷)، در Écrits، ترجمه بروس فینک، ۲۰۰۶، صص. ۴۱۲–۴۴۱.