در قسمت پیشین از دیدن روان سخن گفتیم
از پرسفون گفتیم
از فرود آمدن به جهان زیرین روان و از مواجهه با آن بخش‌هایی از وجود که در روشنایی خودآگاهی پنهان مانده‌اند
اما شاید پس از دیدن تاریکی این پرسش مهم‌تر از خود دیدن باشد
بعد از اینکه انسان سایه خود را دید چه اتفاقی می‌افتد
آیا صرف دیدن کافی است
آیا شناختن تاریکی به معنای حذف کردن آن است
آیا برای رسیدن به وحدت باید تاریکی را از میان برد
یا شاید حکمت از جایی آغاز می‌شود که انسان بتواند تاریکی را ببیند و در عین حال آن را تمام حقیقت خود نداند
دیدن نخستین گام است
انسان تا زمانی که چیزی را نمی‌بیند نمی‌تواند نسبت خود را با آن تغییر دهد
اما دیدن به تنهایی هنوز به معنای شناختن نیست
ممکن است انسان خشم خود را ببیند اما همچنان برده خشم باشد
ممکن است ترس خود را بشناسد اما تمام زندگی خود را بر اساس آن بنا کند
ممکن است حسادت خود را ببیند اما آن را توجیه کند
ممکن است میل به قدرت را تشخیص دهد اما همچنان آن را با حقیقت اشتباه بگیرد
پس میان دیدن و حکمت فاصله‌ای وجود دارد
این فاصله همان جایی است که انسان باید یاد بگیرد با آنچه در خود می‌بیند زندگی کند
نه آن را انکار کند
نه آن را تقدیس کند
و نه خود را با آن یکی بداند
در اینجا جمله‌ای اهمیت پیدا می‌کند
این بخش نیز متعلق به من است
اما تمام من نیست
شاید یکی از مهم‌ترین نشانه‌های رشد روانی همین باشد
انسان بتواند بگوید من خشم دارم
اما من فقط خشم نیستم
من ترس دارم
اما من فقط ترس نیستم
من میل دارم
اما هر میلی حقیقت من نیست
من تاریکی دارم
اما تاریکی تمام وجود من نیست
در زبان یونگی این حرکت را می‌توان بخشی از مسیر مواجهه با سایه و یکپارچه‌تر شدن روان دانست
سایه چیزی نیست که صرفاً باید نابود شود
سایه آن بخش‌هایی از روان است که خودآگاهی انسان نپذیرفته یا نتوانسته آنها را در تصویر آگاهانه خود از خویش جای دهد
به همین دلیل مواجهه با سایه الزاماً به معنای پذیرفتن هر رفتار و هر میل نیست
پذیرش روانی با تأیید اخلاقی یکی نیست
انسان می‌تواند وجود خشم را بپذیرد بدون آنکه خشونت را انتخاب کند
می‌تواند میل به قدرت را بشناسد بدون آنکه به سلطه‌گر تبدیل شود
می‌تواند حسادت را ببیند بدون آنکه بر اساس حسادت عمل کند
اینجاست که شناخت تبدیل به آزادی می‌شود
گاهی تصور می‌کنیم رسیدن به وحدت یعنی تمام تضادهای درون انسان از بین بروند
یعنی دیگر خشم نباشد
ترس نباشد
تاریکی نباشد
عقل و قلب دیگر اختلافی نداشته باشند
اما وحدت عمیق‌تر از این است
وحدت به معنای یکی کردن همه چیز نیست
بلکه به معنای دیدن نسبت میان چیزهای متفاوت است
نور وقتی شناخته می‌شود که نسبت خود را با تاریکی بفهمیم
عقل وقتی به بلوغ می‌رسد که محدودیت خود را بشناسد
احساس وقتی بالغ می‌شود که از عقل جدا نماند
و انسان زمانی به تصویر کامل‌تری از خود نزدیک می‌شود که بتواند کثرت درونی خود را بدون فروپاشی تحمل کند
و شاید به همین دلیل حکمت با وحدت ارتباط دارد
زیرا حکمت صرفاً داشتن اطلاعات بیشتر نیست
حکمت نوعی دیدن است
دیدنی که روابط میان اجزای پراکنده را می‌بیند
عقل می‌تواند بگوید این خشم است
این ترس است
این میل است
این خاطره است
این خیال است
اما حکمت می‌پرسد
این خشم در کلیت زندگی من چه جایگاهی دارد
این ترس از کجا آمده است
این میل چه چیزی را در من طلب می‌کند
این خاطره چه معنایی برای من دارد
عقل تمایز ایجاد می‌کند
اما حکمت نسبت‌ها را می‌بیند
در این مسیر عقل و قلب نیز نباید دشمن یکدیگر باشند
عقل وظیفه دارد تمایز دهد
مرز بکشد
تشخیص دهد
و میان آنچه هست و آنچه باید باشد تفاوت بگذارد
اما عقل به تنهایی نمی‌تواند تمام حقیقت تجربه انسانی را زندگی کند
قلب می‌تواند چیزی را تجربه کند که هنوز عقل نتوانسته است آن را در قالب مفهوم بیان کند
اما قلب نیز اگر از تشخیص جدا شود ممکن است هر احساسی را حقیقت بداند
به همین دلیل مسئله اتحاد عقل و قلب این نیست که یکی جای دیگری را بگیرد
بلکه هر کدام باید جایگاه خود را پیدا کنند
عقل روشن کند
قلب حاضر باشد
عقل تمایز دهد
قلب تجربه کند
عقل بسنجد
قلب معنا را لمس کند
و شاید حکمت در جایی پدیدار شود که این دو دیگر در برابر یکدیگر قرار نگیرند
حکمت آن لحظه‌ای است که آنچه عقل می‌بیند قلب نیز بتواند زندگی کند
این بحث ما را به مسئله‌ای قدیمی‌تر در فلسفه می‌رساند
ارسطو میان ماده و صورت و همچنین میان بالقوه و بالفعل تمایز می‌گذارد
در این نگاه موجودات فقط آن چیزی نیستند که اکنون بالفعل هستند
بلکه ظرفیت‌هایی نیز در آنها وجود دارد که می‌توانند به فعلیت برسند
این تمایز برای فهم روان انسان نیز استعاره‌ای قدرتمند به ما می‌دهد
وجود خشم در انسان به معنای بالفعل شدن خشونت نیست
وجود میل به قدرت به معنای تبدیل شدن به انسان سلطه‌گر نیست
وجود تاریکی در روان به معنای شر بودن انسان نیست
درون انسان امکان‌های بسیاری وجود دارد
اما انسان با انتخاب و آگاهی تعیین می‌کند کدام امکان به فعلیت برسد
پس یکپارچگی روان به معنای آن نیست که انسان تمام نیروهای درونی خود را بدون محدودیت به عمل تبدیل کند
برعکس
خودشناسی به انسان امکان می‌دهد میان داشتن یک امکان و انتخاب کردن آن تفاوت بگذارد
شاید آزادی دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود
از جایی که انسان دیگر مجبور نیست هر چیزی را که در درونش وجود دارد زندگی کند
در بسیاری از سنت‌های اسطوره‌ای و فلسفی تصویر حکمت با صورتی زنانه ظاهر شده است
یکی از مهم‌ترین این تصاویر سوفیا است
اما زنانه بودن حکمت را نباید به معنای این دانست که زنان ذاتاً از مردان حکیم‌ترند
اینجا زنانه بودن یک زبان نمادین است
زبانی برای بیان کیفیتی از نسبت انسان با حقیقت
حقیقت فقط چیزی نیست که باید درباره آن اطلاعات به دست آورد
حقیقت چیزی است که باید با آن نسبت برقرار کرد
باید آن را در زندگی تجربه کرد
میان اجزای آن ارتباط دید
و معنای آن را در کلیت وجود دریافت کرد
در این معنا سوفیا نماد دانشی است که به حکمت تبدیل شده است
دانشی که فقط انباشته نشده بلکه در وجود انسان جای گرفته است
در خوانش یونگی نیز می‌توان از این منظر به تصویر زنانه روان نگاه کرد
در نظریه کلاسیک یونگ آنیما تصویر زنانه در روان مرد است و می‌تواند در مسیر تحول روانی نقش مهمی داشته باشد
اما بهتر است این تصاویر را یک نردبان سخت و قطعی ندانیم
تصویرهایی مانند حوا هلن مریم و سوفیا را می‌توان در یک خوانش نمادین به صورت مراحلی از رابطه انسان با امر زنانه فهم کرد
حوا می‌تواند با طبیعت و نیاز و زندگی پیوند پیدا کند
هلن با زیبایی و عشق و آرمان‌سازی
مریم با معنویت و معنا
و سوفیا با حکمت
اما تحول اصلی در این مسیر صرفاً تغییر تصویر زن نیست
تغییر نگاه انسان به زن است
در ابتدا انسان ممکن است دیگری را ببیند و چیزی از روان خودش را بر او بیفکند
زن را فقط به عنوان زیبا ببیند
یا کامل
یا نجات‌بخش
یا معشوق ایده‌آل
اما در مرحله‌ای عمیق‌تر متوجه می‌شود
آنچه من در دیگری می‌دیدم فقط خود او نبود
بخشی از روان خود من نیز در آن تصویر حضور داشت
اینجا زیبایی از موضوع تملک به موضوع شناخت تبدیل می‌شود
در قسمت‌های پیشین گفتیم
از زیبایی عشق می‌آید و از عشق زیبایی
اما شاید اکنون بتوانیم این جمله را عمیق‌تر کنیم
زیبایی می‌تواند انسان را به سوی دیگری بکشاند
عشق می‌تواند نگاه انسان را نسبت به دیگری دگرگون کند
اما اگر انسان در سطح صورت متوقف شود عشق ممکن است به تملک تبدیل شود
و اگر از صورت به معنا حرکت کند عشق می‌تواند به شناخت تبدیل شود
در اینجا می‌توان نسبتی تفسیری با اندیشه ابن‌عربی برقرار کرد
در جهان فکری ابن‌عربی میان عشق و تجلی و معرفت پیوندی عمیق وجود دارد
صورت می‌تواند محل ظهور معنا باشد
و انسان می‌تواند از مشاهده صورت به معنایی که در آن متجلی است راه پیدا کند
این به معنای آن نیست که ابن‌عربی نظریه یونگ درباره آنیما یا سایه را داشته است
چنین یکی دانستنی تاریخی درست نیست
اما می‌توان میان این دو دستگاه فکری گفت‌وگویی تفسیری برقرار کرد
در یک سو یونگ به ما کمک می‌کند بفهمیم چگونه روان خود را در دیگری می‌بیند
و در سوی دیگر ابن‌عربی می‌تواند ما را متوجه این کند که صورت تنها یک سطح نیست و می‌تواند محل ظهور معنا باشد
پس زن می‌تواند برای انسان فقط موضوع میل نباشد
می‌تواند آینه‌ای باشد که در آن چیزی از حقیقت خود را مشاهده می‌کند
و اینجا عشق از داشتن به دیدن نزدیک می‌شود
من نمی‌خواهم تو را داشته باشم تا چیزی در من کامل شود
می‌خواهم تو را ببینم
و در دیدن تو بفهمم چه چیزی در من بیدار شده است
پرسفون در این مسیر نماد فرود است
فرود به جایی که انسان از تصویر ساده‌ای که از خود ساخته عبور می‌کند
او به جهان زیرین می‌رود
با تاریکی مواجه می‌شود
و سپس بازمی‌گردد
اما پرسفون زمانی واقعاً بازگشته است که دیگر همان انسانی نیست که پیش از فرود بود
او تاریکی را ندیده تا تاریکی شود
تاریکی را دیده تا نسبت خود را با آن بشناسد
این نکته شاید مهم‌ترین تفاوت میان مواجهه با سایه و غرق شدن در سایه باشد
انسان می‌تواند به تاریکی خود نگاه کند بدون آنکه تمام هویت خود را به آن بسپارد
می‌تواند آن را تحمل کند
معنایش را بفهمد
جایگاهش را پیدا کند
و سپس انتخاب کند
در این معنا حرکت از پرسفون به سوفیا را می‌توان حرکتی نمادین از دیدن به فهمیدن دانست
پرسفون می‌گوید
من آنچه را پنهان بود دیدم
سوفیا می‌گوید
اکنون می‌فهمم آنچه دیدم چه نسبتی با تمام وجود من دارد
اولی مواجهه است
دومی حکمت
حکمت شاید جایی باشد که انسان دیگر از هیچ بخش وجود خود نمی‌گریزد
اما این به معنای تسلیم شدن به همه بخش‌های وجود نیست
حکمت یعنی بتوانی تاریکی را ببینی بدون اینکه آن را انکار کنی
نور را ببینی بدون اینکه آن را بت کنی
عقل را به کار بگیری بدون اینکه قلب را خاموش کنی
احساس را زندگی کنی بدون اینکه عقل را کنار بگذاری
دیگری را دوست داشته باشی بدون اینکه او را تصاحب کنی
زیبایی را ببینی بدون اینکه آن را به یک شیء تبدیل کنی
و حقیقت را جست‌وجو کنی بدون اینکه گمان کنی از پیش تمام آن را در اختیار داری
شاید انسان حکیم کسی نیست که دیگر تضادی در درونش ندارد
بلکه کسی است که می‌تواند تضادهای خود را ببیند و نسبت میان آنها را بفهمد
او می‌داند که انسان مجموعه‌ای از صداهای متفاوت است
اما هیچ‌کدام به تنهایی تمام حقیقت او نیستند
وحدت از همین‌جا پدیدار می‌شود
نه از حذف کثرت
بلکه از دیدن معنای کثرت در یک کل
در سنت عرفانی نیز دانستن صرفاً به معنای جمع کردن اطلاعات نیست
معرفت زمانی معنا پیدا می‌کند که دانستن در وجود انسان دگرگونی ایجاد کند
انسان می‌تواند درباره خدا بسیار بداند و هنوز خدا را نشناخته باشد
می‌تواند درباره عشق سخن بگوید و هنوز عشق را نفهمیده باشد
می‌تواند درباره خود هزاران مفهوم بداند و همچنان از دیدن خویش فرار کند
معرفت زمانی آغاز می‌شود که دانستن از ذهن عبور کند و به شیوه بودن تبدیل شود
از دانستن درباره خدا
به شناختن خدا
و از شناختن خدا
به زیستن بر اساس این شناخت
در چنین نگاهی حتی عبادت نیز می‌تواند از یک عمل صرفاً بیرونی فراتر رود و به تمرینی برای حضور و دیدن تبدیل شود
دین در اینجا نه صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌هاست و نه صرفاً مجموعه‌ای از مناسک
بلکه می‌تواند راهی برای دگرگونی نسبت انسان با خودش و جهان و حقیقت باشد
البته هیچ دینی را نمی‌توان فقط بر اساس تجربه یک فرد داوری کرد
همان سنت دینی می‌تواند در یک انسان به پرسش و تواضع و معرفت منجر شود و در انسانی دیگر به جزمیت و ترس و تعصب
بنابراین پرسش مهم فقط این نیست که دین چیست
بلکه باید پرسید
انسان آن را چگونه می‌فهمد
و این فهم در زندگی او چه چیزی می‌سازد
زیرا همان‌گونه که ماده می‌تواند صورت‌های متفاوتی بپذیرد
ظرفیت یک اندیشه نیز می‌تواند در شیوه‌های متفاوتی از زندگی به فعلیت برسد
پرسفون از جهان زیرین بازمی‌گردد
اما بازگشت او به معنای فراموش کردن جهان زیرین نیست
انسان نیز پس از خودشناسی به زندگی عادی بازمی‌گردد
دوباره دوست می‌دارد
دوباره خشمگین می‌شود
دوباره می‌ترسد
دوباره اشتباه می‌کند
تفاوت اینجاست که اکنون بخشی از وجود خود را می‌بیند که پیش از این نمی‌دید
او دیگر نمی‌تواند به سادگی بگوید
من فقط نورم
یا
من فقط تاریکی‌ام
او می‌داند که انسان پیچیده‌تر از این دوگانه‌هاست
و شاید حکمت همین توانایی باشد
توانایی دیدن انسان در تمامیتش
نه فرشته‌ای که هرگز سقوط نمی‌کند
و نه هیولایی که هیچ نوری در او نیست
بلکه موجودی میان این دو
موجودی که درون خود کثرتی از نیروها و میل‌ها و ترس‌ها و امیدها دارد و باید میان آنها آگاهانه زندگی کند
شاید به همین دلیل حکمت پایان خودشناسی نیست
بلکه شکل بالغ خودشناسی است
خودشناسی می‌گوید
من چه هستم
و حکمت می‌پرسد
با آنچه هستم چگونه باید زندگی کنم
در نهایت شاید زیبایی نیز دوباره به همین نقطه بازگردد
زیبایی فقط چیزی نیست که دیده می‌شود
بلکه کیفیت دیدن است
و حکمت شاید عمیق‌ترین شکل دیدن باشد
دیدنی که دیگر فقط صورت را نمی‌بیند
بلکه معنا را نیز جست‌وجو می‌کند
دیدنی که دیگری را فقط دیگری نمی‌بیند
بلکه رابطه خود با دیگری را نیز می‌بیند
دیدنی که سایه را فقط تاریکی نمی‌بیند
بلکه جایگاه آن را در کلیت روان می‌بیند
و دیدنی که در میان کثرت‌ها
به وحدتی عمیق‌تر پی می‌برد
شاید زیبایی در آغاز ما را به دیدن دعوت می‌کند
دیدن ما را به درون می‌برد
درون ما را با تاریکی روبه‌رو می‌کند
مواجهه ما را به شناخت می‌رساند
و شناخت اگر در زندگی ما دگرگونی ایجاد کند
به حکمت نزدیک می‌شود
و شاید در پایان این سفر
انسان دیگر به دنبال حذف تاریکی نیست
زیرا فهمیده است
حکمت آن نیست که تاریکی را از خود بیرون کنیم
حکمت آن است که تاریکی را ببینیم
جایگاهش را بفهمیم
و آن را در کلیت وجود خود قرار دهیم
آنجا که انسان می‌تواند نور و تاریکی را ببیند
عقل و قلب را در نسبت با یکدیگر بفهمد
صورت را از معنا جدا نکند
عشق را از شناخت بیگانه نبیند
و کثرت را دشمن وحدت نداند
شاید برای نخستین بار
نه فقط زیبا
بلکه حکیمانه می‌بیند
