در قسمت‌های پیشین از «دیدن» سخن گفتیم. از اینکه زیبایی تنها در منظر نیست و تنها در چشم ناظر نیز خلاصه نمی‌شود. بلکه در نسبت میان ناظر و منظر آشکار می‌شود.
سپس به عشق رسیدیم. جایی که دیگری می‌تواند به آینه‌ای برای انسان تبدیل شود و انسان در دیدن دیگری بخشی از خویشتن را نیز ببیند.
اما اگر دیگری آینه باشد پرسش مهم‌تری پیش می‌آید.
آنچه در این آینه می‌بینیم تا چه اندازه خود دیگری است و تا چه اندازه چیزی از روان ماست؟
از همین جا «دیدن» وارد قلمرو روان می‌شود.
و شاید یکی از مهم‌ترین مراحل رسیدن به خردمندی همین باشد.
انسان نه تنها جهان را ببیند بلکه چشم خود برای دیدن جهان را نیز ببیند.
وقتی انسانی ما را عمیقاً جذب می‌کند معمولاً بخشی از این کشش به ویژگی‌های واقعی او مربوط است. اما ممکن است روان ما نیز چیزی به این تصویر بیفزاید.
در روانشناسی تحلیلی یونگ فرافکنی یکی از مفاهیمی است که برای فهم چنین فرایندی به کار می‌رود. بخشی از محتوای روان که هنوز برای ما کاملاً آگاهانه نشده می‌تواند در دیگری دیده شود و ما ممکن است چیزی را در او تجربه کنیم که نسبت ما با آن فقط به خود او مربوط نیست.
اما این نکته بسیار مهم است.
فرافکنی به این معنا نیست که دیگری واقعی نیست.
ممکن است شخصی واقعاً زیبا مهربان قدرتمند یا آزاد باشد و در عین حال روان ما معنای بیشتری به این ویژگی‌ها بدهد.
بنابراین مسئله این نیست که بگوییم هر عشقی توهم است.
بلکه باید پرسید.
در آنچه می‌بینم چه چیزی متعلق به دیگری است و چه چیزی از من به این دیدن افزوده شده است؟
این پرسش آغاز خودشناسی است.
در قسمت دوم گفتیم که انسان فقط جهان را نمی‌بیند بلکه جهان برای او از مرتبه‌ای که در آن قرار دارد آشکار می‌شود.
اکنون یک قدم جلوتر می‌رویم.
ممکن است دو انسان یک نفر را ببینند اما یکی در او امنیت ببیند و دیگری تهدید.
یکی قدرت ببیند و دیگری خشونت.
یکی زیبایی ببیند و دیگری غرور.
این تفاوت لزوماً به این معنا نیست که یکی درست می‌بیند و دیگری غلط.
اما نشان می‌دهد که ادراک انسان همیشه نیازمند بررسی است.
پس پرسش اصلی دیگر فقط این نیست.
چه چیزی را می‌بینم؟
بلکه
با چه چشمی می‌بینم؟
و حتی
چه چیزی در من این نحوه دیدن را شکل داده است؟
در اینجا می‌توان از پرسفون به عنوان یک نماد آرکی‌تایپی استفاده کرد.
در اسطوره یونانی پرسفون یا کورِه از جهان بالا به جهان زیرین فرود می‌رود و سپس به شخصیتی تبدیل می‌شود که به دو قلمرو تعلق دارد. جهان بالا و جهان زیرین. دختر و ملکه.
در برخی خوانش‌های روانشناسی تحلیلی این فرود به صورت نمادی از مواجهه با لایه‌های ناخودآگاه و فرایند بلوغ روانی تفسیر شده است.
البته اینجا باید میان اسطوره روانشناسی و عرفان تمایز بگذاریم.
پرسفون از نظر روانشناسی تجربی اثبات کننده یک مسیر خاص برای همه انسان‌ها نیست.
آنچه در این مقاله از او استفاده می‌کنیم یک خوانش نمادین است.
پرسفون می‌تواند تصویر انسانی باشد که از سطح آگاهی روزمره به سوی لایه‌های پنهان روان فرود می‌رود و در مواجهه با آنها امکان دگرگونی پیدا می‌کند.
جهان زیرین را می‌توان به صورت نمادین قلمرو چیزهایی دانست که در زندگی روزمره کمتر می‌خواهیم ببینیم.
ترس‌ها
خشم‌ها
حسادت‌ها
وابستگی‌ها
نیاز به تأیید
زخم‌ها
میل‌ها
تصویرهای ساخته شده از خود
و حتی استعدادهایی که هنوز مجال ظهور پیدا نکرده‌اند.
ما معمولاً ترجیح می‌دهیم خودمان را با بخش‌های پذیرفتنی‌مان تعریف کنیم.
من آدم منطقی هستم.
من آدم مهربانی هستم.
من آدم مستقلی هستم.
اما خودشناسی از جایی جدی می‌شود که چیزی در روان ما ظاهر شود که با این تصویر سازگار نیست.
اینجا انسان با یک انتخاب روبه‌رو می‌شود.
یا آن را انکار کند.
یا آن را به دیگری نسبت دهد.
یا جرئت کند و آن را ببیند.
مشاهده بی قضاوت به این معنا نیست که هر چیزی را که در خود پیدا کردیم درست یا مطلوب بدانیم.
اگر خشم خود را ببینم به این معنا نیست که باید مطابق خشم رفتار کنم.
اگر حسادت خود را ببینم به این معنا نیست که حسادت را توجیه کنم.
اگر فرافکنی خود را ببینم به این معنا نیست که آن را ادامه دهم.
دیدن تأیید کردن نیست.
دیدن یعنی چیزی که پیش‌تر در تاریکی روان عمل می‌کرد اکنون بتواند وارد میدان آگاهی شود.
و این تفاوت بسیار مهم است.
چیزی که دیده نشده می‌تواند رفتار ما را هدایت کند بدون اینکه بدانیم چرا.
اما چیزی که دیده شده دست کم امکان بررسی و انتخاب پیدا می‌کند.
اگر بخواهیم از این اسطوره یک خوانش روانشناختی نمادین بسازیم می‌توان میان دو چهره پرسفون تمایز گذاشت.
پرسفون دختر تجربه می‌کند.
پرسفون ملکه تجربه را می‌بیند.
دختر می‌گوید
من عاشق شدم.
ملکه می‌پرسد
این عشق در من چه چیزی را بیدار کرده است؟
دختر می‌گوید
او مرا کامل می‌کند.
ملکه می‌پرسد
چرا احساس می‌کنم خودم کامل نیستم؟
دختر می‌گوید
او آزاد است و من شیفته آزادی او شده‌ام.
ملکه می‌پرسد
آیا بخشی از آزادی خودم را در او دیده‌ام که هنوز در زندگی خودم به آن اجازه ظهور نداده‌ام؟
اینجا عشق از یک تجربه صرف به ماده خودشناسی تبدیل می‌شود.
اما مشاهده روان نباید به قاضی شدن علیه خود تبدیل شود.
اگر انسان دائماً خودش را محکوم کند ممکن است همان بخش‌هایی را که می‌خواهد ببیند دوباره سرکوب کند.
مشاهده بی قضاوت یعنی
این احساس اکنون در من وجود دارد. بگذار ببینم چیست.
نه
چون این احساس در من وجود دارد پس من آدم بدی هستم.
و نه
چون این احساس واقعی است پس باید مطابق آن رفتار کنم.
بلکه
می‌بینم. بررسی می‌کنم. سپس انتخاب می‌کنم.
این نقطه‌ای است که مشاهده می‌تواند به آگاهی تبدیل شود.
در اینجا باید یک مرز مهم را حفظ کنیم.
هر چیزی که در روان خود می‌بینیم الزاماً حقیقت جهان نیست.
ممکن است تصویری که در ذهن ما شکل گرفته محصول ترس باشد.
ممکن است معنایی که به رفتار دیگری داده‌ایم حاصل فرافکنی باشد.
ممکن است تجربه‌ای که بسیار عمیق به نظر می‌رسد صرفاً یک حالت روانی باشد.
بنابراین مسیر خودشناسی تنها با مشاهده تمام نمی‌شود.
بعد از مشاهده تمایز لازم است.
عقل باید بتواند میان واقعیت بیرونی و تفسیر روانی ما تفاوت بگذارد.
تجربه باید مورد تأمل قرار گیرد.
و شهود نباید بدون سنجش با واقعیت فوراً به حقیقت متافیزیکی تبدیل شود.
به همین دلیل می‌توان گفت
مشاهده بی قضاوت شرط مهم خودشناسی است اما به تنهایی مساوی با حقیقت نیست.
انسان ممکن است درباره جهان بسیار بداند و درباره خودش بسیار کم بداند.
ممکن است فلسفه بخواند و عرفان بخواند و درباره حقیقت سخن بگوید اما هنوز نداند چه ترس‌هایی بر قضاوت‌هایش اثر می‌گذارند یا چه خواسته‌هایی در پشت برخی باورهایش پنهان شده‌اند.
اینجا تفاوت دانستن و خرد آشکار می‌شود.
خرد فقط داشتن اطلاعات بیشتر نیست.
خرد یعنی دیدن درست‌تر.
و یکی از شرایط دیدن درست‌تر شناختن چشم خود است.
انسان باید بتواند بپرسد
چه چیزی را می‌بینم؟
چگونه می‌بینم؟
چرا این گونه می‌بینم؟
و
چه چیزی در من باعث شده این گونه ببینم؟
در قسمت دوم درباره وحدت در کثرت سخن گفتیم.
اما شاید پیش از اینکه انسان بتواند چنین وحدتی را در جهان ببیند لازم باشد کثرت را در خودش تحمل کند.
در درون ما تنها یک صدا وجود ندارد.
عقل داریم و احساس.
میل داریم و ترس.
قدرت داریم و آسیب پذیری.
نور داریم و سایه.
اگر انسان بخواهد یکی را حذف کند تا تصویری کامل و بی نقص از خود بسازد در واقع هنوز با کثرت روان خود روبه‌رو نشده است.
اما اگر بتواند این بخش‌ها را ببیند و میان آنها تمایز و نسبت برقرار کند چیزی تازه رخ می‌دهد.
کثرت دیگر الزاماً به معنای آشوب نیست.
ممکن است اجزای متفاوت در یک کل نسبت‌های معناداری با یکدیگر داشته باشند.
و این در سطح روانی می‌تواند زمینه‌ای برای فهم عمیق‌تر وحدت در کثرت باشد.
نه به این معنا که شناخت روان وحدت متافیزیکی جهان را اثبات می‌کند.
بلکه به این معنا که انسان از طریق شناخت ساختار دیدن خود آمادگی بیشتری برای دیدن روابط و وحدت‌های پنهان در تجربه پیدا می‌کند.
قدرت نمادین پرسفون دقیقاً در همین جاست.
او متعلق به یک جهان واحد نیست.
میان جهان بالا و زیرین قرار دارد.
میان دختر و ملکه.
میان زندگی و مرگ.
این دوگانگی‌ها در اسطوره به یکدیگر متصل می‌شوند و همین امر پرسفون را به نمادی مناسب برای عبور از نگاه‌های کاملاً دوگانه تبدیل می‌کند.
اما هدف از بین بردن تفاوت‌ها نیست.
وحدت در کثرت یعنی کثرت همچنان کثرت بماند اما در یک نسبت عمیق‌تر قابل فهم شود.
نور تاریکی را به سادگی حذف نمی‌کند.
آگاهی ناخودآگاه را نابود نمی‌کند.
بلکه آگاهی می‌تواند چیزی از آنچه در ناخودآگاه بوده را به خود بیاورد و نسبت خود با آن را روشن‌تر کند.
پرسفون فقط نماد فرود نیست.
بازگشت نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
اگر انسان فقط به تاریکی روان فرود رود و در آن بماند ممکن است در آشفتگی گرفتار شود.
اگر فقط به روشنایی عقل پناه ببرد و روان را نادیده بگیرد ممکن است بخشی از وجود خود را سرکوب کند.
مسیر پخته‌تر رفت و آمد میان این دو است.
فرود و بازگشت
تجربه و مشاهده
احساس و عقل
عشق و معرفت
کثرت و وحدت
پرسفون ملکه در این خوانش کسی است که از جهان زیرین بازگشته و دیگر نمی‌تواند جهان را مانند گذشته ببیند.
او اکنون می‌داند که آنچه در سطح دیده می‌شود ممکن است لایه‌های عمیق‌تری نیز داشته باشد.
اینجا دوباره به مسئله اصلی مجموعه زیبایی بازمی‌گردیم.
در ابتدا پرسیدیم
زیبایی در جهان است یا در چشم ما؟
اکنون می‌توانیم بگوییم
اگرچه زیبایی را نمی‌توان صرفاً به ذهن انسان فروکاست نحوه آشکار شدن آن برای هر ناظر با مرتبه ادراک و ساختار دیدن او ارتباط دارد.
پس برای دیدن زیبایی عمیق‌تر باید فقط منظر را مطالعه نکنیم.
ناظر را نیز بشناسیم.
عشق می‌تواند آینه این شناخت باشد.
روان می‌تواند محل مواجهه با آن باشد.
پرسفون می‌تواند نماد فرود به آن باشد.
و خرد می‌تواند افقی باشد که پس از این مواجهه گشوده می‌شود.
نه به معنای دقیق کلمه.
پرسفون را نباید با سوفیا یکی گرفت.
سوفیا در سنت‌های فلسفی و دینی مختلف معانی متفاوتی دارد و در اینجا بهتر است آن را به عنوان نماد حکمت در نظر بگیریم نه یک نتیجه مستقیم روانشناختی.
پرسفون در این مقاله خود حکمت نیست.
او نماد مسیری است که در آن انسان جرئت می‌کند به لایه‌های پنهان وجود خود نگاه کند با تضادهای درونی مواجه شود و از طریق مشاهده و تمایز به فهم پخته‌تری از خود برسد.
از این جهت می‌توان گفت
پرسفون می‌تواند دروازه‌ای نمادین به سوی حکمت باشد نه خود حکمت.
شاید انسان ابتدا جهان را می‌بیند.
بعد زیبایی را.
سپس عاشق می‌شود.
بعد در آینه عشق خودش را می‌بیند.
و آنگاه ممکن است متوجه شود که همیشه فقط دیگری را نمی‌دیده است.
بخشی از خودش نیز در آن دیدن حضور داشته است.
اینجاست که باید به درون فرود بیاید.
نه برای اینکه تاریکی را پرستش کند.
نه برای اینکه خود را محکوم کند.
بلکه برای اینکه ببیند.
ببیند چه چیزی در او می‌ترسد.
چه چیزی می‌خواهد.
چه چیزی فرافکنی می‌کند.
چه چیزی را سرکوب کرده است.
و چه چیزی هنوز فرصت ظهور پیدا نکرده است.
پرسفون در اینجا نماد همین فرود است.
و ملکه شدن نماد توانایی بازگشت از این فرود با آگاهی بیشتر.
شاید خرد از جایی آغاز شود که انسان دیگر فقط درباره جهان سؤال نمی‌کند بلکه از چشم خود برای دیدن جهان نیز سؤال می‌کند.
زیرا تا وقتی فقط منظر را می‌بینیم بخشی از حقیقت دیدن پنهان می‌ماند.
اما وقتی ناظر نیز وارد میدان مشاهده می‌شود دیدن عمیق‌تر می‌شود.
و شاید در همین نقطه زیبایی دیگر صرفاً چیزی زیبا برای دیدن نباشد.
بلکه دعوتی برای عمیق‌تر دیدن باشد.
و شاید هرچه انسان بیشتر ببیند نه اینکه جهان الزاماً زیباتر شود بلکه لایه‌های بیشتری از زیبایی همواره حاضر برای او آشکار شود.
آشکار شود.
