در قسمت نخست از این پرسش سخن گفتیم که زیبایی آیا حقیقتی بیرونی است یا چیزی که در ادراک ما شکل میگیرد. گفتیم که شاید زیبایی را نتوان صرفاً به سلیقه و پسند انسان فروکاست؛ زیرا در خودِ پدیدهها نیز نظم، تناسب، هماهنگی و وحدتی وجود دارد که میتواند منشأ زیبایی باشد. اما اکنون پرسش عمیقتری پیش میآید:
اگر زیبایی در عالم هست، چرا همه آن را به یک اندازه نمیبینند؟
شاید پاسخ این پرسش را باید در خودِ «دیدن» جستوجو کرد.
ما معمولاً تصور میکنیم دیدن، اتفاقی ساده است؛ چیزی در برابر ما قرار میگیرد و چشم آن را میبیند. اما اگر کمی دقیقتر شویم، درمییابیم که میان ناظر و منظر، صرفاً رابطهای یکطرفه برقرار نیست.
چیزی دیده میشود، اما نوع دیدن نیز در آنچه دیده میشود نقش دارد.
یک گل برای چشمِ زیستشناس، ساختاری از سلولها، رنگدانهها و فرایندهای زیستی است؛ برای نقاش، مجموعهای از رنگ و فرم و نور؛ برای شاعر، تصویری از لطافت و زندگی؛ و برای عارف، ممکن است نشانهای از جمال حق باشد.
گل همان گل است، اما «دیدن» یکسان نیست.
پس شاید بتوان گفت انسان فقط جهان را نمیبیند؛ بلکه جهان را از مرتبهای که در آن قرار دارد میبیند.
از همینجاست که میتوان گفت هویت انسان تا اندازهای با نحوهی دیدن او پیوند دارد. آنگونه که جهان را میبینی، نشان میدهد جهان برای تو چگونه آشکار شده است؛ و آنگونه که جهان برای تو آشکار میشود، با مرتبهی وجودی و ادراکی تو بیارتباط نیست.
در هر دیدنی، دو سوی ظاهراً جدا وجود دارد: «ناظر» و «منظر».
من میبینم و چیزی دیده میشود.
اما دیدن، صرفاً قرار گرفتن یک شیء در برابر چشم نیست. در لحظهی ادراک، ناظر و منظر در یک نسبت خاص با یکدیگر قرار میگیرند. چیزی از بیرون به سوی آگاهی میآید و آگاهی نیز به سوی آن گشوده میشود.
از این جهت، دیدن نوعی ملاقات است.
در هر دیدن، عالم و انسان به نحوی در برابر یکدیگر قرار میگیرند؛ و کیفیت این ملاقات، به کیفیت چشمِ بیننده وابسته است.
به همین دلیل است که دو انسان میتوانند در برابر یک منظره بایستند و دو عالم متفاوت را تجربه کنند.
یکی فقط رنگ را ببیند، دیگری تناسب را؛ یکی صورت را ببیند، دیگری معنا را؛ یکی کثرت را ببیند، دیگری وحدتی را که کثرت در آن جمع شده است.
در زبان عرفان میتوان این تعبیر را به کار برد که:
«با هر چشمی غیر از چشم حق عالم را ببینی، عالم برایت غیر میشود؛ حتی اگر آن چشم، چشم خودت باشد.»
منظور این نیست که انسان واقعاً با چشم فیزیکی خدا میبیند یا اینکه چشم انسان باید از کار بیفتد. این تعبیر دربارهی مرتبهی نظر است.
تا زمانی که «من» را موجودی مستقل و بریده از حقیقت میبینم و عالم را نیز مجموعهای از موجودات مستقل در برابر خود میدانم، میان من و عالم و حق، کثرتی گسسته شکل میگیرد.
اما اگر انسان از «خودبینی» عبور کند، همان عالم میتواند برای او آینهی حق شود.
اینجا خودِ هستی موضوع مهمی میشود.
هستی، تا آنجا که هستی است، نمیتواند فاقد اصل کمال وجودی باشد؛ زیرا عدم، چیزی نیست که بر هستی افزوده شود و آن را زیباتر کند. هر نقصی که در موجودات میبینیم، در نسبت با مرتبهای از کمال یا فقدان کمال معنا پیدا میکند.
از این منظر، اصل وجود، بما هو وجود، دارای نحوی از کمال است و زیبایی را میتوان با نسبت میان وجود، کمال، نظم و ظهور فهم کرد.
و اگر حقیقت مطلق، واجبالوجود و کمال مطلق باشد، نسبت دادن جمال به او دیگر یک تشبیه صرف نیست؛ جمال حق، کمال وجودی اوست.
در سنت اسلامی نیز «الله جمیل» با همین افق قابل فهم است: جمال در نهایت به حقیقتی بازمیگردد که سرچشمهی هر کمال و زیبایی است.
در بسیاری از برهانهای خداشناسی، حرکت استدلال از جهان به خداست: از نظم، حرکت، امکان، علت یا آثار موجود در عالم، به مبدأ و علت نخستین میرسیم.
این نوع حرکت را میتوان بهطور کلی حرکتی از اثر به مؤثر، از مصنوع به صانع یا از مخلوق به خالق دانست.
بخش بزرگی از براهین فلسفهی غرب نیز با صورتهای گوناگون از همین ساختار استفاده کردهاند؛ هرچند همهی براهین غربی را نمیتوان در یک قالب قرار داد.
اما برهان صدیقین مسیر متفاوتی دارد.
ابنسینا در برهان صدیقین میکوشد بدون آنکه اساس استدلال را بر مشاهدهی یک اثر خاص در جهان بگذارد، از خودِ مفهوم وجود و تمایز میان واجب و ممکن به واجبالوجود برسد.
به زبان ساده، مسئله این نیست که ابتدا عالم را ببینیم و بگوییم چون این عالم چنین نظمی دارد، پس سازندهای دارد؛ بلکه از خودِ «وجود» آغاز میکنیم و نشان میدهیم که موجودات ممکن، در نهایت نمیتوانند بینیاز از وجودی واجب باشند.
پس برهانهای مختلف، مانند چشمهای مختلف ذهناند؛ هر کدام از زاویهای حقیقت را میجویند.
و صدیقین، در معنای دقیق خود، اهل دیدن حقیقت از راه خودِ حقیقتاند، نه صرفاً از راه آثار آن.
این پرسش را میتوان یک قدم جلوتر برد:
رنگ کجاست؟
آیا رنگ همان چیزی است که بیرون از ما وجود دارد، یا آنچه ما به عنوان «قرمز» و «آبی» تجربه میکنیم، حاصل نحوهی ادراک ماست؟
اگر دقیق شویم، آنچه در جهان خارج وجود دارد با آنچه در تجربهی ما به صورت «رنگ» آشکار میشود دقیقاً یک چیز نیست. پدیدهای فیزیکی در جهان وجود دارد و دستگاه ادراکی ما آن را به تجربهای رنگین تبدیل میکند.
پس رنگ نه صرفاً بیرون است و نه صرفاً درون؛ بلکه در نسبت میان جهان و دستگاه ادراک ما آشکار میشود.
و اینجا یک استعارهی عرفانی زیبا شکل میگیرد:
خدا بیرنگ است، و از همین رو همهی رنگها میتوانند ظهور او باشند.
اگر حق را در یک رنگ خاص محدود کنیم، دیگر با مطلق مواجه نیستیم؛ اما اگر همهی رنگها را مظاهر گوناگون یک حقیقت بدانیم، کثرت رنگها ما را از وحدت دور نمیکند، بلکه میتواند ما را به آن بازگرداند.
قرآن میفرماید:
«صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً»
رنگ خدا؛ و چه کسی از خدا نیکوتر است در رنگآمیزی؟
در اینجا «صبغة» را میتوان در افق تفسیری گستردهتر، رنگ و نشان الهی دانست؛ یعنی انسان و عالم، هر کدام به نحوی رنگ و نشان حقیقت را بر خود دارند.
شاید یکی از بنیادیترین رازهای زیبایی همین باشد:
دیدن وحدت در کثرت.
یک گل فقط مجموعهای از گلبرگها، رنگها، خطوط و بوها نیست. زیبایی زمانی آشکار میشود که این کثرتها در یک کل هماهنگ دیده شوند.
یک قطعه موسیقی نیز مجموعهای از نتهای منفرد نیست. آنچه موسیقی را میسازد، نسبت و نظم میان نتهاست.
یک چهره نیز فقط چشم و ابرو و بینی و لب نیست؛ زیبایی چهره در نحوهی جمع شدن این اجزا در یک وحدت است.
پس زیبایی، در بسیاری از موارد، نه در جزء منفرد، بلکه در نسبت میان اجزا و وحدتی که از آنها پدیدار میشود آشکار میشود.
شاید به همین دلیل است که هرچه چشم انسان عمیقتر شود، کمتر در اجزای پراکنده متوقف میماند.
او از «این» و «آن» عبور میکند و نسبت میان آنها را میبیند.
و بعد، از نسبتها نیز عبور میکند و وحدتی را میبیند که کثرتها در آن معنا پیدا کردهاند.
اینجا پرسشی بسیار جدی پیش میآید:
اگر خدا همهجا حاضر است، انسان قرار است به کجا برسد؟
اگر حق حاضر است، چه معنایی دارد که بگوییم «به حق برسیم»؟
پاسخ را شاید باید در «رسیدنِ انسان» جستوجو کرد، نه در «آمدنِ خدا».
در عرفان، رسیدن به حق لزوماً رفتن به مکانی نیست که حق در آن حضور داشته باشد؛ بلکه تغییر در نحوهی دیدن و بودن انسان است.
خورشید برای آنکه دیده شود، لازم نیست به چشم نزدیک شود؛ چشم باید گشوده شود.
به همین معنا، ممکن است حق حاضر باشد، اما انسان غافل باشد.
بنابراین سلوک را میتوان نوعی تغییر در چشم دانست.
عالم همان عالم است، اما ناظر تغییر کرده است.
و هنگامی که ناظر تغییر میکند، منظر نیز برای او به گونهای دیگر آشکار میشود.
از این منظر، «رسیدن» یعنی رسیدن چشم به مرتبهای که حضور را ببیند.
اما همهی دیدنها از یک جنس نیستند.
ما ابتدا با حس میبینیم؛ چشم، گوش، لمس و دیگر حواس، دادههایی را از عالم دریافت میکنند.
بعد خیال این دادهها را نگه میدارد و صورتهایی را در غیاب شیء حاضر میکند. میتوانیم چیزی را که اکنون پیش روی ما نیست تصور کنیم.
سپس وهم میتواند معانی خاصی را به صورت ناخودآگاه و جزئی دریابد؛ مانند احساس دشمنی، دوستی، خطر یا امنیت که الزاماً از تحلیل عقلی حاصل نشده است.
اما عقل مرتبهی دیگری از ادراک دارد. عقل میتواند از صورت جزئی عبور کند و نسبتها، کلیات و اصول را دریابد.
یک کودک ممکن است فقط «زیبا» را ببیند.
یک نقاش ممکن است تناسبات آن را ببیند.
یک فیلسوف میتواند دربارهی نسبت زیبایی، نظم و کمال بیندیشد.
و یک عارف ممکن است در همان زیبایی، نشانهای از جمال مطلق را مشاهده کند.
اینها لزوماً جایگزین یکدیگر نیستند؛ بلکه مراتب متفاوتی از آشکار شدن یک واقعیتاند.
وهم ممکن است به یک صورت معناهایی نسبت دهد که ریشه در ترسها و تمایلات ما دارند.
خیال میتواند صورتها را ترکیب کند و جهانی بسازد که الزاماً مطابق با واقع نیست.
عقل میکوشد میان آنچه واقعاً هست و آنچه صرفاً در ذهن ساخته شده تمایز بگذارد.
برای همین، هر چیزی که ما «میبینیم» الزاماً حقیقت نیست.
ممکن است چیزی را ببینیم که خیال ساخته است.
ممکن است چیزی را ببینیم که وهم به آن معنا داده است.
ممکن است چیزی را با عقل بفهمیم.
و حتی در زبان عرفان، ممکن است چیزی را به نحو شهودی دریابیم.
پس خودشناسی نیز فقط شناخت محتوای ذهن نیست؛ شناختِ مرتبهای است که با آن میبینیم.
گاهی مسئله این نیست که چه چیزی را میبینیم؛ مسئله این است که با کدام چشم میبینیم.
برهانها را میتوان چشمهای ذهن دانست.
هر برهان، راهی برای دیدن نسبتهای پنهان میان امور است. عقل با برهان چیزی را به صورت استدلالی آشکار میکند که پیشتر برای ذهن آشکار نبوده است.
اما حکمت، در معنای عمیق خود، تنها دانستن نتیجهی برهان نیست.
ممکن است انسان بداند که حقیقت چیست، اما هنوز حقیقت برای او به صورت «زیسته» آشکار نشده باشد.
اینجاست که مسئلهی علم حضوری مطرح میشود.
در علم حصولی، ما با صورت و مفهوم یک چیز سروکار داریم؛ اما در علم حضوری، خودِ معلوم برای عالم حاضر است.
این تمایز را میتوان در خودشناسی بسیار جدی گرفت.
من میتوانم دربارهی خودم هزاران صفحه بخوانم، شخصیت خودم را تحلیل کنم و تصویری از خود بسازم؛ اما همهی اینها هنوز میتوانند «صورت من» باشند.
ممکن است انسان تمام عمر مشغول ساختن تصویرهای تازهای از خود باشد و هرگز از خودِ تصویرساز نپرسد:
چه کسی دارد این تصویر را میسازد؟
شاید از همینجا تمرین مشاهده آغاز شود.
در یک عمل بسیار ساده، مانند نوشیدن چای، معمولاً تمام توجه ما روی فعل است:
من چای مینوشم.
اما میتوان لحظهای مکث کرد و پرسید:
چه کسی در من این نوشیدن را تجربه میکند؟
هدف این پرسش، پیدا کردن یک جواب ذهنی نیست. اگر ذهن بلافاصله بگوید «من»، هنوز چیزی اتفاق نیفتاده است؛ زیرا «من» در اینجا ممکن است فقط یک مفهوم یا تصویر باشد.
مقصود این است که توجه از خودِ عمل به سوی تجربهکنندهی عمل برگردد.
از «چه میکنم؟» به «چه کسی در من تجربه میکند؟»
و حتی از آن نیز فراتر:
چه کسی شاهد این پرسش است؟
این تمرین قرار نیست انسان را از زندگی روزمره جدا کند؛ برعکس، هدفش این است که در دل همان زندگی، کیفیت دیدن تغییر کند.
از کثرت افکار، احساسات و اعمال، به سوی وحدتی که این کثرات در آن تجربه میشوند.
از تماشای نقش، به تماشای تماشاگر نقش.
و شاید این همان نقطهای باشد که «دیدن» از یک فعل سادهی حسی، به مسئلهای فلسفی و سپس به مسئلهای عرفانی تبدیل میشود.
شاید اکنون بتوانیم به پرسش آغازین بازگردیم.
آیا زیبایی در عالم است یا در چشم ما؟
پاسخ شاید نه این باشد و نه آن.
زیبایی میتواند در نسبت میان وجود، نظم، کمال و ادراک آشکار شود.
جهان میتواند سرشار از مظاهر زیبایی باشد، اما هر انسانی به اندازهی مرتبهی دیدن خود از آنها بهره میبرد.
کسی در گل فقط رنگ میبیند.
کسی نظم میبیند.
کسی وحدت در کثرت میبیند.
و کسی ممکن است در همان وحدت، نشانی از جمال مطلق را مشاهده کند.
در اینجا دیگر «رسیدن به خدا» رفتن به سوی موجودی دوردست نیست؛ بلکه رسیدن به مرتبهای از دیدن است که در آن، عالم از خدا جدا دیده نمیشود.
عارف نمیگوید خدا فقط در بعضی چیزهاست و در بعضی چیزها نیست؛ بلکه میکوشد از دیدن عالم به عنوان مجموعهای از «غیرها» عبور کند و مظاهر کثیر را در نسبت با حقیقت واحد ببیند.
آنگاه جهان برای او از «حجاب» به «آیه» تبدیل میشود.
و شاید این همان جایی باشد که زیبایی، از یک تجربهی زیباشناختی فراتر میرود و تبدیل به معرفت میشود.
چشم زیبابین فقط چشمی نیست که چیزهای زیبا را بیشتر میبیند؛
چشم زیبابین، چشمی است که میتواند زیباییِ پنهان در کثرت را ببیند و وحدتی را که در پسِ آنهاست دریابد.
و شاید هرچه چشم عمیقتر شود، جهان زیباتر نمیشود
بلکه زیباییِ بیشتری از جهانی که همیشه بوده است، برای او آشکار میشود.
بلکه زیباییِ بیشتری از جها او آشکار میشود.