
در میان ابیات مثنوی، دو بیت از مولانا همیشه ذهنم را درگیر کردهاند. در نگاه اول انگار این دو با هم ناسازگارند.
از یک سو میگوید: ای برادر تو همه اندیشهای، ما بقی تو استخوان و ریشهای.
و در جای دیگری میگوید: پای استدلالیان چوبین بود، پای چوبین سخت بیتمکین بود.
همین باعث میشود این پرسش پیش بیاید که اگر حقیقت انسان «اندیشه» است، پس چرا مولانا استدلال را تا این اندازه محدود میداند؟ آیا او با عقل مخالف است یا منظور دیگری دارد؟
به نظر میرسد پاسخ را باید در تفاوت میان «اندیشه» و «استدلال» جستوجو کرد؛ دو واژهای که امروزه گاهی به جای یکدیگر به کار میروند، اما در جهان فکری مولانا یک معنا ندارند.
وقتی امروز از اندیشیدن سخن میگوییم، معمولاً ذهنمان به سمت تحلیل، منطق و استدلال میرود. اما واژهی «اندیشه» در آثار مولانا معنای بسیار گستردهتری دارد.
اندیشه فقط نتیجه گرفتن از مقدمات نیست. اندیشه همان چیزی است که انسان دائماً با آن زندگی میکند؛ نوع نگاه او به جهان، باورهای بنیادینش، کیفیت درونیاش و افقی که زندگی او را شکل میدهد.
به همین دلیل، مولانا بلافاصله پس از آن بیت میگوید: گر بود اندیشهات گل، گلشنی؛ ور بود خاری، تو هیمهٔ گلخنی.
اگر مقصود او از اندیشه فقط استدلال منطقی بود، دیگر تشبیه آن به گل و خار معنای روشنی نداشت.
مولانا میخواهد بگوید آنچه در درون انسان جریان دارد، آرامآرام تمام زندگی او را میسازد. اگر جان انسان سرشار از حقیقت، زیبایی و محبت باشد، زندگی او نیز همان رنگ را میگیرد و اگر درونش گرفتار حرص، کینه یا خودبینی باشد، همان کیفیت در همهی رفتار و نگاه او آشکار میشود.
پس وقتی میگوید «تو همه اندیشهای»، مقصودش این نیست که انسان فقط موجودی منطقی است؛ بلکه حقیقت انسان را کیفیت آگاهی و باطن او میداند.
استدلال یکی از ابزارهای عقل است، نه تمام آن.
استدلال یعنی ذهن با استفاده از دلیل و برهان، میان چند گزاره رابطه برقرار کند و از آنها نتیجهای به دست آورد.
برای مثال، اگر بگوییم همهی انسانها فانیاند، سقراط انسان است، پس سقراط فانی است، در حال استدلال کردن هستیم.
استدلال برای شناخت جهان ضروری است. بدون آن نه علم شکل میگیرد، نه بخش بزرگی از فلسفه و نه بسیاری از دستاوردهای فکری بشر.
اما آیا هر حقیقتی را میتوان تنها از راه استدلال شناخت؟
اینجاست که مولانا پاسخ متفاوتی میدهد.
مولانا هرگز نمیگوید استدلال بیفایده است.
او میگوید استدلال محدود است.
پای چوبی نیز انسان را حرکت میدهد، اما نه در هر مسیری. در راهی هموار شاید مشکلی ایجاد نکند، اما وقتی مسیر دشوار، لغزنده یا ناشناخته شود، دیگر توان همراهی ندارد.
استدلال نیز چنین است.
استدلال میتواند بسیاری از مجهولات را روشن کند، خطاها را آشکار سازد و انسان را تا مرزهای مهمی از شناخت پیش ببرد؛ اما همهی حقیقت را در اختیار او قرار نمیدهد.
از نگاه مولانا، حقیقت همیشه بزرگتر از مفاهیمی است که ذهن دربارهی آن میسازد.
یکی از نکات ظریف در آثار مولانا، تفاوت میان «دانستن» و «دیدن» است.
ممکن است کسی صدها کتاب دربارهی نور بخواند، اما هرگز روشنایی را تجربه نکرده باشد.
ممکن است کسی هزاران صفحه دربارهی عشق بداند، اما هرگز عاشق نشده باشد.
ممکن است کسی بتواند دربارهی حقیقت ساعتها سخن بگوید، اما هنوز آن را نزیسته باشد.
استدلال، دانستن را افزایش میدهد؛ اما دیدن، حقیقت را به تجربهای زنده تبدیل میکند.
شاید به همین دلیل است که مولانا بارها از «دیدن»، «چشیدن» و «حضور» سخن میگوید؛ زیرا باور دارد بعضی از مراتب شناخت، تنها با تجربهی مستقیم حاصل میشوند.
به نظر من، اگر تمام آثار مولانا را در کنار هم بخوانیم، پاسخ منفی است.
مولانا مخالف عقل نیست؛ مخالف این تصور است که عقل به تنهایی برای شناخت همهی حقیقت کافی در واقع آنچه مولانا به آن معتقد است خلاف عقل هم نیست بلکه مراتب بالاتر عقلانیت است.
مشکل از جایی آغاز میشود که انسان گمان کند هر آنچه در چارچوب استدلال او نگنجد، وجود ندارد.
در چنین حالتی، عقل از یک ابزار شناخت به معیاری مطلق تبدیل میشود و دیگر توان دیدن محدودیتهای خودش را ندارد.
از نگاه مولانا، عقل ارزشمند است، اما زمانی به بلوغ میرسد که حدود خود را نیز بشناسد.
اگر بخواهیم این دو مفهوم را از دل آثار مولانا کنار هم قرار دهیم، شاید بتوان چنین گفت:
اندیشه، حقیقت جهتگیری جان انسان است.
استدلال، یکی از ابزارهایی است که عقل برای حرکت در قلمرو اندیشه از آن استفاده میکند.
بنابراین، هر استدلالی نوعی اندیشیدن است، اما هر اندیشیدنی استدلال نیست.
اندیشه میتواند شامل تأمل، شهود، تخیل، تجربه، حضور و استدلال باشد، اما استدلال تنها یکی از این ابزارهاست.
به گمان من، این دو بیت مشهور نه تنها یکدیگر را نقض نمیکنند، بلکه تصویری کاملتر از نگاه مولانا به شناخت ارائه میدهند.
وقتی میگوید: ای برادر تو همه اندیشهای، ما بقی تو استخوان و ریشهای، یادآور میشود که حقیقت انسان را کیفیت جان و آگاهی او میسازد، نه صرفاً جسمش.
و وقتی میگوید: پای استدلالیان چوبین بود، پای چوبین سخت بیتمکین بود، هشدار میدهد که یکی از ابزارهای شناخت، یعنی استدلال، هرچند ارزشمند است، اما همهی راه نیست.
شاید بتوان پیام این دو بیت را اینگونه خلاصه کرد:
عقل را باید تا جایی که توان دارد به کار گرفت، اما نباید فراموش کرد که حقیقت همیشه از مفاهیمی که ذهن دربارهی آن میسازد، گستردهتر است.