سیره فاطمی؛ روشنگری در برابر نفاق و انحراف
اللهم صل علی محمد و آل محمد
أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
عرض سلام و ادب و احترام دارم محضر برادران و خواهران بزرگوار.
دیشب عرض کردیم که نبرد با کفار و مشرکین بیشتر بر عهده پیامبر گرامی اسلام بود؛ اما مبارزه با منافقین به اهل‌بیت سپرده شد و حقیقتاً این مبارزه سخت‌تر بود.
چرا؟ چون منافقین چهره اسلامی داشتند. بعضی از آن‌ها از صحابه پیامبر بودند، در جنگ‌ها شرکت کرده بودند، پشت سر پیامبر نماز خوانده بودند و حتی نسبت خانوادگی با پیامبر داشتند. بنابراین تشخیص و مقابله با آن‌ها بسیار دشوار بود.
قرآن کریم به دو گروه از منافقین اشاره می‌کند: گروهی که اسلام درست به آن‌ها نرسیده بود و گروهی که در مدینه و اطراف پیامبر زندگی می‌کردند و اسلام را به‌خوبی می‌شناختند.
این نکته بسیار مهم است؛ چون همیشه خطر انحراف فقط از بیرون جامعه دینی نیست. گاهی کسانی که ظاهر دینی دارند، شناخت دینی دارند و حتی در جایگاه‌های مهم قرار گرفته‌اند، می‌توانند خطرناک‌تر باشند.
این مسئله فقط مربوط به تاریخ نیست؛ در جامعه امروز ما هم باید این درس را بفهمیم.
دو نوع مواجهه با انحراف
برای مقابله با این دو گروه، دو راهبرد متفاوت لازم است.
یک گروه، افرادی هستند که شناخت دینی کافی ندارند و ممکن است مورد سوءاستفاده قرار بگیرند. این‌ها را باید آگاه کرد، آموزش داد و با آن‌ها ارتباط درست برقرار کرد.
اگر ما در این زمینه کوتاهی کنیم، دیگران از ناآگاهی آن‌ها استفاده خواهند کرد.
مثلاً در موضوعاتی مانند حجاب، مسائل فرهنگی و اجتماعی، صرفاً با دستور دادن و برخورد کردن نمی‌توان به نتیجه رسید. باید ببینیم چرا بعضی افراد برداشت دیگری دارند و چرا احساس می‌کنند به آن‌ها ظلم شده است.
باید زبان گفت‌وگو را بلد باشیم. باید ریشه‌های فرهنگی و حتی اقتصادی مشکلات را بشناسیم. نمی‌شود بدون شناخت شرایط مردم انتظار داشت که حرف ما را بپذیرند.
اما گروه دوم کسانی هستند که حقیقت را می‌شناسند، آگاهانه در برابر آن می‌ایستند و از موقعیت دینی خود برای پیشبرد اهدافشان استفاده می‌کنند. اینجا دیگر فقط بحث آموزش نیست؛ اینجا باید روشنگری کرد و اجازه نداد انحراف به نام دین ثبت شود.
خطر انحراف به نام دین
یکی از نمونه‌های تاریخی این مسئله، ماجرای خوارج و نهروان است.
افرادی بودند که قرآن می‌خواندند، عبادت می‌کردند و آثار عبادت بر پیشانی‌شان دیده می‌شد؛ اما دست به جنایت‌هایی زدند که واقعاً تکان‌دهنده بود.
زن باردار را کشتند، شکمش را دریدند و جنایت‌هایی انجام دادند که هیچ نسبتی با حقیقت اسلام نداشت.
سؤال اینجاست: با چنین جریانی چه باید کرد؟
اگر این رفتارها به نام دین انجام شود و کسی جلوی آن نایستد، فردا همین رفتارها به‌عنوان سیره اسلامی معرفی خواهد شد.
خطر بزرگ همین است؛ اینکه یک انحراف، به دلیل سکوت مسئولان و شخصیت‌های دینی، به نام اسلام تمام شود.
وقتی کسی در جایگاه جانشینی پیامبر و حکومت دینی قرار می‌گیرد، رفتار او برای مردم اعتبار دینی پیدا می‌کند. بنابراین مسئولیت بسیار سنگینی دارد.
اینجاست که اهمیت قیام و روشنگری حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها روشن می‌شود.
غدیر؛ حقیقتی که عده‌ای آن را انکار کردند
بعد از رحلت پیامبر، مسئله غدیر و ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام به فراموشی سپرده شد؛ در حالی که افراد زیادی در غدیر حضور داشتند.
وقتی امیرالمؤمنین به خلافت رسیدند، برای اثبات این حقیقت از حاضران غدیر درخواست شهادت کردند.
در نقل‌های تاریخی آمده است که تعدادی از افراد بلند شدند و شهادت دادند که پیامبر در غدیر، امیرالمؤمنین را معرفی کرده بود.
اما انس بن مالک، که از نزدیکان و همراهان پیامبر بود، شهادت نداد.
امیرالمؤمنین به او فرمودند: مگر تو در غدیر حضور نداشتی؟ مگر آنجا نبودی؟
او پاسخ داد که فراموش کرده و دچار نسیان شده است.
در نقل تاریخی آمده است که حضرت او را نفرین کردند که اگر حقیقت را کتمان می‌کند، به بیماری‌ای مبتلا شود که نتواند آن را پنهان کند.
این ماجرا یک درس مهم دارد: گاهی انسان حقیقت را نمی‌داند و باید او را آگاه کرد؛ اما گاهی حقیقت را می‌داند و خودش را به فراموشی می‌زند.
کسی را که خوابیده می‌شود بیدار کرد، اما کسی را که خودش را به خواب زده، چگونه می‌توان بیدار کرد؟
حضرت زهرا و شکستن قداست ساختگی
اینجا حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها وارد میدان می‌شوند.
یک نکته بسیار مهم وجود دارد: باید بین امر مقدس و شخصیت محترم تفاوت قائل شویم.
امر مقدس، مثل وحی الهی، جایگاه خودش را دارد؛ اما هر شخصی که در جامعه جایگاه محترمی پیدا می‌کند، به این معنا نیست که رفتار او قابل نقد نباشد.
ممکن است یک فرد سال‌ها در کنار پیامبر بوده باشد، در جنگ‌ها شرکت کرده باشد و ظاهر دینی داشته باشد؛ اما این‌ها به معنای مصون بودن او از خطا نیست.
حضرت زهرا با روشنگری خود نشان دادند که هیچ‌کس نباید صرفاً به دلیل سابقه، عنوان یا موقعیت اجتماعی از پاسخ‌گویی و نقد مصون باشد.
این همان درسی است که امروز هم باید از آن استفاده کنیم.
اگر کسی در جامعه دینی مسئولیتی دارد، اگر کسی منبر دارد، اگر کسی تریبون دارد، اگر کسی در جایگاه مدیریت قرار گرفته است، باید پاسخ‌گوی عملکرد خودش باشد.
نمی‌توان گفت چون فلانی چهره مذهبی است، پس هر کاری انجام بدهد درست است.
فدک و مسئله اعتماد عمومی
یکی از محورهای مهم اعتراض حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، ماجرای فدک بود.
فدک فقط یک مسئله مالی نبود؛ مسئله، حق و عدالت و نحوه برخورد حکومت با خاندان پیامبر بود.
حضرت زهرا در برابر این اتفاق سکوت نکردند؛ چون مسئله فقط گرفتن یک ملک نبود، بلکه مسئله این بود که آیا می‌توان به نام حکومت دینی، حقی را از صاحب حق گرفت؟
این موضوع برای امروز ما هم درس دارد.
اگر در یک جامعه دینی فساد اتفاق بیفتد، اگر اختلاس و سوءاستفاده از بیت‌المال رخ بدهد و با آن برخورد نشود، مردم چه برداشتی خواهند کرد؟
گاهی یک پرونده فساد، فراتر از مبلغی است که دزدیده شده؛ آسیبی که به اعتماد عمومی وارد می‌کند، بسیار بزرگ‌تر است.
ممکن است درباره یک اختلاس چند میلیاردی صحبت کنیم، اما مسئله اصلی این است که مردم به این نتیجه برسند که عده‌ای از موقعیت خود سوءاستفاده می‌کنند و کسی هم پاسخ‌گو نیست.
دشمن نیز دقیقاً از همین نقطه استفاده می‌کند.
برای ضربه زدن به یک جامعه دینی، فقط لازم نیست از بیرون به آن حمله کند؛ کافی است اعتماد مردم را از درون تضعیف کند و کاری کند که مردم تصور کنند همه شعارهای دینی پوششی برای منفعت‌طلبی است.
بنابراین مبارزه با فساد فقط یک موضوع اقتصادی نیست؛ دفاع از اعتبار دین و اعتماد مردم هم هست.
سکوت امیرالمؤمنین و روشنگری حضرت زهرا
یک سؤال مهم اینجاست: چرا امیرالمؤمنین علیه‌السلام در آن شرایط شمشیر نکشیدند؟
چرا حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها وارد میدان شدند، اما امیرالمؤمنین صبر کردند؟
برای پاسخ، باید به سیره انبیای الهی توجه کنیم.
در قرآن کریم، ماجرای حضرت موسی و حضرت هارون آمده است.
وقتی حضرت موسی از کوه طور برگشت و دید قومش گوساله‌پرست شده‌اند، با برادرش هارون برخورد کرد و او را گرفت.
حضرت هارون در پاسخ گفت:
«يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي»
ای پسر مادرم! ریش و سر مرا نگیر.
حضرت هارون توضیح داد که ترسیده است اگر در آن شرایط برخورد دیگری انجام دهد، میان بنی‌اسرائیل تفرقه ایجاد شود.
سؤال اینجاست: آیا حضرت موسی نمی‌دانست که هارون پیامبر خداست و در گوساله‌پرستی نقشی نداشته است؟
معلوم است که می‌دانست؛ اما این برخورد باید انجام می‌شد تا بزرگی انحراف و حساسیت مسئله برای مردم روشن شود.
یعنی گاهی یک رفتار، برای ثبت حقیقت و اتمام حجت در تاریخ انجام می‌شود.
در ماجرای حضرت زهرا و امیرالمؤمنین هم این مسئله را می‌توان دید.
در نقل تاریخی آمده است که حضرت زهرا به امیرالمؤمنین فرمودند: چرا مانند کسی که زانوهایش را در آغوش گرفته، نشسته‌ای؟ برخیز!
و امیرالمؤمنین به شرایطی اشاره کردند که باید برای حفظ اصل اسلام و جلوگیری از تفرقه، صبر می‌کردند.
این سکوت به معنای تأیید انحراف نبود.
حضرت زهرا وظیفه روشنگری داشتند؛ باید حجت را تمام می‌کردند تا حقیقت در تاریخ باقی بماند.
به همین دلیل به خانه‌ها می‌رفتند، در خانه‌ها را می‌زدند و از مردم می‌خواستند که در برابر حقیقت سکوت نکنند.
این بخش از زندگی حضرت زهرا برای ما بسیار مهم است.
اگر ما در آن زمان بودیم، چه می‌کردیم؟
ما گاهی می‌گوییم: ای کاش در زمان امیرالمؤمنین بودیم، ای کاش در کنار امام حسین بودیم، ای کاش در کنار حضرت زهرا بودیم.
اما یک لحظه خودمان را در آن شرایط تصور کنیم.
فرض کنید حضرت زهرا به در خانه شما بیاید و بگوید: بلند شو، بیا و از حق دفاع کن.
آیا واقعاً همراهی می‌کردیم؟
یا از ترس جان، از ترس تهدید و از ترس آسیب دیدن، در خانه می‌ماندیم؟
گاهی انسان بعد از گذشت صدها سال، خیلی راحت درباره شخصیت‌های تاریخی قضاوت می‌کند؛ اما وقتی خودش در موقعیت امتحان قرار می‌گیرد، مشخص می‌شود چقدر پای اعتقادش ایستاده است.
حضرت زهرا با رفتن به خانه‌ها و روشنگری، این فرصت را از مردم گرفتند که بعدها بگویند ما خبر نداشتیم.
ایشان حجت را تمام کردند.
حتی در نقل‌های تاریخی آمده است که بعداً افرادی برای عیادت امیرالمؤمنین آمدند و خواستند با حضرت زهرا ملاقات کنند؛ اما ایشان روی خود را از آن‌ها برگرداندند.
این رفتار هم بخشی از همان روشنگری و ثبت تاریخی موضع ایشان بود.
تنهایی امیرالمؤمنین و نقش حضرت زهرا
در تاریخ، از غربت و تنهایی امیرالمؤمنین مطالب مهمی نقل شده است.
حضرت در سخنانی به این مضمون اشاره می‌کنند که اگر برخی از نزدیکان و حامیان ایشان زنده بودند، شرایط متفاوت می‌شد؛ اما در آن مقطع، پشتوانه‌ای جز حضرت زهرا نداشتند.
بسیاری تصور نمی‌کردند که حضرت زهرا، با آن جایگاه عبادی و معنوی، چنین نقش مهمی در عرصه سیاسی و اجتماعی داشته باشند.
تصور می‌کردند ایشان فقط در محراب عبادت هستند؛ اما حضرت زهرا همه ابعاد جامعه را می‌شناختند.
ایشان می‌دانستند اگر امروز روشنگری نکنند، ممکن است فردا حقیقت به‌گونه‌ای دیگر در تاریخ ثبت شود.
به همین دلیل ایستادند، سخن گفتند و هزینه دادند.
این یعنی سیره فاطمی فقط عبادت فردی نیست؛ بلکه مسئولیت اجتماعی، شناخت زمان و دفاع از حق هم هست.
حضرت زهرا؛ الگویی فراتر از خانه‌داری
گاهی وقتی از الگو بودن حضرت زهرا صحبت می‌کنیم، فقط به خانه‌داری و تربیت فرزند اشاره می‌کنیم.
البته خانه‌داری و تربیت فرزند بسیار ارزشمند است؛ اما آیا تمام شخصیت حضرت زهرا در همین موضوع خلاصه می‌شود؟
چرا ابعاد علمی، معنوی، سیاسی و اجتماعی ایشان را کمتر مطرح می‌کنیم؟
حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها جایگاهی بسیار بلند دارند.
در روایتی از امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، حضرت زهرا به‌عنوان الگو معرفی شده‌اند.
وقتی امام معصوم، حضرت زهرا را الگوی خود معرفی می‌کند، باید متوجه عظمت جایگاه ایشان باشیم.
حضرت زهرا فقط یک الگوی خانوادگی نیستند؛ ایشان شاخص شناخت حق و باطل هستند.
در شرایطی که فتنه و انحراف به وجود می‌آید، باید ببینیم موضع حضرت زهرا چه بوده است.
ایشان نشان دادند که صراط مستقیم، راه امیرالمؤمنین است و برای شناخت این مسیر باید به سیره و مواضع فاطمی توجه کرد.
پیام سیره فاطمی برای امروز ما
برادران و خواهران عزیز!
تمام این مطالب تاریخی برای این نیست که فقط گذشته را مرور کنیم.
اگر از ماجرای غدیر، فدک، نهروان و روشنگری حضرت زهرا درس نگیریم، این تاریخ‌خوانی چه فایده‌ای دارد؟
درس بزرگ حضرت زهرا این است که در برابر انحراف نباید سکوت کرد؛ در برابر فساد نباید بی‌تفاوت بود؛ و نباید اجازه داد رفتار نادرست به نام دین ثبت شود.
البته روشنگری باید با شناخت، منطق و مسئولیت‌پذیری همراه باشد.
در برابر افراد ناآگاه باید آموزش و گفت‌وگو داشت؛ اما در برابر کسانی که آگاهانه حقیقت را تحریف می‌کنند، باید موضع روشن داشت.
امروز هم دنیا به رفتار ما نگاه می‌کند.
ماجرای مظلومان غزه و واکنش مردم در کشورهای مختلف نشان داده است که مسئله ظلم و عدالت، مسئله‌ای انسانی و جهانی است.
گاهی یک حادثه، یک تصویر یا خون یک مظلوم، افکار عمومی دنیا را تغییر می‌دهد.
این همان قدرت اثرگذاری در عرصه شناخت و ادراک است؛ یعنی همیشه پیروزی فقط با قدرت نظامی و فیزیکی به دست نمی‌آید. گاهی یک ایستادگی، یک روشنگری و یک حقیقت آشکارشده، تأثیری ماندگارتر دارد.
حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها چهارده قرن پیش چنین شاخصی را برای تاریخ به یادگار گذاشتند.
ایشان ایستادند تا نسل‌های بعد بتوانند حق را از باطل تشخیص دهند.
پس ما هم باید از ایشان یاد بگیریم؛ هم در شناخت حق، هم در دفاع از حق و هم در مسئولیت‌پذیری اجتماعی.
خداوند متعال به همه ما توفیق بدهد که فقط دوستدار حضرت زهرا نباشیم، بلکه پیرو واقعی سیره ایشان باشیم.
خدایا ما را از عالمان و عاملان به معارف حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها قرار بده.
خدایا همه ما را از زمینه‌سازان ظهور حضرت ولی‌عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف قرار بده.
به برکت صلواتی بر محمد و آل محمد.
اللهم صل علی محمد و آل محمد.
