در همین رابطه بخوانید: در جستجوی زبان آزادی میانِ دو خیزش: از تولد سوژه تا فرسودگی سوژه
تفاوت خیزش ۴۰۴ با جنبش «زن، زندگی، آزادی» را نمیتوان صرفاً به تفاوت شعارها یا مطالبات فروکاست. آنچه این دو را از هم متمایز میکند، تفاوت در وضعیت سوژه، تجربهی زیسته، زبان سیاسی و افق تخیل جمعی است. در واقع با دو شیوهی متفاوت از مواجههی جامعه با سیاست و با خودِ زندگی روبهرو هستیم.
جنبش «زن، زندگی، آزادی» از تجربهای آغاز شد که ذاتاً آزادیمحور بود. کنترل بدن، حق انتخاب سبک زندگی، دیدهشدن و شنیدهشدن از همان ابتدا در کانون نزاع قرار داشت. آزادی در این جنبش یک مفهوم انتزاعی یا وعدهی آینده نبود؛ چیزی بود که مستقیماً تجربه میشد، در بدن، در صدا و در حضور خیابانی. به همین دلیل، این جنبش از آغاز به زبان آزادی سخن گفت، بیآنکه نیازی به ترجمه داشته باشد.
در مقابل، خیزش ۴۰۴ از دل فروپاشی معیشت، فقر مزمن، بیآیندگی اقتصادی و تحقیر ساختاری سر برآورد. مسئلهی مرکزی در اینجا نه «چگونه زندگی کنیم؟» بلکه «آیا اصلاً میتوانیم زندگی کنیم؟» است. وقتی بقا به مسئلهی اصلی بدل میشود، آزادی اغلب به حاشیه میرود یا دستکم بهصورت مستقیم بیان نمیشود. این تفاوت نقطهی آغاز، تأثیر تعیینکنندهای بر زبان و افق سیاسی دو خیزش گذاشته است.
در «زن، زندگی، آزادی» با سوژهای مواجه بودیم که هر چند زیر شدیدترین سرکوبها بود اما خود را فاعل میفهمید. این سوژه نامگذاری میکرد، شعار میساخت، روایت تولید میکرد و بدن خود را به میدان سیاست بدل میساخت. حتی اگر سرکوب میشد، کنشگریاش نوعی تقویت عاملیت به همراه داشت؛ تمرینی برای فاعلبودن.
اما در خیزش ۴۰۴، سوژه اغلب فرسوده، خسته و ناتوان است. سالها فشار اقتصادی، شکستهای پیدرپی و بیاثرشدن کنشها، بسیاری را به نقطهای رسانده که دیگر خود را قادر به تغییر نمیبینند. در چنین وضعیتی، میل به واگذاری عاملیت—به پدر، رهبر یا ناجی—واکنشی قابل فهم است. اینجاست که گفتمانهایی مانند سلطنتطلبی امکان هژمونیکشدن پیدا میکنند؛ در حالی که در جنبش «زن، زندگی، آزادی» اساساً مجال بروز نداشتند.
تفاوت مهم دیگر در سطح زبان رخ میدهد. «زن، زندگی، آزادی» یک رخداد زبانی بود: زایش شعارهای نو، استعارههای تازه، سرودها، مانیفستها و بازتعریف مفاهیم کهنه. این جنبش زبان مصرف نکرد، زبان ساخت، و زبان تازه همواره نشانهی تولد یک فاعل تازه است.
در خیزش ۴۰۴، اما، زبان هنوز در حال شکلگیری است. گفتار غالب بیشتر متکی بر زبانهای آماده و وامگرفته است؛ شعارهایی ساده، فوری و آشنا. سلطنتطلبی در این معنا نه علت بحران، بلکه نشانهی فقر زبانی و تخیلی خیزش است؛ نشانهی اینکه هنوز زبان خود را نیافته است.
این تفاوت در نسبت با تاریخ نیز خود را نشان میدهد. جنبش «زن، زندگی، آزادی» افق آینده داشت و خود را—آگاهانه یا ناآگاهانه—در پیوند با سنتهای رهاییبخش معاصر میدید. نگاه آن عمدتاً رو به جلو بود. خیزش ۴۰۴، اما، بیش از آنکه آیندهمحور باشد، به گذشته چشم دوخته است: حسرت ثبات، میل به نظم ازدسترفته و جستوجوی وضعیت آشنا. وقتی آینده مسدود میشود، گذشته هرچهکهبوده میتواند جذاب جلوه کند.
در نهایت، تفاوت این دو خیزش را میتوان در نسبت آنها با آزادی خلاصه کرد. در «زن، زندگی، آزادی»، آزادی خودِ زبان بود؛ چیزی که زیسته و فریاد زده میشد. در خیزش ۴۰۴، آزادیخواهی هنوز جایگاه خود را نیافته تا به تجربهی زیسته بدل گردد. و تا زمانی که این ترجمه رخ ندهد، گفتمانهایی که وعدهی امنیت و نجات بدون عاملیت میدهند، شانس بیشتری برای هژمونیکشدن خواهند داشت.
«زن، زندگی، آزادی» جنبش سوژههایی بود که میخواستند آزادتر زندگی کنند؛ خیزش ۴۰۴ خیزش سوژههایی است که میخواهند از زندگیِ غیرقابلتحمل نجات پیدا کنند. اولی زبان آزادی را تولید کرد، دومی هنوز در جستوجوی زبان است. و دقیقاً در همین فاصله است که خطر بازتولید میل به پدر، رهبر یا ناجی پدیدار میشود.
مقایسهی خیزش ۴۰۴ با جنبش «زن، زندگی، آزادی» از این حیث راهگشاست؛ نه برای داوری ارزشی یا رتبهبندی، بلکه برای فهم تفاوت در وضعیت سوژه، زبان سیاسی، افق تخیل جمعی و نسبت با آزادی.