کتاب «آناتومی داستان» نوشته جان تروبی (John Truby) یکی از آثار شناختهشده در زمینه داستاننویسی، فیلمنامهنویسی و ساختار روایی است. عنوان اصلی کتاب The Anatomy of Story: 22 Steps to Becoming a Master Storyteller است.
جان تروبی در این کتاب تلاش میکند داستان را از زاویهای عمیقتر از یک فرمول ساده برای شروع، میانه و پایان بررسی کند. او معتقد است یک داستان خوب فقط مجموعهای از اتفاقات جذاب نیست؛ بلکه باید شخصیت، خواسته، ضعف، تعارض، جهان داستان و تحول قهرمان به شکلی هماهنگ در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
اگر به رماننویسی، فیلمنامهنویسی، داستان کوتاه، تولید فیلم و سریال، کمیک یا تولید محتوای داستانمحور علاقه دارید، آشنایی با ایدههای این کتاب میتواند بسیار مفید باشد.
جان تروبی نویسنده، مدرس و مشاور فیلمنامهنویسی است که سالها در زمینه آموزش داستانگویی فعالیت کرده است.
تمرکز اصلی روش او بر این است که نویسنده به جای حفظ کردن فرمولهای داستانی، منطق درونی داستان را بشناسد.
او در روش خود تلاش میکند به نویسنده نشان دهد که چگونه میتوان یک داستان را از مرحله شکلگیری ایده اولیه تا پایان طراحی کرد.
عنوان کتاب بهخوبی هدف آن را توضیح میدهد.
همانطور که آناتومی بدن به بررسی اجزای مختلف بدن و رابطه میان آنها میپردازد، تروبی نیز تلاش میکند اجزای مختلف یک داستان را بررسی کند.
از جمله این اجزا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
شخصیت اصلی
ضعف شخصیت
نیاز شخصیت
خواسته شخصیت
مخالف یا نیروی مقابل
تعارض
جهان داستان
ساختار روایی
کشمکش
تحول شخصیت
پایان داستان
اما نکته مهم این است که این عناصر نباید جدا از یکدیگر طراحی شوند.
آنها باید مانند قطعات یک سیستم به هم مرتبط باشند.
از نگاه تروبی، داستان موفق دارای ساختار داخلی است.
اگر یکی از بخشهای اصلی این ساختار ضعیف باشد، ممکن است کل داستان تحت تأثیر قرار بگیرد.
برای مثال، اگر شخصیت اصلی خواسته مشخصی نداشته باشد، مخاطب ممکن است نداند چرا باید اتفاقات داستان را دنبال کند.
اگر مخالف قدرتمندی وجود نداشته باشد، تعارض ضعیف میشود.
اگر شخصیت در طول داستان تغییر نکند، پایان ممکن است تأثیرگذاری کمتری داشته باشد.
بنابراین نویسنده باید بتواند اجزای داستان را مانند یک سیستم در کنار یکدیگر طراحی کند.
یکی از شناختهشدهترین بخشهای کتاب، ۲۲ گام داستانگویی است.
این گامها یک روش مرحلهبهمرحله برای طراحی داستان ارائه میکنند.
هدف این نیست که تمام داستانها دقیقاً یک شکل داشته باشند؛ بلکه این مراحل به نویسنده کمک میکنند عناصر اصلی داستان را بررسی کند.
داستان معمولاً با شخصیتی آغاز میشود که مشکلی دارد.
این مشکل میتواند یک ضعف شخصیتی، اخلاقی، روانی یا اجتماعی باشد.
شخصیت ممکن است خودش از این ضعف آگاه نباشد.
در کنار ضعف، یک نیاز نیز وجود دارد؛ چیزی که شخصیت برای تبدیل شدن به فردی بهتر باید آن را یاد بگیرد یا به دست آورد.
برای مثال، یک شخصیت ممکن است بسیار باهوش باشد اما نتواند به دیگران اعتماد کند.
در طول داستان، او ممکن است مجبور شود با این مشکل روبهرو شود.
شخصیت باید چیزی را بخواهد.
این خواسته همان چیزی است که داستان را به جلو میبرد.
ممکن است شخصیت بخواهد:
فردی را پیدا کند؛
به هدف خاصی برسد؛
از جایی فرار کند؛
یک راز را کشف کند؛
پیروز شود؛
عشق خود را به دست آورد؛
یا انتقام بگیرد.
مخاطب باید بتواند بفهمد شخصیت چه چیزی میخواهد.
اگر شخصیت فقط خواستهای داشته باشد و هیچ نیرویی مانع او نشود، داستان جذابیت زیادی نخواهد داشت.
مخالف یا نیروی مقابل باید بتواند دستیابی شخصیت به هدفش را دشوار کند.
این مخالف الزاماً یک شخصیت شرور نیست.
میتواند یک انسان، گروه، جامعه، طبیعت، شرایط یا حتی بخشی از شخصیت اصلی باشد.
قهرمان برای رسیدن به هدف خود معمولاً به یک برنامه نیاز دارد.
او باید تصمیم بگیرد چگونه با مشکلات مقابله کند.
در بسیاری از داستانها، نقشه اولیه شخصیت در ادامه داستان شکست میخورد و او مجبور میشود روش دیگری پیدا کند.
در داستان باید نقطهای وجود داشته باشد که شخصیت مجبور شود با نیروی مخالف روبهرو شود.
این نبرد میتواند فیزیکی، روانی، اخلاقی یا فکری باشد.
شخصیت در طول داستان به حقیقتی درباره خودش یا جهان اطرافش پی میبرد.
این کشف میتواند دیدگاه او را تغییر دهد.
گاهی شخصیت متوجه میشود چیزی که از ابتدا باور داشته اشتباه بوده است.
یکی از مهمترین مفاهیم روش تروبی، تغییر شخصیت است.
شخصیت در آغاز داستان یک وضعیت دارد و در پایان باید نسبت به آن وضعیت تغییر کرده باشد.
این تغییر میتواند مثبت یا حتی منفی باشد.
برای مثال، فردی که در آغاز داستان بسیار خودخواه است، ممکن است در پایان یاد بگیرد مسئولیت دیگران را نیز بپذیرد.
یکی از نکات مهم کتاب، تفاوت بین Need و Desire است.
خواسته چیزی است که شخصیت فکر میکند باید به دست آورد.
نیاز چیزی است که واقعاً برای رشد او ضروری است.
این دو مورد میتوانند متفاوت باشند.
مثلاً شخصیت ممکن است فکر کند برای خوشبختی به پول نیاز دارد، در حالی که مشکل واقعی او ناتوانی در برقراری ارتباط با دیگران باشد.
همین تفاوت میتواند موتور قدرتمندی برای داستان ایجاد کند.
یکی از نکات قابل توجه روش تروبی این است که شخصیت نباید فقط با ویژگیهایی مانند «باهوش»، «خجالتی»، «شجاع» یا «خودخواه» تعریف شود.
شخصیت باید انتخاب کند.
انتخابهای شخصیت در شرایط دشوار هستند که ماهیت واقعی او را آشکار میکنند.
برای همین، داستاننویس باید شخصیت را در موقعیتهایی قرار دهد که مجبور به تصمیمگیری شود.
تعارض یکی از پایههای داستان است.
بدون تعارض، اتفاقات داستان معمولاً انرژی کافی ندارند.
تعارض میتواند در سطوح مختلف شکل بگیرد:
شخصیت در برابر شخصیت
شخصیت در برابر جامعه
شخصیت در برابر طبیعت
شخصیت در برابر خودش
هرچه تعارض به خواسته و ضعف اصلی شخصیت ارتباط بیشتری داشته باشد، داستان منسجمتر میشود.
داستان فقط درباره شخصیتها نیست.
محیطی که داستان در آن اتفاق میافتد نیز اهمیت زیادی دارد.
جهان داستان میتواند:
یک شهر واقعی؛
یک کشور خیالی؛
یک جهان فانتزی؛
یک سفینه فضایی؛
یک مدرسه؛
یک شرکت؛
یا حتی یک خانواده
باشد.
اما جهان داستان باید با موضوع و کشمکش اصلی آن ارتباط داشته باشد.
تروبی همچنین به اهمیت نمادها و تصاویر داستانی توجه میکند.
یک شیء، مکان یا اتفاق میتواند معنایی فراتر از ظاهر خود داشته باشد.
برای مثال، یک خانه میتواند نماد گذشته شخصیت باشد.
یک جاده میتواند نماد سفر و تغییر باشد.
یک وسیله قدیمی میتواند ارتباط شخصیت با یک خاطره را نشان دهد.
نمادهای خوب بدون اینکه نویسنده مجبور باشد معنای آنها را مستقیماً توضیح دهد، میتوانند لایههای بیشتری به داستان اضافه کنند.
یکی از اشتباهات رایج در داستاننویسی این است که نویسنده فکر میکند اگر اتفاقات زیادی در داستان رخ دهد، داستان جذاب خواهد بود.
اما تعداد زیاد اتفاقات الزاماً داستان خوبی ایجاد نمیکند.
اتفاقات باید باعث تغییر وضعیت شخصیت یا ایجاد تعارض جدید شوند.
هر صحنه باید تا حدی روی مسیر داستان اثر بگذارد.
اگر بتوان یک صحنه را حذف کرد بدون اینکه داستان تغییر قابل توجهی کند، احتمالاً آن صحنه نیاز به بازنگری دارد.
شخصیت اصلی باید چیزی برای از دست دادن داشته باشد.
مخاطب باید احساس کند نتیجه داستان برای او اهمیت دارد.
اگر شخصیت چیزی نخواهد یا هیچ خطری متوجه او نباشد، دنبال کردن داستان دشوار میشود.
به همین دلیل خواسته شخصیت و موانعی که در مسیر آن قرار میگیرند، باید بهخوبی طراحی شوند.
در بسیاری از داستانها، قهرمان و شخصیت مخالف یکدیگر را تعریف میکنند.
مخالف قدرتمند میتواند ضعفهای قهرمان را آشکار کند.
حتی گاهی مخالف، نسخه افراطی همان ویژگیهایی است که قهرمان دارد.
این موضوع باعث میشود تعارض میان آنها فقط یک درگیری سطحی نباشد.
بلکه به یک تضاد فکری یا اخلاقی تبدیل شود.
پایان داستان صرفاً جایی نیست که اتفاقات متوقف میشوند.
پایان باید نتیجه انتخابهای شخصیت را نشان دهد.
اگر شخصیت در طول داستان تصمیمهای مختلفی گرفته است، پایان باید تا حدی نتیجه طبیعی همان تصمیمها باشد.
پایان خوب باعث میشود مخاطب احساس کند اتفاقات داستان بیدلیل نبودهاند.
یکی از مهمترین کاربردهای کتاب برای فیلمنامهنویسان است.
فیلمنامه به دلیل محدودیت زمانی، نیازمند ساختار دقیق است.
نویسنده باید بداند:
قهرمان چه میخواهد؟
چه چیزی مانع او میشود؟
چه چیزی در خطر است؟
شخصیت چگونه تغییر میکند؟
نقطه اوج کجاست؟
پایان چه نتیجهای دارد؟
روش تروبی میتواند برای بررسی این پرسشها چارچوب مناسبی فراهم کند.
نویسندگان رمان نیز میتوانند از اصول کتاب استفاده کنند.
رمان فضای بیشتری برای توسعه شخصیت و داستان دارد، اما همین آزادی میتواند باعث پراکندگی روایت شود.
استفاده از ساختار میتواند به نویسنده کمک کند داستان خود را منسجم نگه دارد.
حتی داستانهای کوتاه نیز به ساختار نیاز دارند.
در داستان کوتاه فرصت زیادی برای توضیح شخصیتها و اتفاقات وجود ندارد.
بنابراین نویسنده باید بتواند در فضای محدود، خواسته و تعارض اصلی را بهسرعت ایجاد کند.
خیر.
نباید روش تروبی را مانند یک فرمول ریاضی در نظر گرفت.
هدف این چارچوب این است که نویسنده بتواند درباره ساختار داستان بهتر فکر کند.
برخی داستانها ممکن است مراحل را به شکل متفاوتی اجرا کنند.
نویسنده حرفهای باید بتواند اصول را بفهمد و سپس بر اساس نیاز داستان از آنها استفاده کند.
میتوان مهمترین ایدههای کتاب را چنین خلاصه کرد:
بدون خواسته، حرکت داستان دشوار میشود.
خواسته بیرونی و نیاز درونی میتوانند متفاوت باشند.
اگر دستیابی به هدف بیش از حد آسان باشد، تعارض ضعیف میشود.
داستان خوب معمولاً شخصیت را از یک وضعیت به وضعیت دیگری منتقل میکند.
تعارض صرفاً برای ایجاد هیجان نیست؛ باید شخصیت را مجبور به انتخاب کند.
پایان باید حاصل تصمیمها و تغییرات داستان باشد.
اگر قصد مطالعه کتاب آناتومی داستان جان تروبی را دارید، نسخه انگلیسی آن با عنوان The Anatomy of Story: 22 Steps to Becoming a Master Storyteller منتشر شده است.
برای مطالعه نسخه فارسی نیز بهتر است نسخه قانونی کتاب را از فروشگاههای معتبر کتاب یا ناشر تهیه کنید. هنگام خرید نسخه دیجیتال، به نام مترجم، ناشر و مشخصات کتاب توجه کنید تا نسخه مورد نظر خود را تهیه کنید.
همچنین اگر به دنبال دانلود رایگان کتاب هستید، بهتر است از نسخههایی استفاده کنید که انتشار آنها با اجازه صاحب اثر یا ناشر انجام شده است.
آناتومی داستان نوشته جان تروبی یکی از کتابهایی است که تلاش میکند داستاننویسی را از سطح «ایده جذاب» فراتر ببرد و به ساختار عمیق داستان بپردازد.
مهمترین ایده کتاب این است که داستان خوب مجموعهای تصادفی از اتفاقات نیست.
شخصیت، خواسته، نیاز، ضعف، مخالف، تعارض، جهان داستان و تحول شخصیت باید با یکدیگر ارتباط داشته باشند.
اگر در حال نوشتن رمان، فیلمنامه یا داستان کوتاه هستید، میتوانید از روش تروبی برای بررسی ایده خود استفاده کنید.
پیش از شروع نوشتن، از خودتان بپرسید:
قهرمان من چه میخواهد؟
واقعاً به چه چیزی نیاز دارد؟
چه چیزی مانع رسیدن او به هدفش میشود؟
در طول داستان چه چیزی درباره خودش کشف میکند؟
در پایان چگونه با ابتدای داستان متفاوت است؟
پاسخ دقیق به همین پرسشها میتواند پایه یک داستان منسجم و قدرتمند را شکل دهد.