
*خبرستان|دیلیتلگرام؛*
📑 *مغالطه بنیادینِ «نبرد تمدنی ایران و غرب»*
✍ *مقالهای از زهرا بیراشک | پژوهشگر دکتری فلسفه تطبیقی*
*از تاریخسازی سیاسی تا دشمنی تمدنی*
🔹 *مارکو روبیو*، وزیر خارجه آمریکا، در سخنرانی هفتم اکتبر خود در پای آکروپولیس آتن، با یادآوری مقاومت آتنیها در برابر خشایارشا، از فضیلت قهرمانانه، اراده پیروزی و ضرورت احیای قدرت غرب سخن گفت.
🔹این سخنرانی صرفاً بزرگداشت میراث یونان نبود؛ بلکه تلاشی برای پیوند دادن سیاست امروز آمریکا با روایتی تاریخی بود که در آن، قدرت خود را وارث تمدن و رقیب را دشمنی دیرینه معرفی میکند.
🔹نقدهای *تورج دریایی* به تصویرسازی از جنگ ایران و یونان بهعنوان رویارویی شرق و غرب، و نقد *حمید ابوطالبی* به جدایی شور و خشم از عقل و عدالت، هر دو به مسئلهای مشترک اشاره دارند: *استفاده سیاسی از تاریخ برای مشروعیتبخشیدن به جنگطلبی*.
🔹شجاعت، بدون داوری درباره هدف و شیوه عمل، فضیلت نیست؛ همانگونه که قدمت یک دشمنی، حقانیت ادامه آن را اثبات نمیکند.
حتی اشاره روبیو به سقراط نیز پاسخگوی پرسش بنیادین او نیست: قدرت در خدمت چه هدفی و کدام عدالت قرار دارد؟
🔹اما نقد عمیقتر، متوجه خودِ تصور «نبرد تمدنی» است؛ این فرض که «تمدن ایران» و «تمدن غرب» دو ماهیت مستقل و بیگانهاند که هزاران سال در برابر یکدیگر ایستادهاند.
🔹خطر این روایت آن است که دشمنی را از سطح تصمیمهای سیاسی دولتها به ذات فرهنگها منتقل میکند؛ درحالیکه سیاستها تغییر میکنند، اما دشمنیِ تمدنی و ذاتی، بهسادگی پایان نمییابد.
*دو تمدن جداگانه یا میراثی درهمتنیده؟*
🔹ایران و یونان در طول تاریخ هم جنگیدهاند و هم از یکدیگر آموختهاند. فرهنگها از مرزهای سیاسی فراتر میروند و زبان، فلسفه، اسطوره، دانش و هنر در رفتوآمد میان جوامع شکل میگیرند.
🔹تمدنی که امروز «غربی» نامیده میشود، بدون تعامل با مصر، میانرودان، ایران، آسیای صغیر و بعدها جهان اسلام، به صورت کنونی خود درنمیآمد.
این سخن به معنای مالکیت ایران بر تمدن غرب نیست؛ بلکه یادآوری سهم تبادل فرهنگی در شکلگیری تمدنهاست.
🔹نویسنده، تمدن ایرانی را یکی از سرچشمههای اثرگذار تمدن جهانی میداند؛ فرهنگی که نهفقط بخشیده، بلکه آموخته، دریافت کرده و آنچه را از دیگران گرفته، به شکلی تازه پرورانده است.
از این منظر، جنگ علیه ایران به نام خلوص تمدن غرب، به نوعی «مادرکشی فرهنگی» شباهت دارد: بریدن بخشی از ریشههای تاریخی خویش.
*هولدرلین؛ امر خودی را نیز باید آموخت*
🔹فریدریش هولدرلین، شاعر و متفکر آلمانی، با وجود توجه عمیق به میراث یونان، فرهنگ را امری بسته و بینیاز از دیگری نمیدانست. او در نامه چهارم دسامبر ۱۸۰۱ به بوهلندورف مینویسد: «اما امر خودی را نیز باید همانند امر بیگانه آموخت.»
🔹از این منظر، عظمت یونان نه در خلوص فرهنگی و جدایی از دیگران، بلکه در توانایی مواجهه با امر بیگانه و تبدیل آن به نیرویی خلاق آشکار میشود. *دیگری فقط کسی نیست که باید در برابرش ایستاد؛ بلکه میتواند به ما کمک کند خود را بهتر بشناسیم و از محدودیتهای خویش فراتر برویم.*
*از زرتشت و مغان تا فلسفه یونان*
🔹روایتهای یونانی درباره حکمت باستان، خود از حضور اندیشههای شرقی آکندهاند. آریستوکسنوس، پلوتارک، فرفوریوس، یامبلیخوس و دیوگنس لائرتیوس، در گزارشها و روایتهای خود به پیوند فیثاغورس و سنتهای حکمت ایرانی یا مغان اشاره کردهاند.
🔹البته نمیتوان همه این روایتها را اسناد قطعی درباره سفرها و شاگردیهای تاریخی دانست؛ اما وجودشان نشان میدهد که در بخشی از سنت فکری یونان، شرق و مغان حاملان حکمت باستانی شناخته میشدند، نه صرفاً دشمنانی بیگانه.
🔹زرتشت بعدها نیز در اندیشه اروپایی حضور یافت؛ از سنتهای باطنی تا فلسفه نیچه.
🔹زرتشتِ نیچه بازنویسی مستقیم تعالیم پیامبر ایرانی نیست، اما انتخاب این نام برای یکی از آثار مهم فلسفه اروپا، نشانهای از حضور ایران در تخیل فلسفی غرب است. شلینگ نیز در تأملات خود درباره اسطوره و دین به سنتهای ایرانی توجه داشت.
🔹این پیوندها، روایت ساده و یکپارچهای را که ایران و غرب را دو جهان ذاتاً متخاصم معرفی میکند، با پرسشهای جدی روبهرو میسازند.
*از آیین مهر تا پناهگاه فیلسوفان یونانی در ایران*
🔹پیوندهای فرهنگی ایران و جهان یونانی تنها به روایتهای فلسفی محدود نبود. آیین میترائیسم رومی، با وجود تفاوتهایش با سنت مهر در ایران، عناصر و نامهای ایرانی را در تاریخ دینی روم زنده نگه داشت.
🔹همچنین، به روایت آگاثیاس، گروهی از فیلسوفان نوافلاطونی در قرن ششم میلادی، پس از تحولات آتن، به دربار خسرو انوشیروان پناه بردند.
این رویداد یادآور آن است که مرزهای سیاسی و فرهنگی همیشه با مرزهای اندیشه منطبق نبودهاند.
🔹 با ظهور تمدن اسلامی، این درهمتنیدگی گسترش یافت. میراث یونانی، ایرانی و هندی در شبکهای از ترجمه، نقد و پژوهش به یکدیگر پیوند خوردند و دانش تازهای آفریدند.
رازی، ابنسینا، خوارزمی، ابوریحان بیرونی، خیام و خواجه نصیرالدین طوسی از چهرههای برجسته این جهان علمی بودند.
🔹آنچه بعدها به اروپا رسید، صرفاً میراث حفظشده یونان نبود؛ بلکه حاصل گسترش و بازاندیشی آن در تمدن اسلامی نیز بود.
🔹واژه «الگوریتم»، برای نمونه، نام خوارزمی را در زبان علم مدرن زنده نگه داشته است.
*حافظ و گوته؛ گفتوگوی شرق و غرب*
🔹یکی از زیباترین نمونههای این پیوند، رابطه فکری و شاعرانه گوته با حافظ است. گوته در حافظ نه دشمنی شرقی، بلکه همسخنی یافت که در آینه شعرش میتوانست خود را از نو بشناسد. «دیوان غربی ـ شرقی» او تجلی این گفتوگوست؛ گفتوگویی که در آن، شرق و غرب بدون ازدستدادن هویت خود، امکان آفرینش و شناخت متقابل پیدا میکنند.
🔹در تاریخ فرهنگ، «ما»یی کاملاً خالص و «آنها»یی کاملاً جدا از ما وجود ندارد. آنچه امروز متعلق به خود میدانیم، گاه از سرزمینی دیگر آمده و در فرهنگ ما ریشه دوانده است؛ همانگونه که دستاوردهای ما نیز در سرزمینهای دیگر شکل تازهای یافتهاند.
*عدالت و آزادی در انحصار هیچ تمدنی نیست*
🔹عدالت، حقیقتجویی، آزادی، خویشتنداری و مسئولیت در برابر دیگری، در انحصار هیچ تمدنی نیستند. از «داد» و «مهر» در اندیشه ایرانی تا عدالت و فضیلت در فلسفه یونان و از عرفان ایرانی و اسلامی تا فلسفه مدرن اروپا، سنتهای گوناگون با پرسشهایی مشترک مواجه بودهاند: عدالت چیست؟ قدرت چه زمانی مشروع است؟ و آزادی من چه نسبتی با آزادی دیگری دارد؟
🔹البته پاسخ این سنتها یکسان نیست؛ اما تفاوت در پاسخها، دلیل دشمنی میان فرهنگها نیست.
🔹ایرانیان و یونانیان جنگیدهاند؛ همانگونه که ملتهای دیگر نیز در طول تاریخ با یکدیگر جنگیدهاند.
📌دولتها و امپراتوریها تغییر میکنند، اما تبدیل جنگ میان دولتها به جنگ میان تمدنها، اقدامی سیاسی و ایدئولوژیک است.
🔸هیچ دولتی حق ندارد تمام معنای یک فرهنگ را در خدمت جنگ خود قرار دهد و هیچ ملتی نیز نباید بهدلیل سیاستهای حکومتش از میراث مشترک بشریت بیرون رانده شود.
*عشق به ایران، بدون دشمنی با جهان*
🔹نویسنده در پایان به مراسم بزرگداشت دکتر جلال خالقیمطلق اشاره میکند؛ جایی که بیش از صد نفر از حاضران پس از شاهنامهخوانی، این ابیات را همخوانی کردند:
«همه یک به یک مهربانی کنید؛
به کل جهان پاسبانی کنید.»
و در پایان:
«چو ایران نباشد تن من مباد.»
🔹اهمیت این لحظه در کنار هم قرار گرفتن دو آرزو بود: پاسداری از جهان و عشق به ایران.
در اینجا، میهندوستی با دشمنی با جهان تعریف نمیشد؛ بلکه دوست داشتن ایران با احساس مسئولیت در قبال بشریت پیوند داشت.
*جمعبندی؛ جنگ دولتها را به جنگ تمدنها تبدیل نکنیم*
🔹میتوان با یک حکومت مخالف بود، در برابر تجاوز ایستاد و از کشور دفاع کرد؛ اما نمیتوان هزاران سال درهمتنیدگی زبانها، اندیشهها، دانشها و آرمانهای بشری را به دو سپاه تقسیم کرد و یکی را «ایران» و دیگری را «غرب» نامید.
«نبرد تمدنی ایران و غرب» از بنیان گرفتار مغالطه است؛ زیرا برای توجیه خود، تاریخ را به دو هویت خالص و متخاصم فرو میکاهد و میراث مشترک انسانها را نادیده میگیرد.
اگر این افسانه به واقعیت سیاسی تبدیل شود، جنگ نه صرفاً جنگ غرب علیه ایران یا ایران علیه غرب، بلکه جنگ هر یک با بخشی از عمیقترین و درونیترین هویت خویش خواهد بود.
پیام اصلی روشن است: دفاع از ایران و مخالفت با تجاوز، ضرورتی مستقل از دشمنسازی تمدنی است. میتوان از استقلال و منافع ملی دفاع کرد، بیآنکه تاریخ مشترک بشریت را بهانهای برای دشمنی ابدی با جهان قرار داد.
منبع:
مؤسسه پژوهشی PAIAB | ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶
https://paiab.org/the-foundational-fallacy-of-the-civilizational-battle-between-iran-and-the-west/
━━━━━⟡⟡━━━━━
▌ *خبرستان، در ۴سکو*🔻
📱[تلگرام](https://t.me/khabarestan_ir) 💬[واتساپ](https://chat.whatsapp.com/FwlbOGIITib4o69VukOKC0?s=cl&p=a&mlu=4&ilr=4) 🗨[بله](
https://ble.ir/khabarestan_dailytelegram)
💬 *واتساپ۲*
https://whatsapp.com/channel/0029VbDaVFuA89Mlf8Cqcv2F
✦
همیشه با مرزهای اندیشه منطبق نبودهاند.