
خدمت دوستان عزیز و بزرگوارم عرض سلام و ادب و احترام دارم.
چندانکه دوستان از اهل علم و معرفت میدانند،در هنگام سرودن سِفْرِ الهامی مثنوی شریف مابین دفتر اول و دوم حدوداً ٢ سال فاصله میافتد. البته بسیاری از مثنوی پژوهان سنتی علت این وقفه دوساله را یکی وفات همسر حُسامالدین چاپی که در واقع کِشندهی اصلی مثنوی است و مثنوی به خواهش و استدعای او آغاز میشود و همچنان جذبه و کشش روحانی اون آنچنان بوده که در واقع مخاطب خاص مثنوی بوده است و مولانا بی او نه تنها مثنوی نمیگفتهاست، بلکه گویند چندین سال آخر عمر خویش اگر حسام الدینی حضور نداشت اصلا سخن نمیگفت. مثنوی چنان با وجود این شخصیت عجیب گره خورده است که مولانا در جایی آن را حُسامی نامه خواندهاست و هر ۶ دفتر مثنوی با نام او آغاز میشود، و گفتهاند از آن روی که او در غم از دست دادن همسرش بیتابی میکرد مولانا مثنوی گفتن را تعطیل کرده تا دپرسیون حسامالدین چلپی برطرف شود آنگاه دیگر بار نطقش به سرودن باز شود و اما دلیل دیگری بیان کردهاند و آن اینکه فرزند دیگر مولانا؛ علاءالدین که به عکس بهاءالدین (سلطان ولد ثانی) نه تنها هیچ ارادتی به شمس نداشت بلکه خود رهبری شورشیان علیه وجود شمس را برعهده داشت و او پدرش را به همان صورت نخستین میپسندید و تا حدودی هم زندگی خودش چنین بود که مردی بسیار باسواد و اهل منبر و فتوا و ... بود.
با فرض اینکه این دو مطلب را هم بپذیریم که در آن زمان اتفاق افتاده باشد، شیوه فکری مولانا اساسا اینگونه نبوده که یگانه خلیفه او که مولانا او را همه چیز خود میداند (رک مقدمه عربی منثور دفتر اول) و در تفکر او رفتن از این دنیا اتفاقا روز شادی و خوشحالی است قاعدتاً دپرسیون حسامالدین را نمیتوان علت این مسئله دانست و همینطور درگذشت فرزندش.
شیوه بررسی انتقادی به ما میآموزد که به جای آنکه به گفتههای تذکرهها اعتماد کنیم، در متن به جستجو بپردازیم تا ببینیم آیا در متن چیزی وجود دارد که ما را رهنمون گردد به دلیل این مسئله؟؟!! برای همین به سراغ ابیات پایانی دفتر اول میرویم (دلیل آن هم این است که مثنوی تقریبا آینه زندگی شخصی خود مولانا در ١١ سال پایانی عمر او بوده) حضرت مولانا جلالالدین محمد بلخی در ابیات پایانی دفتر اول ابیاتی میآورد دلیل بر آن است که ظاهراً آن چشمه جوشانی که در درون مولانا میجوشیده و مولانا هرچه بر درون او الهام میکردهاند یا آن تقاضاگری که در درون وی استمداد مثنوی میکرده مانند چاهی شده بوده که دیگر به جای آب زلال خاک هم با آن آمیخته میشدهاست:
سخت خاکآلود میآید سَخُنْ / آب تیره شد سر چه بند کُن
تا خدایش باز صاف و خَوش کند / او که تیره کرد هم صافش کند
صبر آرد آرزو را نه شتاب / صبر کن والله اعلم بالصواب
و این بدین معنی است که حضرت مولانا خود نیازمند این بوده تا به خود بپردازد و نیازی به یک خودسازی و پرورش درونی داشته است. از زیباترین تشبیهات او در این باره این است که گویا او در درون خود جنینی داشته و تا تولد این جنین میبایست که صبر کند و مراد از جنین یعنی چیزی در درون او از جنس معنویت باید شکل میگرفت که او نیازمند بدنیا آوردن آن جنین بوده و باید آنچنان به خود سازی میپرداخته تا آن جنین متولد شود.
ای تقاضاگر درون همچون جنین چون تقاضا میکنی اتمام این
سهل گردان ره نما توفیق ده یا تقاضا را بهل بر ما منه
چون ز مفلس زر تقاضا میکنی زر ببخشش در سِرْ ای شاه غنی
بی تو نظم و قافیه شام و سحر زهره کی دارد که آید در نظر
نظم و تجنیس و قوافی ای علیم بندهٔ امر توند از ترس و بیم
و از دیگر سو وقتی ابیات آغازین دفتر دوم را میخوانیم؛ متوجه این مطلب میشویم که گویا حسام الدین هم نیازمند یک چنین آمادگی برای ادامه این ماجرا میبوده و او نیز باید مراحل و مراتب معنوی را طی میکرده تا بتواند قابلیت کشندگی یک چنین اثر بزرگی را داشته باشد (اکنون که فرصت نیست درباره شأن و منزلت مثنوی معنوی سخن بگوییم، انشاءالله در فرصتی حتما تکمیل دارم که درباره عظمت این کتاب سخن بگوییم و بدانیم که چه گنجینهای در اختیار داریم و متاسفانه از آن چندانکه باید استفاده نمیکنیم) باری این آغازین دفتر دوم را که مرور کنیم این چنین است که:
مدتی این مثنوی تأخیر شد مهلتی بایست تا خون شیر شد
تا نزاید بخت تو فرزند نو خون نگردد شیرِ شیرین، خوش شنو
چون ضیاءالحق حسامالدین عنان باز گردانید ز اوج آسمان
چون به معراج حقایق رفته بود بیبهارش غنچهها نشکفته بود
چون ز دریا سوی ساحل بازگشت چنگ شعر مثنوی باساز گشت
نخست اشاره به آن موضوع دارد که آن جنین متولد شده و مولانا آمادگی لازم را بدست آورده تا دیگر بار محل فیض و الهام آله قرار بگیرد و از دیگر سو ، حسام الدین هم از آسمان بازگشته بود و از دریا سوی ساحل آمده بود! با این اوضاع نمیشود گفت که حسامالدین چاپی ٢ سال دچار دپرسیون بوده چرا که آدم افسرده به اوج آسمان نمیرود و یا به دریانوردی معنوی نمیپردازد.
اما بازهم مقدمه ما از ذی المقدمه بسیار بیشتر شد، میخواستم علت تاخیر خود را بگویم که در این مدت نتوانستم خدمت عزیزان باشم و نشد که حتی خطی بنگارم متاسفانه و دلیلش هم تیره شدن آب بود و متاسفانه همچنان سخت خاکآلود میآید سخن؛ من نیز صبر کردهام چرا که از من کاری بر نمیآید جز صبر. امید آن دارم که در پی این صبر ظفر آید و تا خدایش باز صاف خوش کند، از شما دوستان بسیار نیکو استمداد میکنم که هر یک به فراخور هر حالی و عقیدتی که دارد هر آن زمان که احساس معنویتی در درون خود کرد این کمترین را فراموش نکند تا ازین چشمه خشکیده و روان پژمرده دوباره آب بجوشد و گل و ریحان و ضیمران تقدیم وجود پرارزشترین کند.
سپاسگزارتان هستم.