( بسم الله الرحمن الرحیم)
مقدمه.)
پس از ورود اسلام به ایران، ایرانیان بهتدریج در جامعه اسلامی جایگاه مهمی پیدا کردند. یکی از موضوعات قابل بررسی در این دوره، نحوه برخورد امام علی(ع) با ایرانیان است؛ موضوعی که در منابع تاریخی و روایی گزارشهای مختلفی درباره آن وجود دارد. در این مقاله تلاش میشود با بررسی این گزارشها و توجه به اعتبار منابع، رفتار و سیاست امام علی(ع) در قبال ایرانیان بررسی شود و تصویری تا حد امکان مستند از این رابطه ارائه گردد.
یکی از مهم ترین بحث هایی که در رابطه با رفتار امام علی با ایرانیان ( جریان شورش مردم شهر اصطخر در زمان ایشان) است و شرح میدهند که امام علی موجب قتل عام مردم این شهر شد و 20 الی 40 هزار نفر کشته شدند!
اینگونه افراد برای این ادعای خود چند سند می آورند.)
1_فارسنامه ابن بلخی
2_مروج الذهب مسعودی
3_علی قَتّال العرب اثر قاسم قره داغی
4_تاریخ طبری
باید نکاتی رو در رابطه با منابع بالا گفت که این منابع قابل استناد نیستند در این باره.
اول کتاب فارسنامه ابن بلخی که درباره نویسنده آن اطلاعی در دسترس نیست و همچنین این کتاب 475 سال بعد از این حادثه(شورش مردم اصطخر در زمان امام علی(ع) ) نوشته شده و منبع اولی خود را اعلام نکرده است، بنابراین نمیتوان دراین باره به این کتاب مراجعه کرد
دوم کتاب مروج الذهب مسعودی: در این کتاب هم نگفته که این کشتار در زمان امام علی رخ داده بلکه فقط گفته شده زیاد ابن ابیه شورش را فرو نشاند.
سوم کتاب علی قتال العرب قاسم قره داغی: ایشان درکل مهندس عمران بوده و رشته تخصصی آن تاریخ و یا دین نبودهاست همچنین به دلیل دشمنی زیادی که با اهل بیت داشته است در این کتابش از منابع جعلی و نادرست مطالبی بر ضد امام علی جمع آوری کرده است، بنابراین این کتاب هم معتبر نیست.
چهارم کتاب طبری: این کتاب هم خود نویسنده میگوید که من فقط حرف ها را جمع آوری کردم و نقل کننده هستم. همچنین از نادرست بودن این کتاب باید گفت که در این کتاب گفته شده که امام حسن و امام حسین(ع) در جنگ با ایرانیان حضور داشتند اما جالب اینجاست که 2 الی 3 صفحه بعد میگوید امام حسن و امام حسین(ع) در جنگ با ایرانیان حضور نداشتند.. همچنین گفته شده که حضرت آدم در زمان تولد و خلقت 30 متر بوده است که حرف اشتباهی است.
حرف محمد بن جریر طبری در کتابش: وَلْيَعْلَمِ النَّاظِرُ فِي كِتَابِنَا هَذَا أَنَّ اعْتِمَادِي فِي كُلِّ مَا أَحْضَرْتُ ذِكْرَهُ فِيهِ ... إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَا رُوِيَ مِنَ الْأَخْبَارِ.... فما يكن في كتابي هذا من خبر ذكرناه عن بعض الماضين مما يستنكره قارئه ... فليعلم أنه لم يؤت في ذلك من قبلنا، وإنما أتى من قبل بعض ناقليه إلينا، وإنما أدينا ذلك على نحو ما أُدّي إلينا
ترجمه:آنچه در این کتاب آوردهام، بر اساس روایتها و گزارشهایی است که به من رسیده؛ اگر خبری نادرست یا عجیب در کتاب باشد، مسئولیتش بر عهدهٔ ناقلان قبلی است؛ من آن را همانگونه که به من رسیده نقل کردهام
منبع:چاپ مشهور محمد ابوالفضل ابراهیم، دارالمعارف مصر، عبارت در جلد ۱، صفحه ۸
حال جریان اصلي.)
در زمان امام علی(ع) مردم شهر اصطخر شورش میکنند و امام علی با راهنمایی جاریه بن قدامه، زیاد بن ابیه را برای شورش فرستاد... اما زیاد ابن ابیه با سیاست و تدبیر بدون خون و خون ریزی شورش را فرونشاند. به طوری که در خود کتاب طبری آمده که رفتار زیاد ابن ابیه آنقدر کریمانه بود که مردم او را به انوشیروان عادل تشبیه کردند.
گفته شده است که ابن عباس،زیاد را به فارس و کرمان فرستاد. در این سال، ابن عباس زیاد را به دستور علی ، پس از بازگشت از کوفه به بصره، به فارس و کرمان فرستاد. دلیل فرستادن او به فارس چنین است: عمر به من گفت: علی به ما گفت: وقتی ابن حضرمی کشته شد و مردم با علی مخالفت کردند، مردم فارس و کرمان طمع ورزیدند و درصدد شکستن مالیات برآمدند. بنابراین مردم هر منطقه بر مناطق خود مسلط شدند و والیان خود را اخراج کردند. عمر به من گفت: ابوالقاسم به نقل از سلمه بن عثمان، از علی بن کثیر به ما گفت: علی با مردم در مورد مردی که برای حکومت فارس منصوب کند، مشورت کرد، زیرا آنها از پرداخت مالیات خودداری میکردند، جاریه بن قدامه به او گفت: ای امیر مؤمنان، آیا شما را به مردی خردمند، آگاه به سیاست و قادر به انجام وظایفش راهنمایی نکنم؟ گفت: او کیست؟ گفت:زیاد، گفت: او طرفدار اوست، پس او را به حکومت فارس و کرمان گماشت و با ۴ هزار نفر فرستاد و آن سرزمین ها را مطیع خود ساخت تا اینکه مطیع شدند.
عمر به من گفت، گفت: ابوالحسن از علی بن مجاهد به ما گفت،گفت: شعبی گفت: وقتی اهل کوهستان شورش کردند و اهل خراج امیدوار بودند که او را بشکنند و سهل بن حنیف را از فارس بیرون کردند و او از طرف علی فرماندار آنجا بود_ابن عباس به علی گفت:من فارس را برای تو اداره خواهم کرد، پس ابن عباس به بصره آمد و زیاد را با گروه زیادی به فارس فرستاد و او مردم فارس را با آنها مطیع خود کرد و آنها خراج را پرداخت کردند، عمر به من گفت، گفت: ابوالحسن از ایوب بن موسی به من گفت، گفت:شیخی از اصطخر به من گفت، گفت: از پدرم شنیدم که به من میگفت: من زیاد را دیدم وقتی که فرماندار فارس بود و آنجا پر از درگیری بود، او همچنان با آنها با تدبیر رفتار کرد تا اینکه به حالت اطاعت و پارسایی سابق خود بازگشتند، او به جنگ نپرداخت، مردم فارس میگفتند: ما هرگز رفتاری مانند خسرو انوشیروان از این عرب در نرمی، تدبیر و آگاهی از آنچه در پیش است، ندیده ایم. ( تاریخ طبری جلد ۵ صفحه ۱۳۷ )
او گفت: وقتی زیاد به فارس رسید، به رهبران آن پیام فرستاد و به کسانی که از او حمایت میکردند، وعده و وعید داد و دیگران را ترساند و تهدید کرد و برخی را علیه برخی دیگر بر انگیخت. او برخی را علیه برخی دیگر تحریک کرد و برخی نقاط ضعف برخی دیگر را آشکار ساختند. گروهی فرار کردند و گروهی دیگر ماندند و یکدیگر را کشتند، بدین ترتیب فارس برای او پاک شد و او در آنجا نه با لشگری روبرو شد و نه با جنگی، او همین کار را در کرمان انجام داد، سپس به فارس برگشت. او در مناطق آن راهپیمایی کرد و به آنها وعده داد و مردم آرام شدند. بدین ترتیب سرزمین برای او امن شد، سپس به اصطخر آمد، در آنجا ساکن شد و قلعه ای بین بیضا و اصطخر ساخت. این قلعه به قلعه زیاد معروف شد. او ثروتی به آنجا آورد و بعدا منصور یشکوری در آنجا سنگر گرفت. امروزه آن قلعه منصور نامیده میشود.
( تاریخ طبری، جلد ۵، صفحه ۱۳۸ )
لازم به ذکر است: این شهر در زمان عثمان بن عفان ( سومین خلیفه راشدین) رخ داد و در زمان او این شهر کشتار و قتل عام مردم رخ داد



این 3 صفحه ای که بارگذاری شد درواقع از کتاب ایران بعد از اسلام اثر عبد الحسین زرین کوب هست که در این صفحات گفته شده که شورش اول در زمان عثمان بود و کشتار عظیمی رخ داد و شورش دوم مردم شهر اصطخر که در زمان امام علی بوده توسط زیاد ابن ابیه این شورش فرو نشست ( اشاره ای به کشتار نمی کند)
همچنین در تاریخ طبری جلد 5 صفحه 2111 و الکامل ابن اثیر جلد 9 صفحه 163 گفته شده: شورش بزرگ و کشتار عظیم در زمان عثمان بوده نه امام علی.
و همچنین در کتاب نهج البلاغه، حکمت 476 امام علی به زیاد ابن ابیه فرمود: و درود خدا بر او، فرمود( چون زیاد ابن ابیه را به جای عبدالله ابن عباس، به فارس و شهر های پیرامون آن حکومت داد، او را در دستور العمل طولانی از گرفتن مالیات نابه هنگام نهی فرمود)
"عدالت را بگستران، و از ستمکاری پرهیز کن،که ستم رعیت را به آوارگی کشاند، و بیدادگری به مبارزه و شمشیر می انجامد.
مطالبی از کتاب الغارات.)
این فرمان بنده خدا، امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب به محمد بن ابی بکر است، وقتی او را حاکم مصر قرار داد. او را به تقوای الهی و ترس از خدا در پنهان و آشکار فرمان میدهم. و از او میخوام که با مسلمانان به نرمی رفتار کند و با بدکاران با خشونت و با اهل ذمه ( مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان ) به عدالت. با مظلومان به انصاف رفتار کند و بر ظالمان سختگیری کند. از خطا های مردم بگذرد و تا جایی که میتواند نیکی کند که خدا به نیکوکاران جزای خیر می دهد. او را امر میکنم که مردم را به اطاعت و اتحاد فرا بخواند که برای آنها سبب عاقبت بخیری و ثواب بزرگ است، ثوابی که مقدارش را نمی دانند و به کنه آن معرفت ندارند. و او را امر میکنم که مالیات زمین ها را به همان مقدار که پیش از این گرفته میشد بگیرد، نه کمتر و نه بیشتر. و به همان شیوه که قبل از این در میان اهل آن تقسیم میشده تقسیم کند. همچنین او را امر میکنم که با مردم فروتن باشد و در مجلس خود و در مواجهه با آنها با همه به طور یکسان برخورد کند. و نزدیکان و بیگانگان در مورد حقوقشان پیش او یکسان باشند.
( الغارات صفحات ۶۶ و ۶۷ )
برای این کار کسی جز تو مناسب نیست، پس به آنجا برو رحمت خدا برتو. اگر من تو را به چیزی سفارش نمی کنم، به این دلیل است که رای و نظر خودت را کافی میدانم. در کاری که بر عهده داری از خدا یاری بخواه و شدت و نرمی را در هم بیامیز و هر جا که مدارا کار سازتر بود مدارا کن. تنها وقتی شدت عمل به خرج بده که راهی جز شدت عمل در پیش نداشته باشی. و او را برای فرمانداری مصر، به جای محمد بن ابی بکر فرستاد. مالک از خدمت امیرالمؤمنین رفت و آماده رفتن به مصر شد
( الغارات صفحه ۷۱ )
همانطور که دیدید اینها توصیه هایی بود که امام علی به حاکمان مصر داد...
تا الان هر صحبتی بود درواقع درباره ی جریان شورش مردم شهر اصطخر در زمان امام علی بوده
در رابطه با شورش های شهر های سیستان و ری و آذربایجان و غیره که منبع مرجع شان کتاب فتوح البلدان است، باید گفت که خود مردم آن شهر جنگ را شروع کردند.
1_شورش شهر ری: مردم تسلیم نشدند و جنگ را انتخاب کردند ولی با مردمی که جنگ نکردند کاری نداشتند
2_شورش شهر آذربایجان: مردم آذربایجان هم به رهبری قرین ابن کعب، چندین بار به مسلمین حمله کردند و امام علی مجبور شد لشگری به آنجا بفرستد.
3_شورش شهر سیستان: مردم این شهر هم به دلیل دوری راه مالیات را پرداخت نمی کردند و چندین بار شورش کردند و امام علی باز هم مجبور شد که لشگری به آنجا بفرستد.
4_شورش شهر دیلم: مردم این شهر هم چندین بار به مسلمانان حمله کردند و امام علی اینجا هم مجبور شد لشگری به آنجا بفرستد.
5_ شورش شهر خوزستان: این شهر هم با عدم پرداخت مالیات موجب شد تا امام علی بر آنجا لشگری بفرستد.
مطلبی هم که خوب است در اینجا گفته شود.)
در عهدنامه مالک اشتر ( نامه 31 نهج البلاغه) آمده : از زنان، کودکان و پیرمردان و راهبان کسی را نباید بکشی... و درختان را قطع نکن و خانه ها را ویران مکن
اینهایی که گفته شد در رابطه با شورش ها و حاکم های شهر ها است اما بریم به سراغ بقیه مطالب که مستقیم با خود مردم است.
لازم به ذکر است: منظور از موالی، غلامان ازاد شده است، این کلمه به افراد غیر عرب از ایرانی و غیر ایرانی اطلاق میشود، و به ایرانیانی که بعد از فتح مدائن(تیسفون) به اسارت مسلمین درامدند، و به فرزندان آنها مَوالی اطلاق میشد.
در عصر خلفا روزی جمعی از موالی به حضور امام علی آمده و از اعراب شکایت کردند و گفتند: رسول خدا در تقسیم بیت المال یا ازدواج، میان عرب و غیر عرب، هیچگونه تبعیضی قائل نبود، سلمان، بلال و صهیب در زمان پیامبر با زنان عرب ازدواج میکردند ولی اکنون اعراب (سران قوم) میان ما و خودشان تفاوت قائلند. امام علی دراین باره با سران قوم، صحبت کرد تا برای رفع تبعیض اقدام جدی کنند، اما سفارش آن حضرت، اثری نبخشید، و آنها فریاد میزدند: چنین چیزی ممکن نیست، ممکن نیست... امام علی درحالی که از این جریان خشمناک شده بود، نزد شکایت کنندگان آمد و به آنها فرمود: متاسفانه اینها حاضر نیستند تا با شما روش مساوات پیش گیرند، و مانند یک مسلمان دارای حقوق مساوی با شما رفتار نمایند، من به شما توصیه میکنم (برای سامان دادن به زندگی اجتماعی خود) بازرگانی را پیشه کنید، خداوند به شما برکت خواهد داد، زیرا از رسول خدا شنیدم که فرمود: طریق بدست آوردن معاش روزانه، دارای ده شاخه است، نه شاخه آن از طریق تجارت و بازرگانی است، و یک شاخه آن از غیر این است. ( منبع: فروغ کافی، جلد ۵، صفحات 318 و 319)
پس از آنکه ایران در عصر خلافت خلیفه دوم، بدست مسلمین افتاد و ایرانیان تسلیم حکومت اسلامی شدند، جمعی از مردان و زنان اسیر ایرانی وارد مدینه شدند، عمربن خطاب تصمیم گرفت زنان و مردان اسیر ایرانی را به عنوان کنیز و غلام در معرض فروش قرار دهد، و نیز تصمیم گرفت تا در مراسم حج در طواف کعبه، ایرانیان، افراد معلول و ناتوان و پیران فرتوت را بر پشت و به شانه گیرند و طواف دهند. امام علی فرمود: رسول اکرم فرموده است: بزرگان هر قومی را هرچند با شما مخالفت کنند، گرامی بدارید. سپس امام علی فرمود : این ایرانیان، افراد دانشمند و بزرگوار هستند که با میل تسلیم شما شده اند، و به اسلام گرایش پیدا کرده اند. آنگاه چنین اعلام کرد: من از سهم خود و بنی هاشم، انها را بخشیدم و در راه خدا آزاد ساختم. مسلمانان و مهاجر و انصار، به امام علی گفتند: ما نیز سهمیه خود را به تو ای برادر رسول خدا بخشیدیم. آنگاه امام علی فرمود: خدایا گواه باش که مسلمین مهاجر و انصار، حق خود را به من بخشیدند، و من پذیرفتم و آنها را آزاد ساختم. عمر بن خطاب وقتی خود را در چنین بن بستی دید اعلام کرد: علی در حکم، از ما پیشی گرفت، و تصمیم مرا در مورد ایرانیان نقض کرد، بنابراین همان حکم علی پذیرفته شد ( منبع : مناقب ابن شهر آشوب، جلد 4،صفحه 48)
قبل از اینکه به سراغ مطلب بعدی برویم باید گفت که (حمرا) چه کسانی بودند؟
حمرا به معنی سرخرویان است، این کلمه را عرب درمورد موالی به کار میبرد ( منبع: سفینه البحار، جلد 2، صفحه 693) و منظور از این کلمه در حدیثی که در پایین قرار است گفته شود، ایرانیان هستند زیرا طبق قرائن، آنها بودند، که کنار منبر امام علی مینشستند، و افرادی مانند اشعث، نسبت به ایرانیان تعصب خاص داشتند، استاد شهید علامه مطهری در معنی کلمه حمرا میگوید: این سرخرویان، یعنی ایرانیان( منبع: خدمت متقابل اسلام و ایران، انتشارات صدرا، صفحه 138 )
روزی امام علی در کوفه بر بالای منبری که از آجر ساخته شده بود خطبه میخواند، اشعث بن قیس ( سردار منافقین) به عنوان اعتراض گفت: ای امیر مؤمنان! این افراد حمرا ( ایرانیان) پیش روی تو بر ما چیره شده اند و تو جلوی آنها را نمیگیری، سپس درحالی که خشمگین بود گفت: امروز من نشان خواهم داد که عرب چه کاره است.... امام علی در دفاع از ایرانیان فرمود: این عرب های شکم گنده مثل اشعث خودشان در بستر نرم، استراحت میکنند ولی ایرانیان در روز های گرم به خاطر خدا تلاش میکنند، آنگاه از من میخواهند که آنها (ایرانیان) را طرد کنم، تا از ستمگران گردم، سوگند به خداوندی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، از رسول خدا شندیم که فرمود : به خدا سوگند همانگونه که شما در آغاز (در فتح ایران)، ایرانیان را به خاطر اسلام با شمشیر خواهید زد، بعدا ایرانیان، به خاطر اسلام، شما را خواهند زد. یعنی با شما می جنگند تا شما را به قبول اسلام وادار نمایند ( منبع: نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جلد 19، صفحه 124 و سفینه البحار، جلد 2، صفحه 693 به نقل از کتاب الغارات)
شهر انبار در ساحل رود فرات از جانب مدائن به طرف شام قرار دارد ( شهر انبار محل انبار کردن گندم و جو و حبوبات دولت ساسانی بود به خاطر همین به آن انبار گفتند و وقتی که اعراب مسلمان، آن را فتح کردند آن را اَلانبار نامیدند ( منبع: معجم البلدان، جلد 2، صفحه 257)) مردم آن، قبل از فتح مدائن توسط مسلمین، ایرانی بودند و در آنجا کشاورزی میکردند این شهر ساحلی پس از فتح ایران تحت حکومت اسلامی درآمد، و دهقانان آنجا از یوغ اسرات شاهان ساسانی ازاد شدند، و به اسلام گرویدند، گروهی از مسیحیان نیز در آنجا سکونت داشتند ( و پس از اسلام، مردم این شهر را ایرانیان و عرب های اطراف و مهاجرت تشکیل دادند.) در جنگ صفین که در سال 36 و 37 هجری در سرزمین شام (سوریه) واقع شد، دو موضوع در رابطه با شهر انبار و توجه خاص امام علی به ایرانیان مسلمان رخ داد که در نهج البلاغه آمده است، و ما هم خلاصه آن را در اینجا می آوریم.
1_به امام علی خبر رسید که سپاه غارتگر معاویه به این شهر جمله کرده و به کشتار و غارت پرداختند حتی خلخال ( چیزی شبیه دستبند که به مچ پا می بستند) زن مسلمان و غیر مسلمانی را از پایش در آورده و چپاول نموده اند. این گزارش موجب شد که امام علی مردم را در مسجد کوفه جمع کرده، خطبه هیجان انگیزی خواند و جریان شهر انبار را بیان کرد، و مردم را دعوت به جهاد با سپاه معاویه نمود. یکی از فراز های خطبه : اگر از خبر این حادثه جانگداز، مسلمانی از غصه بمیرد، سرزنش ندارد، بلکه از نظر من سزاوار است این گونه بمیرد ( منبع : نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 27 )
2_ سپاه عراق همراه امام علی از شهر کوفه به سوی جبهه صفین حرکت کردند، در مسیر راه به شهر انبار رسیدند، کشاورزان آزاد شده ایرانی شهر انبار، در طبق تشریفات ایران قدیم، صف کشیده بودند تا از امام علی استقبال نموده و او را بدرقه کنند، آنها وقتی که امام علی را دیدند، از مرکب های پیاده شده، با هلهله و شادی در پیشاپیش امام علی می دویدند ( همان اسکورتی که که ایرانیان قدیم برای شاهان خود انجام میدادند) این مراسم گرچه بیانگر علاقه آنها به امام علی بود، ولی امام علی نمیخواست که آنها به پیروی از سنت ناخوش آیند و ذلت بار شاهان، شخصیت انسانی خود را خوار سازند، به خاطر این شدیدا آنها را از چنین روشی نهی کرد و فرمود: سوگند به خدا با این رفتار، زمامداران شما بهره مند نمی شوند، و شما در دنیا با این رفتار، خود را به زحمت بیهوده می اندازید که موجب خشم خدا شده و برای قیامت شما نیز مایه بدبختی است، آیا هیچ خردمندی، خشم خدا را به بهای مشقت و زحمت بیهوده خویش خریدار است؟ ( منبع : نهج البلاغه، حکمت 37)
همچنین لازم به ذکر است: مغیره بن شعبه ( سیاستمدار عرب) همواره میگفت: تمایل و مهربانی علی نسبت به موالی، بیشتر بود و عمر برعکس، از آنها خوشش نمی آید. ( خدمات تمدنی فرهنگی ایران به اسلام ،اثر فاروق صفی زاده، صفحه 162)
امام علی نسبت به ایرانیان، بخصوص بعد از اسارت آنها در زمان خلافت عمر، علاقه مند بود و با سلمان فارسی دوستی صمیمانه ای داشت و پول دریافتی خود از بین المال را در راه آزاد سازی اسیران ایرانی مصرف میکرد و این کار شیوه همیشگی او بود و درمورد سیک کردن بار مالیات نسیت به کشاورزان ایران، بسیار با عمر بحث میکرد و او را بر این کار متقاعد می ساخت. ( منبع : ربیع الابرار، زمخشری، جلد 3، صفحه 22 و الخوارج الشیعه ، صفحه 227)
روزی امام علی یکی از غلامان خود را چندین بار صدا زد ولی غلام پاسخ او را نداد، امام از خانه بیرون آمد و غلام را در کنار خانه دید به او فرمود: چرا جواب مرا نمی دهی؟.... غلام پاسخ داد : از جواب دادن به ندای تو کوتاهی کردم، زیرا اطمینان دارم که مرا مجازات نمی کنی. امام فرمود: حمد و سپاس خداوندی را که مرا به گونه ای تربیت کرد که آفریده هایش از من ایمن هستند، برو! تو را در راه خدا آزاد کردم ( منبع : بحارالانوار، جلد 41، صفحه 49)
نتیجه گیری.)
امام علی (ع) هیچ خون به ناحقی نریخته است و رفتار او با ایرانیان عادلانه و خوب بوده است و همچنین ایرانی ها را دوست داشتند.
نکته: این مقاله با همکاری مرصاد ناطقی و امیر علی ذاکری تولید و منتشر شده است.
منابعی که آقای ذاکری ارائه دادند
تاریخ طبری جلد 5 صفحات 137 و 138
الغارات صفحات 66 و 67 و 71
منابع.)
1_تاریخ طبری ، جلد ۵، صفحات 137 و 138 و 2111
2_ ایران بعد از اسلام، اثر عبد الحسین زرین کوب ، صفحات 349 و 350 و 351
3_تاریخ الکامل، ابن اثیر، جلد 9، صفحه 163
4_نهج البلاغه، حکمت 476 و 37
5_نهج البلاغه، صبحی صالح، خطبه 27
6_نهج البلاغه، نامه 31
7_ الغارات، صفحات 66 و 67 و 71
8_الخوارج الشیعه، صفحه 227
9_فروغی کافی، جلد 5،صفحات 318 و 319
10_مناقب ابن شهر اشوب، جلد 4،صفحه 48
11_سفینه البحار،جلد 2،صفحه 693
12_خدمت متقابل اسلام و ایران، استاد شهید مطهری، انتشارات صدرا، صفحه 138
13_نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید، جلد 19،صفحه 124
14_معجم البلدان،جلد 2،صفحه 257
15_خدمات تمدنی فرهنگی ایران به اسلام، فاروق صفی زاده
16_بحار الانوار،جلد 41،صفحه 49
17_ربیع الابرار ،زمخشری ،جلد 3،صفحه 22