کوروش بزرگ، فرمانی مستقیم و کتیبهای برای «یادگیری علم» صادر نکرده است، اما نظاموارهی آموزشی که بنیان نهاد، خود، گویاترین فرمان او برای رسیدن به خرد و دانایی بود. این رویکرد، در دو بستر اصلی قابل بررسی است:
۱. نظام آموزشی پارس (آگوگه): فرمانی برای خرد جمعی
بر اساس گزارش گزنفون در کتاب «تربیت کوروش» (سیروپدیا)، کوروش در چارچوب قوانین کهن پارس رشد یافت و آن را به اوج رساند. در این نظام، یادگیری یک فرمان فردی نبود، بلکه یک وظیفهی مدنی و اخلاقی بود که از کودکی تا کهنسالی تداوم داشت :
· آموزش عدالت از کودکی: کودکان پارسی به مدرسه میرفتند تا «عدالت» را بیاموزند و پروندههای یکدیگر را چون قضات، محاکمه میکردند. دروغگویی و ناسپاسی در این نظام، بزرگترین جرمها بودند .
· تربیت عملی و جسمانی: پس از دورهی کودکی، نوجوانان با آموزش تیراندازی، نیزهزنی و شکار، برای سختیهای زندگی و جنگ آماده میشدند. این آموزشها، پایداری و خویشتنداری را به آنان میآموخت .
· یادگیری از طریق مشاهدهی بزرگان: در این نظام، جوانان با دیدن رفتارِ خویشتندارانه و اطاعتپذیرانهی بزرگترها، ادب و نظم را فرا میگرفتند . این، فرمانی بود که با عمل و الگو، نه با فرمانی خشک، به جریان میافتاد.
۲. استوانهی کوروش: فرمان آزادی و صلح
استوانهی معروف کوروش که به عنوان نخستین منشور حقوق بشر از آن یاد میشود ، هرچند مستقیماً به «علم» اشاره ندارد، اما بسترِ خردورزی را فراهم کرد. کوروش در این فرمان، با آزادسازی اقوام اسیر، بازگرداندن معابد و احترام به فرهنگهای گوناگون، فضایی را پدید آورد که در آن، گفتوگو، مطالعه و اندیشه بدون ترس امکانپذیر میشد .
---
جمعبندی: کوروش، معمار بستر خرد
کوروش، نه با یک کتیبه که با سیستمی زیستمحور، فرمانِ یادگیری را صادر کرد. او با بنای «آگوگه»، یادگیری را به یک آیینِ اجتماعی و با منشورِ خود، آزادی را به شرطِ بنیادینِ خردورزی تبدیل کرد. از این نگاه، کلِ زندگیِ کوروش، یک فرمانِ بیصداست: «با خرد، جهان را بساز و با علم، خود را».