زرتشت از چند جهت به آنچه میتوان «حقیقت» نامید، نزدیک بود؛ نه به این دلیل که بینقص بود، بلکه چون پرسشهای بنیادین انسان را با زبانی ساده و عمیق طرح کرد. نزدیکی او به حقیقت را در این محورها میتوان دید:
۱. بنیانی بر خرد و انتخاب آگاهانه
در کهنترین سرودها، «گاتاها»، حرف اصلی زرتشت یک دعوت است: با خرد نیک (وهومنه) بیندیش و راستی را از دروغ جدا کن . او به جای فرمانبرداری کورکورانه، بر آزادی انتخاب تأکید میکند؛ هر کس با منش خود، سرنوشت خویش را میسازد. این نگاه، انسان را از قربانیِ سرنوشت به مسئولِ آن ارتقا میدهد .
۲. نبردی اخلاقی در درون، نه بیرون
در نگاه او، نیروهای «خوب» و «بد» دو خدای جدا نیستند، بلکه دو روشِ تفکر (سپنتا مینو و انگره مینو) در ذهن انساناند که با هم در ستیزند . این یعنی شر، امری بیرونی و ماورایی نیست، بلکه زادهی انتخابِ نادرستِ خودِ ماست؛ حقیقتی که با روانشناسی مدرن همخوانی دارد.
۳. دغدغهی نظم و راستی (اشا)
«اشا» نه فقط یک مفهوم دینی، که اصلِ بنیادینِ نظم و حقیقت در جهان هستی است . زرتشت انسان را به هماهنگی با این نظمِ راستین دعوت میکند و این پیوندیست عمیقتر از قوانینِ خشک و صوری.
۴. پرهیز از جزمیتِ سطحی
جالب است که در گاتاها، «جهنم» جایی آتشین و فیزیکی نیست، بلکه «خانهی بداندیشی» است: وضعیتی از گمراهی و دوری از روشنایی که انسان خود برای خویش میسازد . این نگاه، درکی روانشناختی و درونی از رستگاری و هلاکت ارائه میدهد که با تعابیر مادیِ متأخر تفاوت دارد.