ویرگول
ورودثبت نام
مهدیار . اریانی فر
مهدیار . اریانی فر
مهدیار . اریانی فر
مهدیار . اریانی فر
خواندن ۷ دقیقه·۴ ماه پیش

قانون بزرگ راستی🌅

درسته طولانیه چون یکم زیاد بود پراکنده‌است

رازی که در همه چیز دیدم برای فهمیدن اول و آخرش مهم ••••

مقدمه

یک ماه از زندگیام را صرف تحقیق دربارهٔ چیزی کردم که حس میکردم در همه چیز وجود دارد. حتی در وجود خودم آن را احساس میکردم. این یک قانون ماورایی نبود که فقط در فیلمها دیده شود، نه یک تخیل کودکانه بود و نه یک اعتقاد ساده. این یک قانون علمی بود، اما هر چه بیشتر در آن عمیق شدم، متوجه شدم که علم پاسخگوی تمام سوالات من نیست و باید راهی به سوی فلسفه پیدا کنم.

اصل علت داشتن

بیایید از اول شروع کنیم. سادهترین شکلش این است که هر چیزی در این دنیا یک علت دارد. باران میبارد چون ابرها وجود دارند، ابرها وجود دارند چون بخار آب در آسمان جمع شده، بخار آب وجود دارد چون آب دریاها گرم شده، و این زنجیره همچنان ادامه پیدا میکند. به این میگویند «اصل علیت» یا همان «علت داشتن». یعنی هر چیزی که وجود دارد، به خاطر چیز دیگری وجود دارد.

اما نکته جالب اینجاست: خودِ این قانون که میگوید «همه چیز علت دارد»، خودش دیگر علت ندارد! شاید بپرسی چرا؟ اجازه بده توضیح بدهم. اگر این قانون هم علت داشت، آن علت هم باید علت میداشت، و آن هم علت دیگری، و این زنجیره تا بینهایت ادامه پیدا میکرد. پس خودِ «علت داشتن» یک اصل اولیه است که دیگر نمیتوان از آن پرسید «چرا؟» چون خودش جواب همهٔ «چرا»هاست. انگار که بنیاد همه چیز است، پایهای که همه چیز روی آن ساخته شده.

آغاز جهان و مفهوم زمان

حالا بیایید به سراغ خودِ جهان برویم. دانشمندان میگویند که جهان حدود سیزده میلیارد و هشتصد میلیون سال پیش شروع شده است. یعنی روزی نبود و بعد شد. این یعنی جهان یک «آغاز» دارد. ولی وقتی از «آغاز» حرف میزنیم، فقط شروع شدن ماده را نمیگوییم. آغاز، به معنای شروع شدن خودِ زمان و مکان هم هست. یعنی قبل از جهان، حتی کلمهٔ «قبل» هم معنا ندارد. نه اینکه هیچ چیز وجود نداشته، نه! بلکه «قبل» خودش یک مفهوم بی معناست. چون اگر زمان نباشد، قبل و بعد هم وجود ندارند. جهان، خودش آغازگر معناست، نه چیزی که درون یک ظرف بزرگتر قرار گرفته باشد.

مسئلهٔ هیچ و ظهور جهان

اینجا یک سوال بزرگ ذهن مرا به خود مشغول کرد: اگر قبل از جهان نه ماده بوده، نه زمان، نه مکان، نه قانون، و به قولی هیچ چیز نبوده، پس جهان چطور به وجود آمده؟ آیا جهان از «هیچ» ظاهر شده؟ نه! اجازه بده این را خوب توضیح بدهم.

«ظهور» یعنی چیزی از چیز دیگری بیرون بیاید. مثلاً یک گل از خاک ظاهر میشود، یا یک پروانه از پیله بیرون میآید. اما «هیچ»، اصلاً یک «چیز» نیست که بتواند ظهور کند. «هیچ» یعنی «نه»ِ مطلق. یعنی چیزی که هرگز «بود» نبوده است. پس جهان «ظهور» نکرده است. بلکه «همان هیچ» است که به نظر میرسد چیزی وجود دارد. یعنی خودِ هیچ، خودش را به شکل جهان نشان داده است. پس جهان در واقع یک «توهم ظهور» است. ما فکر میکنیم جهان از هیچ به وجود آمده، در حالی که خودِ هیچ، خودش را به شکل چیزهایی که میبینیم، ظاهر کرده است.

مرز علم و فلسفه

اینجا است که مرز علم و فلسفه مشخص میشود. هر چیزی که درون جهان است، دانشمندان میتوانند روی آن تحقیق کنند و دلیل علمی برایش پیدا کنند. مثلاً میتوانند بگویند چرا باران میبارد، یا چرا ستارهها میدرخشند. اما آن چیزی که بیرون از جهان است، دیگر در حوزهٔ علم قرار نمیگیرد، چون علم فقط درون خودِ جهان کار میکند.

برای سوالهایی که از مرز جهان عبور میکنند، باید به سراغ فلسفه برویم. فلسفه میتواند چیزهایی بگوید که علم جرأت گفتنش را ندارد. خودِ پدیدهها دلیل دارند، اما خودِ دلیل، دیگر نیازی به دلیل ندارد. علم مانند یک چاقوی تیز است که تا مرز جهان پیش میرود، اما در آن مرز باید سکوت کند. و این سکوت، خودش پاسخ سوالی است که علم نمیتواند بپرسد.

جبر علتها و اراده

حالا به یک نتیجهٔ خیلی مهم میرسیم: هیچ چیز ارادی نیست. یعنی همه چیز، جریان همان علتهاست. وقتی فکر میکنیم که داریم یک کار را انتخاب میکنیم، در واقع داریم تجربهٔ درونیِ همان جریان علتها را حس میکنیم. مثلاً فکر میکنی داری تصمیم میگیری یک بستنی وانیلی یا شکلاتی بخوری، اما آن تصمیم، نتیجهٔ یک عالمه علت قبلی است. مثلاً ممکن است طعم وانیل را بیشتر دوست داشته باشی چون قبلاً خوردهای، یا ممکن است شکلات را انتخاب کنی چون تبلیغات آن را دیدهای.

اگر بپرسی «پس من هیچ کارهای نیستم؟» جواب این است: نه! تو خودِ همان کاری هستی که داری انجامش میدهی. نه فاعل مستقلی هستی که از بیرون تصمیم بگیری، و نه ابزاری بیاراده در دست سرنوشت. تو خودِ آن کنش هستی، خودِ همان کاری که اتفاق میافتد.

آگاهی و چیستی آن

حالا برویم سراغ بحث آگاهی. آگاهی چیست؟ دقیقترین جوابی که میتوانم به این سوال بدهم این است که آگاهی وجود ندارد! اما نه به این معنا که ما چیزی حس نمیکنیم و خواب هستیم. نه، آگاهی یک «چیز» نیست؛ یک «فرآیند» است. مثل موج. موج یک چیز جدا از آب نیست، خودِ حرکت آب است. آگاهی هم حرکت اطلاعات درون مغز است.

این فرآیند کاملاً به مغز وابسته است. وقتی میخوابی یا بیهوش میشوی یا به مغزت آسیب میرسد، آگاهی عوض میشود یا حتی ناپدید میشود. پس آگاهی ساختهٔ مغز است، نه صاحبِ مغز. مغز برای هماهنگ کردن بخشهای مختلف خودش، یک «راوی مرکزی» درست میکند که به آن «من» میگوییم. این راوی به ما داستانسرایی میکند که «من دارم انتخاب میکنم»، در حالی که همه چیز قبلاً توسط علتها تعیین شده است.

اگر مغز را باز کنی، هیچ «من»ی پیدا نمیکنی، فقط یک عالمه نورون و سیناپس و جریان الکتریکی میبینی. پس آگاهی یک ابزار است برای بقا و پیشبینی و هماهنگی، نه خودِ واقعیت. مثل یک چاقو که خودش گوشت نیست، فقط وسیلهٔ بریدن است. وقتی مغز کار میکند، آگاهی رخ میدهد و وقتی مغز از کار میافتد، آگاهی ناپدید میشود، بدون اینکه چیزی از دست رفته باشد، چون آگاهی خودش «هیچ» بود که داشت خودش را «چیز» نشان میداد.

آگاهی و زمان حال

حالا یک قدم جلوتر میرویم. آگاهی یعنی «همین الان». نه گذشته، نه آینده. گذشته فقط خاطره است، آینده فقط پیشبینی. و پیشبینی هرگز خودِ آگاهی نیست. وقتی ما در «حال» هستیم، از آینده خبر نداریم، از نتیجهٔ کارمان خبر نداریم، از آنچه فردا خواهد شد خبر نداریم.

و این دقیقاً جایی است که انتخاب معنا پیدا میکند. چون اگر آینده را میدانستیم، انتخاب تبدیل به اجبار میشد. اما چون نمیدانیم، لحظهٔ حال فضایی میشود برای خوب یا بد شدن کارها. ما انسانیم، نه به این معنا که آزاد مطلق هستیم، بلکه به این معنا که در همین لحظهٔ حال میتوانیم به راستی درون خود گوش دهیم و از بین گزینهها، آن چیزی را انتخاب کنیم که با انسانیت ما هماهنگتر است.

خوب و بد در لحظه حال

پس خوب و بد وجود دارند، نه در آسمان، نه در قانون، بلکه در همان لحظهای که داری انتخاب میکنی، بدون اینکه بدانی فردا چه میشود. اگر میخواهی کار بد نکنی، نه برای ترس از فردا، بلکه برای حرمت همین الآن، که خودت آگاهیش هستی و خودت تصمیمگیرندهاش. چون ما همان لحظهایم و همان لحظه، راستی ماست.

فراتر رفتن از زمان حال

حالا به آخرین مرحله میرسیم. میخواهیم از «زمان حال» هم فراتر برویم، نه به این معنا که آن را انکار کنیم، بلکه به این معنا که زمینهاش را ببینیم. بیایید این را با سه مرحله بفهمیم:

مرحلهٔ اول: زمان حال یک صحنه است، نه خودِ نمایشنامه. زمان حال جایی است که آگاهی خودش را به شکل تجربه نشان میدهد. اما خودِ صحنه (جهان، ماده، علتها) از بیرون این تجربه هم وجود دارد. مثل یک فیلم: تو میتوانی درون فیلم باشی و آن را تجربه کنی، یا از بیرون به فیلم نگاه کنی و واقعیت فراتر از آن را ببینی.

مرحلهٔ دوم: واقعیت، خودِ «علت و دلیل» است، نه یک چیز درون علتها. واقعیت نه در زمان است و نه در مکان. بلکه زمینهای است که زمان و مکان در آن معنا پیدا میکنند. این زمینه، خودش همه جا است، چون جایی بیرون از آن نیست. و خودش «دلیل» است، چون هر دلیلی درون آن معنا مییابد.

مرحلهٔ سوم: ما میتوانیم «از بیرون» به جهان نگاه کنیم، اما نه به عنوان یک شخص. «ما» که در زمان حال هستیم، بازیگران فیلم هستیم. اما «ما» که واقعیت را میبینیم، تماشاگر فیلم هستیم. تماشاگر نه در فیلم است و نه بیرون از آن؛ او همان جایی است که فیلم برایش معنا پیدا میکند.

نتیجهگیری نهایی

پاسخ نهایی در یک جمله خلاصه میشود: ما همزمان، هم درون فیلم هستیم (زمان حال)، و هم تماشاگر فیلم (واقعیت علّی)، و این دو، یکی هستند. یعنی «خودِ راستی» که دارد خودش را از دو زاویه میبیند. و این پایان جدایی «درون» و «بیرون» است. چون راستی، هم درون است و هم بیرون، و هیچکدام بدون دیگری معنا ندارد.

پایان

این رازی بود که یک ماه تمام روی آن فکر کردم. رازی که در همه چیز حسش میکردم و حالا توانستم آن را با کلمات بیان کنم. رازی که نامش را «راستی» گذاشتم. راستیای که هم درون ماست و هم بیرون از ما، و همهٔ هستی در آن معنا پیدا میکند.

جهان
۳
۱
مهدیار . اریانی فر
مهدیار . اریانی فر
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید